V SA/Wa 365/11

Referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 21 kwietnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] listopada 2010 r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie odmowy przyznania pomocy finansowej ze środków unijnych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. J. K. wystąpiła z wnioskiem (na urzędowym formularzu PPF z 2 marca 2011 r.) o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wnioskodawczyni wskazała, iż gospodarstwo domowe prowadzi wraz z mężem i małoletnią córką, posiada dom o pow. około [...] m2 oraz nieruchomość rolną o pow. około [...] ha, natomiast nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce 8 wniosku oświadczyła, iż posiada samochód osobowy. Rubrykę 10 wniosku – "Dochody" – wnioskodawczyni pozostawiła nieuzupełnioną. W uzasadnieniu wskazała, iż jest zatrudniona w urzędzie miasta, zaś jej dochód wynosi 1.200 zł netto, jej mąż jest w trakcie wypowiedzenia umowy o pracę (do 30 marca 2011 r.). Oświadczyła, iż posiada dom, w którym nie zamieszkuje, zaś wraz z mężem wynajmują mieszkanie (czynsz najmu wynosi około 700 zł). Ponadto podniosła, iż zaciągnęła kredyt w wysokości około 30 tys. zł (miesięczna rata kredytowa wynosi około 1.500 zł). Do wniosku załączyła pismo z 2 marca 2011 r., w którym przedstawiła miesięczne wydatki jej rodziny: koszt utrzymania dziecka (ubrania, lekarstwa, wyżywienie) – 450 zł, utrzymanie mieszkania – 700 zł, wyżywienie 300 zł, leki 100 zł, samochód – 300 zł, opłaty za Internet, telefon – 100 zł. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, zarządzeniem z 11 marca 2011 r. wezwano ją do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi na powyższe, skarżąca złożyła pismo procesowe z 29 marca 2011 r., w którym podała, iż jej mąż jest bezrobotny bez prawa do zasiłku, zaś jej wypowiedziano umowę o pracę z jednomiesięcznym terminem wypowiedzenia (do końca kwietnia 2011 r.). Wskazała, iż uzyskuje dopłaty z UE w wysokości około 2 tys. rocznie (po odliczeniu kosztów). Oświadczyła ponadto, iż posiada samochód, na zakup którego zaciągnęła pożyczki (jeszcze nie spłacone). Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawczynię na urzędowym formularzu PPF z 2 marca 2011 r., okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), została wezwana do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę sytuacji majątkowej jej rodziny oraz do złożenia określonych dokumentów. W szczególności ustalenia wymagało czy mąż wnioskodawczyni osiąga dochody, czy wnioskodawczyni bądź jej mąż uzyskują dochody z posiadanej nieruchomości rolnej o pow. [...] ha, czy skarżąca bądź jej mąż posiadają zasoby pieniężne, zwłaszcza środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym. Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, iż złożone przez stronę oświadczenia nie można uznać za wiarygodne i rzetelne, co powoduje, że nie jest możliwe ustalenie rzeczywistych możliwości majątkowych wnioskodawczyni. To z kolei uniemożliwia dokonanie porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi winna się liczyć w postępowaniu sądowym (na obecnym etapie wpis sądowy od skargi w wysokości 200 zł) z jej rzeczywistymi możliwościami płatniczymi, biorąc pod uwagę koszty niezbędnego utrzymania. Stwierdzić należy, iż nie sposób przyjąć za wiarygodne by rodzina wnioskodawczyni uzyskując miesięczny dochód w wysokości około 1.200 zł netto ponosiła – według oświadczenia strony – miesięczne wydatki w wysokości około 3.450,00 zł. Wskazać trzeba, iż wnioskodawczyni złożyła oświadczenie tylko na temat swoich dochodów, zaś na wezwanie do złożenia dodatkowego oświadczenia o dochody męża odpowiedziała, iż nie osiąga on dochodów, bowiem jest osobą bezrobotną. Wobec tego nie można było ustalić jaka jest rzeczywista wysokość miesięcznego dochodu w stosunku do oświadczonych wydatków. Wydatki te zostały określone w piśmie z 2 marca 2011 r. (k. 19 akt) – w wysokości 1.950 zł oraz dodatkowo we wniosku skarżąca oświadczyła, że ponosi miesięczną ratę kredytową w wysokości 1.500 zł. Warto w tym miejscu wskazać na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczące "wykazania" stanu majątkowego wnioskującej strony, jakie wyraził w postanowieniu z 22 kwietnia 2010 r. o sygn. akt II GZ 63/10, podnosząc, iż właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy (dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Na marginesie już tylko dodać należy, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędne dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych kredytów. Nie można przyjąć jakoby takie zobowiązania skarżącej miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. (v. postanowienie s. apel. z 9 lipca 1992 r., sygn. I ACz 393/92 publ. Wokanda 93 2/32). Przedstawione wątpliwości powodują, iż nie można dokonać oceny, czy wnioskodawczyni spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia jej prawa pomocy. Niezależnie od powyższego, na odmowę zwolnienia od kosztów sądowych wpłynęły również niżej wyłuszczone względy. Na wstępie przypomnieć należy, iż wnioskodawczyni – na której spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winna z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Analizując złożone oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości majątkowych również i z tej przyczyny, że wnioskodawczyni nie udzieliła odpowiedzi na pytanie dotyczące posiadania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym. W orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07, dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Dodatkowo wskazać można, iż dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że posiadając stałe źródło dochodów nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. Powyższe stanowisko jest również prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniu z 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10 (dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl) Sąd podkreślił, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Z kolei w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 (dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl) podniesiono, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.