V SO/Wa 4/16

Starszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 25 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych złożonego przed wpłynięciem skargi na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia [...] stycznia 2016 r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu programu rolnośrodowiskowego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości. J. S. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazała, iż gospodarstwo domowe prowadzi z mężem, nie posiada nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce 10 wniosku oświadczyła, iż osiąga miesięczny dochód w wysokości 1.800 zł z tytułu umowy zlecenia. Skarżąca przedstawiła swoje zobowiązania i stałe wydatki, do których zaliczyła: pożyczkę – 10.000 zł, wynajem mieszkania – 500 zł oraz media – 100 zł. W uzasadnianiu podniosła, iż nie posiada majątku, zaś "po oddaniu gospodarstwa rolnego w 2013 r. pozostaje bez pracy na utrzymaniu męża". W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, zarządzeniem z dnia 23 marca 2016 r. wezwano ją do dodatkowego oświadczenia poprzez udzielenie konkretnych informacji oraz złożenie określonych dokumentów. Pismem z dnia 31 marca 2016 r. skarżąca wyjaśniła, iż nie posiada miejsca stałego zamieszkania, mieszka "okazjonalnie w różnych miejscach bez umowy najmu". Wskazała, iż dzierżawiła w 2013 r. gospodarstwo rolne, jednakże rozwiązała umowę dzierżawy w tym samym roku. Wnioskodawczyni posiada rodziców i brata, jednakże nie prowadzi z nimi wspólnego gospodarstwa domowego i nie zna stanu ich majątkowego posiadania. Oświadczyła, iż ani ona ani jej mąż nie posiadają majątku znacznej wartości ani oszczędności, nie korzystają z pomocy społecznej ani pomocy rodziny czy osób trzecich, nie posiadają rachunków bankowych. Skarżąca przedstawiła swoje miesięczne wydatki, do których zaliczyła: wydatki związane z mieszkaniem (opłaty za energię elektryczną, wodę, śmieci, ścieki) w wysokości około 200 zł, wyżywienie – 400 zł, ubranie – 100 zł, przejazdy – 50 zł, pozostałe wydatki – 50 zł. Ponadto oświadczyła, iż "koszty utrzymania jej męża" wynoszą około 1.000 zł. Wyjaśniła przy tym, iż jej mąż przebywa za granicą, gdzie pracuje udzielając lekcji muzyki, jednakże nie jest w stanie udokumentować jego dochodów z uwagi na ustny charakter "umów" z osobami prywatnymi. Wskazała, iż mąż przesyła "pieniądze dla niej poprzez przyjaciół". Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r. Nr 270 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Oceniając złożone przez wnioskodawczynię oświadczenia dotyczące stanu majątkowego posiadania uznano, iż nie wykazała tego, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż złożone przez stronę oświadczenia – w szczególności w odpowiedzi na zarządzenie z dnia 23 marca 2016 r. – nie można uznać za wiarygodne i rzetelne, co powoduje, że nie jest możliwe ustalenie rzeczywistych możliwości majątkowych wnioskodawczyni. Niezależnie od tego, iż skarżąca w żaden sposób nie dokumentuje ani dochodów swojego męża ani swojej bezrobotności, zauważyć należy, iż nie sposób przyjąć za wiarygodne by uzyskując miesięczny dochód w wysokości 1.800 zł, małżonkowie ponosili miesięczne wydatki w wysokości około 2.000 zł, a więc w wysokości przekraczającej oświadczony dochód. Zauważyć przy tym należy, iż nie wiadomo, w jaki sposób dochód męża skarżącej został obliczony, w jakim kraju ten przebywa i pracuje, czy otrzymuje wynagrodzenie w walucie obcej, a jeśli tak to w jakiej. Co więcej, nie sposób ustalić w sposób jednoznaczny rzeczywistej wysokości wydatków wnioskodawczyni i jej męża. W tym zakresie wskazać należy na niejednolite oświadczenia złożone na formularzu PPF oraz w piśmie z dnia 31 marca 2016 r. Początkowo skarżąca oświadcza bowiem, iż ponosi wydatek na "wynajem mieszkania" w wysokości 500 zł miesięcznie, by następnie wyjaśnić, iż "mieszka okazjonalnie w różnych miejscach, bez umowy najmu" oraz że "dokłada się do kosztów w udostępnianych miejscach pobytu" w wysokości 200 zł. Ponadto, we wniosku złożonym na formularzu PPF zalicza do swoich stałych zobowiązań i wydatków "pożyczkę" w wysokości 10.000 zł oraz "media" w wysokości 100 zł, które to wydatki milczeniem pomija w oświadczeniu złożonym w piśmie z dnia 31 marca 2016 r. Stwierdzić również należy, iż doświadczenie życiowe nie pozwala uznać za wiarygodne, by mąż wnioskodawczyni był w stanie utrzymać się zagranicą z kwoty "około 1.000 zł", na którą muszą się przecież składać wydatki związane z mieszkaniem, wyżywieniem, komunikacją, czy leczeniem, a nadto by był w stanie "przesyłać" jeszcze skarżącej pozostałą kwotę swojego dochodu. Skarżąca nie wskazuje przy tym, w jakim kraju jej mąż przebywa, by można było chociażby porównać oświadczone wydatki jakie ponosi "zagranicą", z dostępnymi informacjami w zakresie kosztów utrzymania w danym kraju. Na odmowę przyznania prawa pomocy wpłynęło również nieudokumentowanie sytuacji majątkowej skarżącej i jej męża. W szczególności zauważyć należy, iż wnioskodawczyni nie przedstawiła zaświadczenia o swojej bezrobotności, ani żadnych dokumentów pozwalających na zweryfikowanie przychodów męża, czy jego rozliczeń z tytułu należnego podatku dochodowego. Również oświadczenia skarżącej dotyczące miesięcznych wydatków – zarówno w kraju, jak i zagranicą – pozostają gołosłowne. Należało mieć także na uwadze i to, że dochodzone w zaskarżonej decyzji płatności rolnośrodowiskowe zostały w przeszłości przekazane przez organ na rachunek bankowy skarżącej, jednakże mimo wezwania nie przedłożyła ona dokumentu, z którego wynikałoby zamknięcie tego rachunku. Przywołane na wstępie regulacje uprawniają do żądania złożenia nie tylko dodatkowego oświadczenia, ale przede wszystkim do żądania przedłożenia określonych dokumentów (art. 255 p.p.s.a.). W postanowieniu z dnia 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11 podkreślono, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przywołać warto również stanowisko wyrażone w postanowieniu z dnia 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10, w uzasadnieniu którego Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Wskazać dodatkowo należy na stanowisko orzecznictwa, zgodnie z którym, sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r., sygn. akt II GZ 774/13; orzeczenia sądów administracyjnych dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przy okazji zauważyć należało, iż nie jest wiadome czy skarżąca nadal korzysta z "pożyczki", czy została ona udzielona przez instytucję finansową, czy nadal ciąży na niej zobowiązanie do spłaty "pożyczki" oraz czy ponosi taki wydatek w miesięcznych ratach. Informacja w tym zakresie ma znaczenie dla rozstrzygnięcia wniosku, bowiem w orzecznictwie przyjmuje się, że skoro strona jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winna także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych. Koszty postępowania należy bowiem traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami, zaś zaciągnięty kredyt nie może być traktowany priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13). Reasumując podnieść należy, iż z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez wnioskodawczynię, nie można dokonać oceny, czy spełnia ona ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W konsekwencji powoduje to, że wniosek nie może zostać uwzględniony. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.