V SA/Wa 2563/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Michał Sowiński, Sędzia WSA - Joanna Zabłocka (spr.), Sędzia WSA - Tomasz Zawiślak, , Protokolant sekretarz sąd. - Marcin Woźniak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 marca 2014 r. sprawy ze skargi Z. W. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia ... października 2013 r. nr ... w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników; uchyla zaskarżoną decyzję Z. W. pismem z 15 lipca 2013 r. zwrócił się do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Placówki Terenowej w S. z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Wskazał, że jest współwłaścicielem w 1/2 gospodarstwa rolnego (wraz z ... T.W.) o powierzchni ... ha fizycznych, co stanowi .... ha przeliczeniowych. Gospodarstwo to prowadzi z siostrą i jest ono wyłącznym źródłem dochodu i utrzymania. Podkreślił, że dochody uzyskiwane z gospodarstwa są znacznie mniejsze, niż wynosi minimum socjalne. Zwrócił uwagę na wyjątkowo trudną sytuację majątkową w czasie choroby jego ... (która zachorowała w ... r. na ... i w tym samym roku zmarła) – wnioskodawca ponosił wydatki związane z zakupem leków, środków higienicznych oraz częstych dojazdów do szpitala, co powodowało konieczność sprzedaży inwentarza, zaciągnięcia kredytów. Nie posiada jednak dokumentów potwierdzających ponoszenie wyżej wymienionych kosztów oraz potwierdzających chorobę ..., gdyż dokumenty te pozostały w szpitalu w S. i odmówiono mu wydania dokumentacji. Od ... lat prowadzona jest egzekucja z majątku, co powoduje, że skarżącemu brakuje środków – "przez tę egzekucję nie mamy nawet na życie, na chleb" (k. 4 wniosku o umorzenie). Decyzją z ... sierpnia 2013 r. nr ... Prezes Kasy działając na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 10 oraz 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników [Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 z późn. zm.], dalej: u.s.r. odmówił wnioskodawcy umorzenia należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 2 kw. 2004 do 3 kw. 2013 r. w łącznej wysokości ... zł. W uzasadnieniu organ przytoczył m.in. treść art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. i wyjaśnił, iż sytuacja materialna strony jest trudna, lecz umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników może nastąpić tylko w wyjątkowych, jednostkowych przypadkach, gdy trudna sytuacja materialno - bytowa powstała w wyniku wystąpienia zdarzeń losowych lub innych sytuacji, które były niezależne od sposobu postępowania rolnika. W ocenie organu przesłanki przemawiające za umorzeniem należności powinny być udokumentowane. Jednocześnie organ przypomniał, że umorzenie składek nie leży w interesie ubezpieczonego, gdyż okres za który umorzono składki nie jest zaliczany do wysokości świadczeń. Składki są własnym wkładem rolnika na przyszłą emeryturę i ich opłacanie jest obowiązkiem ubezpieczonego. Wnioskodawca złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskazując że zadłużenie nie powstało z jego winy, lecz z powodu braku pieniędzy spowodowanego nakładającymi się zdarzeniami losowymi – choroba ..., śmierć ... Wskazał, że ani on, ani jego ... nie otrzymywali pomocy z GOPS, mimo wielokrotnych próśb. Do wniosku załączył kartę leczenia szpitalnego ... z 1986 r" z której wynika że ... miała zmiany w kręgosłupie. Oświadczył również, że od 1986 r. ... chorowała przez cały czas. Prezes Kasy decyzją z ... października 2013 r. nr ..., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego [t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.], dalej: k.p.a. i art. 59 ust. 3 oraz 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. utrzymał w mocy decyzję wydaną w pierwszej instancji. Organ wskazał, że wnioskodawca podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy, z czego wynika też obowiązek terminowego opłacania składek nałożony przez ustawodawcę na każdego rolnika, zgodnie z art. 4 i 40 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zdaniem organu, wnioskodawca był informowany o zadłużeniu i korzystał z ulg w spłacie w postaci odroczenia terminu płatności (wydano 11 decyzji w tej sprawie). Pięciokrotnie udzielano mu ulgi w postaci układów ratalnych, a ponieważ wnioskodawca nie wywiązywał się z ich warunków, trzykrotnie decyzje o udzieleniu ulgi w postaci układu ratalnego wygasły. Jak wskazał organ, w trakcie rozmowy podczas wizyty w PT S. wnioskodawca oświadczył, że dziadkowie oraz rodzice otrzymywali świadczenia emerytalne lub rentowe, zatem posiadali oni własne źródło utrzymania. Organ powołał się na wyniki wizytacji przeprowadzonej ...08.2013 r., podczas której ustalono, że wnioskodawca zamieszkuje wraz z ... (współwłaścicielką gospodarstwa rolnego) oraz ..., który ze względu na chorobę otrzymuje rentę inwalidzką z KRUS. Gospodarstwo rolne wnioskodawca prowadzi z ..., natomiast każde z trójki rodzeństwa prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. W trakcie wizytacji wnioskodawca oświadczył, że związku z chorobą ... zaciągnął wraz z ... kredyty w kilku bankach w wysokości ... zł, które częściowo zostały spłacone. Do wniosku dołączono zawiadomienia o zajęciu rachunku bankowego (komornik sądowy zajął również dopłaty z ARiMR oraz dokonał wyceny części gospodarstwa rolnego). Wnioskodawca oświadczył, że złożona została skarga na działania komornika oraz że obecnie wraz z siostrą nie uprawia ziemi ornej, gdyż ze względu na zajęcie dokonane przez komornika nie posiadają na to środków finansowych. Gospodarstwo wyposażone jest w podstawowy sprzęt do uprawy roli, występuje inwentarz żywy, tj. ... jałówki i ... szt. trzody chlewnej. Wcześniej zaciągane były kredyty na leczenie innych członków rodziny. Obecnie, jak twierdzi wnioskodawca, nie ma on z czego żyć i nie jest w stanie spłacać zadłużenia z KRUS nawet w układzie ratalnym. Organ uznał, że zadłużenie powstało z winy wnioskodawcy w wyniku nieopłacenia obowiązkowych składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Podkreślił, że wielokrotnie udzielano wnioskodawcy ulgi w spłacie należności i nie wywiązywał się on z warunków zawartych układów ratalnych. Organ powołał się na oświadczenie wnioskodawcy i wskazał, że powodem przedmiotowych kłopotów finansowych są otrzymane kredyty, które ten zaciągnął w 2007 r. w związku z chorobą mamy i brak możliwości ich spłaty. Jednakże analiza posiadanej dokumentacji oraz informacje z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy pozwalają w ocenie organu stwierdzić, że już wcześniej wnioskodawca popadał w kłopoty w spłatach zobowiązań ze względu na konieczność spłaty kredytów i ubiegając się o kolejne kredyty miał świadomość konieczności regulowania swoich zobowiązań. Jak ustalił organ, wnioskodawca nie posiada dokumentacji potwierdzającej chorobę ... w 2007 r. oraz poniesionych w związku z tym wydatków, a choroby członków rodziny mające miejsce w latach 1986 - 2001 na jakie powołuje się on w podaniu o ponowne rozpatrzenie sprawy nie mogą być brane pod uwagę przy umorzeniu należności za lala 2004 - 2013. Zdaniem Prezesa KRUS ulga w postaci umorzenia nawet części należności nie gwarantuje spłaty pozostałych należności ani bieżących składek, a także nie spowoduje szybkich zmian mających wpływ na poprawę produkcji rolniczej w gospodarstwie pozwalającej osiągnąć korzyści, co stanowi przeciwwskazanie do umorzenia zadłużenia, w tym w ramach pomocy de minimis w rolnictwie w oparciu o przepisy art. 87 i 88 traktatu WE. Z. W. złożył skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W jej uzasadnieniu powtórzył argumentację zawartą we wniosku o umorzenie należności oraz wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podniósł, że ze swojego gospodarstwa nie jest w stanie wyprodukować wiele, podczas gdy koszty jego prowadzenia są stałe i wyniosłyby tyle samo, co w przypadku gospodarstwa kilkukrotnie większego. W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych [Dz.U. nr 153, poz. 1269] oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi [Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.], dalej - p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając skargę sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem i to na dzień wydania decyzji. Powyższe regulacje określają podstawową funkcję sądownictwa i toczącego się przed nim postępowania. Jest nią sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez działalność kontrolną nad wykonywaniem administracji publicznej. W tym zakresie mieści się ocena, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi uchylenie rozstrzygnięcia. W sprawie należy zwrócić uwagę na to, że stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może zatem uwzględnić skargę także z takich przyczyn, które w ogóle nie zostały w niej podniesione. Kierując się tymi przesłankami i badając zaskarżoną decyzję w granicach określonych przepisami powołanych wyżej ustaw, Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że należy uchylić zaskarżoną decyzję. Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie decyzji stanowi art. 41 a ust 1 pkt 1 u.s.r., zgodnie z którym Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części. Zacytowany przepis określa przesłanki, spełnienie których może być podstawą udzielenia ulgi w spłacie należności z tytułu składek KRUS. Przesłanki te, to: ważny interes zainteresowanego, jego możliwości płatnicze oraz stan finansów funduszy emerytalno-rentowego i składkowego. Rozpoznając wniosek o umorzenie zadłużenia organ orzekający jest zobowiązany dokonać oceny wniosku pod kątem tych przesłanek. Tego organ orzekający nie zrobił. Odmówił natomiast umorzenia powołując się na przesłanki niewynikające z ustawy, a to na fakt, że zadłużenie powstało z winy wnioskodawcy oraz, że już wcześniej wnioskodawca popadał w kłopoty w spłacie zobowiązań, a więc ubiegając się o kolejne kredyty miał świadomość konieczności ich spłaty. Obowiązkiem organu wydającego orzeczenie na podstawie art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. jest wyjaśnienie czy w sytuacji osoby, która złożyła wniosek o umorzenie należności składkowych nie występuje ważny interes umożliwiający umorzenie tych należności, który powinien być wyjaśniony przy uwzględnieniu możliwości płatniczych wnioskodawcy i stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Niezbędne jest zatem wyjaśnienie jak również odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji osobistej oraz majątkowej wnioskodawcy ze szczególnym uwzględnieniem jego możliwości płatniczych. Wiąże się to z tzw. funkcją ochronną ubezpieczenia społecznego, która nie pozwala na egzekwowanie niespłaconych składek w każdej sytuacji, bez względu na konsekwencje dla zobowiązanego i jego rodziny (zob. m.in. wyrok NSA z dnia 21 maja 2009 r., sygn. akt II GSK 1045/08). W orzecznictwie NSA wskazuje się, że organy powinny ustalić konkretne dochody i wydatki skarżącego, a następnie odnieść tak oszacowaną sytuację majątkową skarżącego i jego rodziny do kryteriów umorzenia zaległości (zob. wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2010 r., sygn. akt II GSK 1061/09). Jak to trafnie wskazano w wyroku WSA w Kielcach z dnia 4 czerwca 2009 r., sygn. akt I SA/Ke 158/09, dla ustalenia sytuacji bytowej wnioskodawcy "konieczne jest ustalenie wysokości wydatków oraz relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji konkretnego zobowiązanego i jego rodziny pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację materialną skarżącej istnieje, gdy wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązaną i jej bliskich podstawnych potrzeb życiowych. Aby dokonać takiej oceny konieczne jest prawidłowe ustalenie stanu faktycznego, ustalenie dochodów i wydatków, relacji pomiędzy tymi wielkościami, które umożliwiają organowi ocenę czy sytuacja materialna i życiowa skarżącej pozwala, i w jakim zakresie, na zapłatę należności" (por. też m.in. wyrok WSA w Kielcach z dnia 29 stycznia 2009 r., sygn. akt I SA/Ke 9/09; wyrok WSA w Kielcach z dnia 22 stycznia 2009 r., sygn. akt I SA/Ke 437/08; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 21 stycznia 2009 r., sygn. akt III SA/Gl 1245/08; wyrok WSA w Warszawie z dnia 26 sierpnia 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 1038/08; wyrok WSA w Warszawie z dnia 28 listopada 2006 r., sygn. akt III SA/Wa 1786/06). Powyższe ustalenia, a także wnioski wyprowadzone na ich podstawie, powinny znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji w przedmiocie umorzenia. Skoro za przesłankę uzasadniającą umorzenie należności z tytułu składek można uznać trudną sytuację materialną ubezpieczonego, to organ prowadząc postępowanie w sprawie z wniosku strony o umorzenie ww. zadłużenia miał obowiązek wyjaśnić sytuację majątkową skarżącego i ustalić, czy zapłata składek wraz z odsetkami w kwocie ponad ... zł rzeczywiście może zagrozić jego egzystencji. Prezes Kasy wydając zaskarżoną decyzję zasadnie powołał się na art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r., jednak nie ustalił w sprawie w sposób prawidłowy stanu faktycznego, jak również nie dokonał oceny tego stanu na gruncie powołanego przepisu. Nie podjął próby oceny zgromadzonego materiału dowodowego, wymienił tylko okoliczności stanowiące niepełny materiał dowodowy nie podejmując się ich oceny. W uzasadnieniu swojej decyzji stwierdził m.in., że sytuacja skarżącego jest trudna, nie wskazał jednak, czy okoliczność ta wpływa na wysokość uzyskiwanych przez skarżącego dochodów. Nie zbadał również, jakie są jego dochody. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie wskazuje więc istotnych elementów, które powinny składać się na stan faktyczny sprawy, takich jak ustalenie wielkości dochodów uzyskiwanych z gospodarstwa rolnego, wydatków związanych z jego prowadzeniem, wydatków związanych z prowadzeniem domu, czy też wydatków stałych ponoszonych na utrzymanie skarżącego. Należy bowiem przyjąć, iż dopiero dokonanie analizy sytuacji materialnej skarżącego -poprzez porównanie ww. kwot - pozwoliłoby na stwierdzenie, czy poziom dochodów skarżącego umożliwia mu zapłatę zaległych składek wraz z odsetkami, czy też pozbawi zainteresowanego środków finansowych niezbędnych do zaspokojenia podstawowych potrzeb związanych z miesięcznym utrzymaniem. Organ wskazał wprawdzie, że wnioskodawca znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, jednak nie wyciągnął z tych okoliczności żadnych wniosków i nie wyjaśnił, dlaczego w tej sytuacji wydał w sprawie decyzję negatywną w oparciu o art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Organ skupił się na przyczynach zadłużenia (kwestia potwierdzenia choroby ... skarżącego), natomiast nie skoncentrował swych rozważań na kwestii ważnego interesu zobowiązanego. Powyższe wskazuje na naruszenie przez Prezesa Kasy zasady prawdy obiektywnej (materialnej) polegającej na obowiązku podjęcia wszelkich kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego (art. 7 k.p.a.), jak również art. 77 § 1 k.p.a., którego treść obliguje organy administracji publicznej nie tylko do zebrania w sposób wyczerpujący ale również rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Jednocześnie organ odwoławczy naruszył art. 80 k.p.a. stanowiący, że ocena czy dana okoliczność została udowodniona powinna nastąpić na podstawie całokształtu materiału dowodowego. W tej sytuacji możliwości płatnicze skarżącego - jako nieustalone - nie zostały także uwzględnione przez organ orzekający, jak tego wymaga omawiany przepis u.s.r., a wydane orzeczenie należ uznać za nieuzasadnione. Prezes Kasy nie wskazał istotnych w sprawie faktów i dowodów uzasadniających brak po stronie skarżącej ważnego interesu dającego podstawę do umorzenia składek w oparciu o art. 41 a ust. 1 u.s.r., czym naruszył omówiony art. 107 § 3 k.p.a. Wskazane uchybienia formalne w ocenie Sądu mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając ponownie sprawę Prezes Kasy zobowiązany będzie do wydania decyzji z uwzględnieniem poczynionych przez Sąd uwag. W ramach tego organ administracyjny winien w szczególności wyjaśnić i opisać sytuację materialną i możliwości płatnicze skarżącego, a następnie uwzględnić je przy ustalaniu czy w sprawie nie występuje ważny interes skarżącego umożliwiający umorzenie zaległych składek w trybie art. 41 a ust. 1 pkt 1 u.s.r. Zasadne jest zatem ustalenie i porównanie miesięcznych dochodów oraz wydatków skarżącego, poprzedzone zebraniem oraz oceną niezbędnych dowodów w tym zakresie. Ustalenia organu winny znaleźć pełne odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Na obecnym etapie postępowania wypowiedź Sądu co do prawidłowości dokonanej przez organy rentowe oceny istnienia przesłanek umorzenia należności obciążających skarżącego oraz ocena zasadności zarzutów skargi w tym zakresie byłaby przedwczesna, gdyż uchylenie decyzji nastąpiło z przyczyn proceduralnych i nie oznacza, że wniosek o umorzenie należności uznano za zasadny, ponieważ kwestia ta stanie się przedmiotem ponownej kompleksowej oceny Prezesa. Zasady prowadzenia postępowania odwoławczego wymagają przy tym nie tylko dokonania kontroli postępowania przeprowadzonego w pierwszej instancji, ale też ustosunkowania się do wszystkich podnoszonych przez skarżącego okoliczności i zarzutów dotyczących istoty sprawy. Odnosząc się do zawartego w skardze wniosku o umorzenie zaległych odsetek Sąd wyjaśnia, iż sądowa kontrola decyzji w sprawie umorzenia zaległości z tytułu składek polega wyłącznie na sprawdzeniu, czy jej wydanie poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy, natomiast sąd administracyjny kontrolując decyzję odmawiającą umorzenia zaległości nie posiada kompetencji do nakazania organowi administracji wydania aktu administracyjnego o konkretnej treści. Z uwagi na powyższe okoliczności i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a i c p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.