V SA/Wa 3979/15

Starszy referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 17 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi K. Z. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych środków i zobowiązanie do zwrotu wraz z odsetkami postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez odmowę zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata K. Z., dalej: "Wnioskodawca", "Skarżący" wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Wnioskodawca wskazał, iż prowadzi gospodarstwo domowe z żoną i dwojgiem małoletnich dzieci. W rubryce 10 wniosku oświadczył, iż rodzina utrzymuje się z prowadzonego gospodarstwa ogrodniczego – miesięczny dochód wynosi 1.678 zł. Skarżący wskazał, że jego żona jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, rodzina otrzymuje zasiłek rodzinny dla dzieci, dochód na członka rodziny wynosi 419,50 zł. Do majątku zaliczył dom (powierzchnia 200 m.kw., wartość około 380.000 zł), szklarnie, budynki gospodarcze, grunty. Zaznaczył, że majątek jest obciążony hipoteką w związku z uzyskanym kredytem rolniczym. Skarżący jest również właścicielem samochodu A[...] (wartość 6.000 zł). Do stałych wydatków zaliczył koszty energii elektrycznej (500 zł - dom i gospodarstwo), ubezpieczenie szklarni, domu oraz ubezpieczenie OC rolników (łącznie około 2.100 zł), koszty kredytu rolniczego (około 5.000 zł miesięcznie). Do wniosku załączył orzeczenie o stopniu niepełnosprawności oraz decyzję przyznającą zasiłek rodzinny na dzieci wraz z dodatkiem. Skarżący nadesłał również wyciąg z rachunku bankowego, rachunki za energię elektryczną, wodę, telefon, umowę o dotację i umowę kredytu bankowego inwestycyjnego, umowę kredytu na utworzenie lub urządzenie gospodarstwa rolnego oraz umowę o kredyt na urządzenie gospodarstwa rolnego na gruntach własnych, zeznanie podatkowe PIT za lata 2013-2014, zaświadczenie o wysokości dochodu za rok 2015, nakazy płatnicze w sprawie podatku rolnego i podatku od nieruchomości, polisę ubezpieczenia PZU gospodarstwa rolnego, decyzję w sprawie przyznania stypendium szkolnego, postanowienie w sprawie wpisu do rejestru zastawów maszyn i urządzeń. Skarżący wyjaśnił, że nie posiada oszczędności pieniężnych, jest właścicielem samochodu ciężarowego o wartości około 11.000 zł, którego zakup finansował kredytem. Wskazał, że wartość posiadanego majątku, w tym nieruchomości rolnej, została określona przez ubezpieczyciela w polisach. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r. Nr 270 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), a w zakresie częściowym, jeśli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Wnioskodawca winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Oceniając wniosek zgodnie z powyższymi regulacjami, uznać należało, iż nie zasługuje on na uwzględnienie, bowiem Skarżący nie wykazał tego, że spełnia ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, a więc nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przed wyłożeniem motywów dla których odmówiono przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego wymagalnym kosztem sądowym jest wpis od skargi w wysokości 1.116 zł. Do kosztów postępowania należy zaliczyć również wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika. Analizując złożone oświadczenia, nie można przyjąć by rodzina Skarżącego znajdowała się w stanie ubóstwa, ponieważ posiada majątek nieruchomy i ruchomy o znacznej wartości. W tym zakresie wskazać w szczególności należy, iż wnioskodawca posiada dom o pow. zabudowy 217,10 m.kw. i wartości około 380.000 zł, zabudowania gospodarcze o łącznej pow. 278,5 m.kw., grunt o pow. 1,45 ha oraz szklarnie o pow. 0,68 ha i wartości 472.000 zł. Ponadto jest właścicielem samochodu marki [...] o wartości 6.000 zł (Skarżący nie wskazał roku produkcji samochodu), samochodu ciężarowego (11.000 zł) oraz sprzętu i maszyn stanowiących wyposażenie szklarni. Skarżący oświadczył, że miesięczny dochód czteroosobowej rodziny wynosi 1.678 zł. Rodzinie jest wypłacany zasiłek rodzinny na dzieci w łącznej wysokości 247 zł. Synowi Skarżącego przyznano również stypendium szkolne. Zgodnie z przedstawionym zeznaniem podatkowym PIT-36 za 2013 r. Skarżący z małżonką uzyskali dochód z działów specjalnych produkcji rolnej w kwocie 24.706,66 zł, a w 2014 r. w wysokości 25.670 zł. Oznacza to, że miesięczny dochód wyniósł średnio w okresie dwóch lat około 3.000 zł. Zgodnie z przedstawionymi zaświadczeniami Naczelnika Urzędu Skarbowego, szacunkowy dochód małżonków w 2015 r. wyniósł 23.612 zł. Wnioskodawca wskazał, że miesięczne raty kredytowe wynoszą 5.000 zł, miesięczne wydatki na energię elektryczną wynoszą około 500 zł. Koszty te Skarżący pokrywa z bieżących utargów ze sprzedaży warzyw. Roczne ubezpieczenie szklarni, domu oraz OC rolników wynosi 1.100 zł. Oprócz wymienionych wydatków Skarżący ponosi koszty utrzymania rodziny. Już tylko wskazane okoliczności powodują uzasadnione wątpliwości, co do prawdziwości złożonych oświadczeń w zakresie uzyskiwanych dochodów i ponoszonych kosztów. Podkreślić należy, że bez precyzyjnego określenia tych wielkości nie jest możliwa ocena sytuacji finansowej rodziny, a w konsekwencji również ocena zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący nie przedstawił jakichkolwiek dokumentów (faktur, rachunków) obrazujących wysokość dochodów z prowadzonego gospodarstwa ogrodniczego. Analizując podnoszone przez Skarżącego okoliczności, iż posiadane nieruchomości są obciążone hipoteką, a maszyny wchodzące w skład gospodarstwa zostały wpisane do rejestru zastawów, wyjaśnić należy, że nie mają one znaczenia dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa. Hipoteka nie ogranicza prawa właściciela do rozporządzania nieruchomością. Celem zastawu rejestrowego jest również zabezpieczenie wierzytelności. Z chwilą ustanowienia zastawu wierzyciel (w sprawie Skarżącego – bank) nabywa prawo, na mocy którego będzie mógł dochodzić zaspokojenia z obciążonej rzeczy bez względu na to, czyją stała się własnością. Wątpliwości, co do wiarygodności złożonych oświadczeń pojawiają się również po przeprowadzeniu analizy wyciągu z rachunku bankowego. Stwierdzić należy, że na rachunek są realizowane wpłaty gotówkowe w wysokości odpowiadającej wysokości miesięcznych rat kredytowych. W październiku 2015 r. wpłacono 4.800 zł oraz Powszechny Zakład Ubezpieczeń wpłacił kwotę 1.479 zł. Obciążenie z tytułu rat kredytowych wyniosło w tym okresie 6.258,49 zł. W listopadzie 2015 r. wpłacono kwotę 3.000 zł oraz spłacono raty kredytowe w wysokości 2.988,55 zł, a w grudniu 2015 r. wpłacono 5.000 zł i spłacono kwotę 4.984,51 zł. Wyciąg bankowy nie rejestruje jakichkolwiek wypłat związanych z kosztami utrzymania rodziny, a także wydatkami na media. Wydaje się zatem bardzo prawdopodobne, że Skarżący dysponuje środkami pieniężnymi poza rachunkiem bankowym, z którego wyciąg nadesłał. Przypomnieć należy, że w orzecznictwie sądowym podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Analizując złożone oświadczenia oraz przedstawione dokumenty, stwierdzić z całą stanowczością trzeba, iż Skarżący i jego rodzina posiadają majątek o znacznej wartości (dom, szklarnie, samochody), z pewnością zaś o wartości znacznie przekraczającej zasoby majątkowe przeciętnego gospodarstwa domowego. W konsekwencji nie sposób zaliczyć ich do osób, które z uwagi na stan majątkowy zasługują na udzielenie prawa pomocy. Należy również wskazać, iż w orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z dnia 14 lipca 2006 r. sygn. akt II OZ 726/06; z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy. Odnosząc się natomiast do podnoszonego zadłużenia (spłata kredytów i innych zobowiązań) przypomnieć trzeba, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędne dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek czy kredytów. Nie można bowiem przyjąć jakoby takie zobowiązania miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. W postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Sąd podkreślił przy tym, iż koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Kredyty zaciągnięte przez Skarżącego nie mogą być traktowane priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Przesłanką zastosowania instytucji zwolnienia od koszów sądowych i ustanowienia pełnomocnika nie może być brak wolnych środków finansowych, ale obiektywna niemożność ich zdobycia przez stronę skarżącą. Ponieważ koszty postępowania powinny być ponoszone na równi z innymi niezbędnymi wydatkami, obowiązek ich uiszczenia może spowodować powstanie uszczerbku w utrzymaniu rodziny i konieczność ograniczenia innych wydatków. Wskazać dodatkowo należy na stanowisko orzecznictwa, zgodnie z którym, Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r., sygn. akt II GZ 774/13). Reasumując podnieść należy, iż z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez wnioskodawczynię, nie można dokonać oceny, czy spełnia ona ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W konsekwencji powoduje to, że wniosek nie może zostać uwzględniony. W związku z powyższym postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a.