V SA/Wa 4333/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący – Sędzia WSA Tomasz Zawiślak po rozpoznaniu w dniu 16 marca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 22 stycznia 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi M. C. na decyzję Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad z dnia [...] sierpnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia oraz odmowy rozłożenia na raty spłaty należności z tytułu kary pieniężnej postanawia: utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 22 stycznia 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym M. C. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i córką, nie posiada nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce nr 10 wniosku oświadczył, iż uzyskuje miesięczny dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę w wysokości 1.800 zł, zaś jego żona z tytułu renty rodzinnej w wysokości 655 zł. Wnioskodawca przedstawił również miesięczne zobowiązania i wydatki jego rodziny, na które składają się: czynsz – 540 zł, media i abonamenty – 350 zł, ubezpieczenie grupowe – 65 zł, zajęcia komornicze – 150 zł, spłata kredytu – 250 zł, dojazdy do pracy – 80 zł, żywność, odzież, środki czystości – 340 zł, wydatki na dziecko – 680 zł. W dodatkowym oświadczeniu z dnia 23 grudnia 2015 r. wyjaśnił, iż mieszka w mieszkaniu siostry, na podstawie "ustnego porozumienia", ponosząc wszelkie koszty związane z eksploatacją mieszkania. Rodzina wnioskodawcy nie korzysta z pomocy społecznej, pomocy rodziny ani osób trzecich, nie posiada zasobów pieniężnych. Do pisma załączył PIT-11 za 2014 r., zaświadczenie o zatrudnieniu i zarobkach, decyzję ZUS o ustaleniu renty, pismo komornika sądowego o zajęciu wierzytelności oraz polecenia przelewu na rzecz wspólnoty mieszkaniowej. Postanowieniem z 22 stycznia 2016 r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił przyznania M. C. prawa pomocy w zakresie całkowitym. W ustawowym siedmiodniowym terminie skarżący złożył sprzeciw od tego orzeczenia. Oświadczył, że na jedynym rachunku bankowym, który posiada od ponad roku nie ma żadnych obrotów, zaś saldo rachunku wynosi: -400 zł). Wskazał, że udokumentował wysokość otrzymywanego wynagrodzenia (wynagrodzenie wypłacane osobiście), oraz renty, którą otrzymuje jego żona. Wyjaśnił, iż kredyt w wysokości 4.000 zł (który wciąż spłaca) zaciągnął dwa lata temu, nie na cele komercyjne, ale na niezbędne potrzeby związane z bieżącym utrzymaniem. Dodał, że jego zarobki są na minimalnym poziomie, zaś dzięki pomocy siostry nie ponosi kosztów wynajmu mieszkania na wolnym runku, opłacając jedynie czynsz i media. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Stosownie do art. 259 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a."), od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. Rozpoznając taki sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym kwestionowane orzeczenie zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym – art. 260 § 1 oraz § 3 p.p.s.a. W myśl art. 199 p.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja prawa pomocy - jako wyjątek od powyższej zasady - winna być stosowana tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W myśl art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W niniejszej sprawie skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie adwokata, a więc o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wyjaśnić należy, że prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane osobom nieposiadającym żadnego dochodu lub oszczędności lub posiadającym bardzo skromny dochód lub oszczędności, a więc wobec tych osób, które znajdują się w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej, pozwalającej na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb życiowych. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania nie mają osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź osoby posiadające dochody, które nie są w stanie pokryć wydatków związanych z najistotniejszymi potrzebami życiowym Ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Treść art. 246 § 1 p.p.s.a. nie pozostawia również wątpliwości co do tego, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy spoczywa na osobie ubiegającej się o przyznanie tego prawa. W interesie strony skarżącej leży przedstawienie wszelkich okoliczności, które wskazywałyby na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Zatem rozstrzygnięcie będzie zależało od tego, co zostanie przez wnioskodawcę udowodnione. Przypomnieć także trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. Zdaniem Sądu, oceniając wniosek strony, referendarz sądowy prawidłowo uznał, że brak przedstawienia przez wnioskodawcę istotnych dla oceny wniosku dokumentów, uniemożliwiło dokonanie porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi winien się liczyć w postępowaniu sądowym z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi. Przypomnieć należy, że zarządzeniem z 27 listopada 2015 r. wnioskodawca został wezwany m.in. do udzielenia informacji, czy on sam, jak również jego żona posiadają majątek ruchomy o znacznej wartości (np. samochody), a także czy posiadają rachunki bankowe. Wnioskodawca został również wezwany do złożenia pełnych wyciągów z rachunków bankowych z okresu: wrzesień, październik i listopad 2015 r., ewentualnie dokumentu bankowego, z którego wynika zamknięcie (likwidacja), zajęcie bądź blokada rachunku. Wskazać należy, iż wykonując powyższe zarządzenie skarżący w sposób wybiórczy udzielił odpowiedzi w zakresie niektórych pytań, nie złożył jednakże oświadczenia na temat majątku ruchomego oraz rachunków bankowych. Na etapie wniesienia sprzeciwu od orzeczenia referendarza wskazał dopiero, że oświadczenie o tym, że nie posiada on żadnych nieruchomości, ruchomości o znacznej wartości, ani oszczędności zawarte jest w pierwotnym wniosku o przyznanie prawa pomocy. W dalszym ciągu nie udzielił zaś odpowiedzi co do ewentualnego majątku swej żony. Ponadto na uwagę zasługuje fakt, iż w sprzeciwie od ww. orzeczenia skarżący oświadczył, że na jedynym rachunku bankowym jaki posiada od ponad roku nie ma żadnych obrotów, a jego saldo wynosi -400 zł. W ocenie Sądu powyższe oświadczenie nie jest wystarczające i nie stanowi należytego wykonania zarządzenia z 27 listopada 2015 r. Przypomnieć w tym miejscu trzeba, iż w orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych (w szczególności oszczędności zgromadzonych na rachunku bankowym) jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w CBOSA: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Dodać także należy, iż dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że posiadając stałe źródło dochodów nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. Wskazać bowiem należy, że dopiero na podstawie wyciągów z rachunków bankowych skarżącego oraz wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym – z okresu ostatnich kilku miesięcy (minimum 3) – możliwe jest dokonanie rzetelnej analizy sytuacji majątkowej strony we wcześniejszym okresie oraz na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wyciąg z rachunku bankowego obejmujący krótszy okres nie odzwierciedla przebiegu zmian sytuacji finansowej strony, nie pozwala ocenić, jakie są stałe, a jakie doraźne koszty utrzymania, obciążenia i dochody w gospodarstwie domowym, jak również czy potencjalne trudności finansowe mają charakter trwały, czy też są jedynie przejściowe (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15). Stwierdzić zatem należało, iż wnioskodawca nie przedstawił istotnych dla oceny wniosku dokumentów, wobec czego nie było możliwe dokonanie porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi winien się liczyć w postępowaniu sądowym z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczym, biorąc pod uwagę to, iż zarówno wnioskodawca, jak też jego żona posiadają stałe źródła dochodów. Powyższa okoliczność miała znaczenie również z tego powodu, iż ciążący na skarżącym wpis sądowy wynosi 200 zł. W orzecznictwie podnosi się zaś, że wysokość wpisu należnego w sprawie nie może być obojętna dla oceny kondycji finansowej strony skarżącej i związanej z tym możliwości ponoszenia kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z 25 listopada 2008 r. o sygn. akt II GZ 296/08). Zgodzić się należy ze stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11). Konkludując powyższe rozważania, w ocenie Sądu, orzeczenie referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym wydane w niniejszej sprawie uznać należy za prawidłowe. Dodatkowo zauważyć należy, iż oceniając przesłanki udzielenia stronie prawa pomocy, brać należy pod uwagę jedynie te wydatki, które można zaliczyć do kategorii wydatków niezbędnych dla utrzymania wnioskodawcy i jego rodziny. W niniejszej sprawie, jak słusznie zauważył referendarz, do wydatków takich nie można zaliczyć wydatków na "media i abonamenty – 350 zł", w tym np. na abonament telefoniczny i internet – 155 zł (dowód: pismo strony skarżącej z 16 maja 2015 r. znajdujące się w aktach administracyjnych), jak również "spłaty kredytu – 250 zł". Nie można bowiem przyjąć jakoby takie zobowiązania miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. Podnieść dodatkowo należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy wnioskująca strona nie posiada majątku, który mogłaby przeznaczyć na udział w kosztach sądowych, a nie w przypadku, gdy środki takie wprawdzie posiada ale przeznacza je na inne wydatki, które nie stanowią niezbędnych dla utrzymania. Ponadto, zgodnie ze stanowiskiem NSA fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu [...] przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym (postanowienie z dnia 27 maja 2008 r., sygn. akt II GZ 112/08). W niniejszej zaś sprawie stałe źródło dochodu otrzymuje zarówno skarżący (z tytułu umowy o pracę) oraz jego żona (z tytułu renty). Reasumując, jeżeli wnioskodawca dysponuje jakimikolwiek zasobami majątkowymi to winien partycypować w kosztach postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest bowiem formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 260 § 1 oraz § 3 w zw. z art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.