VI SA/Wa 124/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Urszula Wilk Sędziowie Sędzia WSA Zbigniew Rudnicki (spr.) Sędzia WSA Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz Protokolant st. sekr. sąd. Jan Czarnacki po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 marca 2012 r. sprawy ze skargi T. S. na uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia [...] października 2009 r. nr [...] w przedmiocie skreślenia z listy aplikantów adwokackich 1. uchyla zaskarżoną uchwałę oraz utrzymaną nią mocy uchwałę Okręgowej Rady Adwokackiej w W. z dnia [...] maja 2009 r.; 2. stwierdza, że uchylone uchwały nie podlegają wykonaniu. Wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 listopada 2011 r., sygn. akt II GSK 1116/10, został uchylony zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 marca 2010 r., sygn. akt VI SA/Wa 2151/09, w sprawie ze skargi T. S. na uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia [...] października 2009 r. w przedmiocie skreślenia z listy aplikantów adwokackich. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna w powyższej sprawie była uzasadniona. Skargę kasacyjną oparto zarówno na podstawie naruszenia prawa materialnego, jak i naruszenia przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy. Analiza tych zarzutów i ich uzasadnienie w istocie sprowadzają się do oceny - czy zaistniały przesłanki do zastosowania wobec skarżącego stwierdzenia jego nieprzydatności do wykonywania zawodu adwokata i skreślenia z listy aplikantów adwokackich. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, przyjęty za podstawę wyroku Sądu I instancji stan faktyczny nie dawał podstawy do wykluczenia przydatności skarżącego w zawodzie adwokata z następujących powodów. Przepis art. 79 ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058, z późn. zm.) umożliwia pozbawienie aplikanta adwokackiego kontynuowania aplikacji w trybie administracyjnym. Oznacza to, że przepis ten ma charakter wyjątkowy i winien być stosowany ze szczególną uwagą. Dotyczyć powinien takich sytuacji, gdy cechy ujawnione u aplikanta wykluczają prawidłowe wykonywanie przez niego w przyszłości zawodu adwokata. Oceny tej nie może zmienić uznanie administracyjne, do którego odwołał się Sąd I instancji. W niniejszej sprawie jako przesłankę braku rękojmi uznano odmowę kontynuowania przez skarżącego praktyki aplikacyjnej pod kierunkiem patronki, przy równoczesnym pominięciu i przyjęciu jako okoliczności pozbawionej znaczenia rozpoznania wniosku skarżącego o zgodę na zmianę patrona. Zaznaczyć należy, że zmiana patrona realizowana jest za zgodą odpowiedniego organu korporacyjnego zgodnie z § 9 pkt 4 Regulaminu aplikacji adwokackiej opracowanej na podstawie uchwały nr 22/2005 Naczelnej Rady Adwokackiej z 3 września 2005 r. w sprawie Regulaminu Aplikacji Adwokackiej oraz uchwały nr 31/2005 Naczelnej Rady Adwokackiej z 19 listopada 2005 r., uchwały nr 50/2006 Naczelnej Rady Adwokackiej z 25 listopada 2006 r. w związku z delegacją ustawową art. 58 pkt 12 lit. b/ ustawy wyżej cytowanej - Prawo o adwokaturze. Skorzystanie z tego prawa jest niezbywalnym prawem aplikanta, nie jest niczym wyjątkowym i nie może rodzić negatywnych konsekwencji dla aplikanta. Wykluczyć może jednak prawidłowe realizowanie praktycznej nauki zawodu. Wobec powyższego, trudno zaakceptować sytuację, w której wnioski skarżącego o zgodę na zmianę patrona w okresie od [...] czerwca 2008 r. do dnia [...] maja 2009 r. (daty złożenia wniosku o wyrażenie zgody na zmianę patrona, ponowiona kolejnym wnioskiem z [...] września 2008 r. do daty podjęcia uchwały I instancji o skreśleniu skarżącego z listy aplikantów adwokackich) nie zostały rozpoznane. Upłynęły zatem wszelkie terminy przewidziane przepisami K.p.a., a jednocześnie zostały wdrożone wobec aplikanta czynności zmierzające do kontynuowania aplikacji pod kierunkiem dotychczasowego patrona. Nie można zatem podzielić stanowiska Sądu I instancji, że okoliczność ta nie miała znaczenia w przedmiotowym postępowaniu. Materiał sprawy wskazuje, że przedłużanie tej sytuacji doprowadziło do konfliktu na linii aplikant - patron, który to konflikt w konsekwencji doprowadził do zaprzestania przez skarżącego odbywania praktyki aplikanckiej. W przedstawionej wyżej sytuacji nie sposób uznać zachowania skarżącego za automatycznie wykluczającego istnienie po jego stronie przydatności do wykonywania zawodu adwokata, a do tego w istocie sprowadziły się uchwały obu organów. Nie ulega wątpliwości, że stosunek aplikant - patron nie jest stosunkiem równorzędnych podmiotów, jednakże nie można przyjąć, iż aplikant jest bezwzględnie i w każdej sytuacji podporządkowany patronowi, niezależnie od istniejących między nimi stosunków, a konflikt pomiędzy patronem a aplikantem przesądza o winie tego drugiego, jak też o niezdolności aplikanta do wykonywania w przyszłości zawodu adwokata. Stosunek pomiędzy patronem a aplikantem zakłada istnienie określonej więzi między tymi osobami, sprowadzającej się z jednej strony do dbałości, z drugiej strony do jego podporządkowania przy równoczesnym istnieniu pewnego poziomu zaufania między nimi. Zaufanie to szczególnie konieczne jest w praktyce adwokackiej, a to z uwagi na specyfikę tego zawodu. Zerwanie wyżej wymienionej więzi wskutek konfliktu i związany z tym zanik zaufania, wyklucza prawidłowe realizowanie praktycznej nauki zawodu a kontynuowanie tej praktyki powoduje zaognianie konfliktu. Dlatego też przewidziano możliwość skierowania aplikanta do innego patrona. Istotnym jest w sprawie także § 19 wyżej powołanego Regulaminu aplikacji adwokackiej przewidujący podstawę do stwierdzenia przez Okręgową Radę Adwokacką nieprzydatności aplikanta do wykonywania zawodu w przypadku negatywnego wyniku kolokwium rocznego, negatywnej opinii patrona lub negatywnej opinii kierownika szkolenia o przebiegu aplikacji adwokackiej. Sprawa pod tym kątem nie była badana, a przedstawione wywody w tym zakresie przez Sąd I instancji w kontekście podniesionego zarzutu przez skarżącego są niezrozumiałe. Konkludując, NSA stwierdził, że ocena Sądu I instancji w zakresie naruszenia przepisów procesowych jest wadliwa. Chodzi o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, z późn. zm.; dalej: p.p.s.a.) w związku z wymienionymi przepisami K.p.a. Istotnie, przesłuchanie skarżącego i jego patronki uchybia przepisom procesowym przy przyjęciu, że chodzi o dowód z zeznań świadka czy strony. O ile przyjmiemy, że jest to "wysłuchanie", to należy ocenić jaki to rodzaj dowodu, czy mieści się w ramach przepisów K.p.a. i jakie są wymogi do jego prawidłowego przeprowadzenia. Przy ocenie należy mieć na uwadze także art. 75 K.p.a. Odwołanie się do tych naruszeń także w powiązaniu z art. 134 p.p.s.a., a więc działań Sądu I instancji z urzędu jest w pełni zasadne. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy obowiązkiem Sądu I instancji będzie odniesienie się do powyższych uchybień, a następnie ponowna ocena - czy istotnie w okolicznościach niniejszej sprawy zaistniały podstawy do wykluczenia skarżącego z przydatności do wykonywania zawodu adwokata i skreślenia z listy aplikantów adwokackich. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Stosownie do art. 185 § 2 p.p.s.a. w razie przekazania przez Naczelny Sąd Administracyjny sprawy do ponownego rozpoznania sąd rozpoznaje sprawę w innym składzie. Zgodnie z art. 190 powołanej ustawy Sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Zgodnie z Komentarzami (por. J. P. Tarno oraz T. Wosia) wojewódzki sąd administracyjny może odstąpić od zawartej w orzeczeniu NSA wykładni prawa, jeżeli: a) stan faktyczny sprawy ustalony w wyniku ponownego jej rozpoznania uległ tak zasadniczej zmianie, że do nowo ustalonego stanu faktycznego nie mają zastosowania przepisy wyjaśnione przez NSA; b) po wydaniu orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego zmieni się stan prawny. W rozpatrywanej sprawie żadna z wymienionych sytuacji nie miała miejsca, a więc nie ulega wątpliwości, że Sąd I instancji jest związany wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Zgodnie z art. 79 ust. 2 ustawy - Prawo o adwokaturze "Okręgowa rada adwokacka może skreślić aplikanta adwokackiego z listy aplikantów adwokackich w okresie pierwszych dwóch lat aplikacji, jeżeli stwierdzi jego nieprzydatność do wykonywania zawodu adwokata". Używając słowa "może" ustawodawca wyraźnie wskazał, że decyzja (uchwała) we wskazanym przedmiocie ma charakter uznaniowy. Decyzje uznaniowe (swobodne) oparte są o uznanie administracyjne, a więc w określonym stanie faktycznym organ ma prawo wyboru jednego z dopuszczalnych wariantów rozstrzygnięcia (szerzej na temat decyzji uznaniowych i związanych: G. Łaszczyca, C. Martysz, A. Matan, Komentarz do art. 104 kodeksu postępowania administracyjnego [w:] Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. Tom II, LEX, 2007 r., wyd. II). Uznanie administracyjne nie oznacza dowolności. Organ działający w ramach uznania administracyjnego obowiązany jest posługiwać się zgodnymi z prawem kryteriami, a celem ich zastosowania wnikliwie i wszechstronnie wyjaśnić stan faktyczny. Decyzje uznaniowe wymagają wnikliwego i logicznego uzasadnienia, które odzwierciedla proces dokonywanych ustaleń faktycznych i zastosowanych kryteriów uznania administracyjnego (por. m. in. wyrok NSA z dnia 19 lipca 1982 r., sygn. akt II SA 883/82 z glosą A. Wasilewskiego, PiP 1983/6/141). Konstrukcja jaką zastosował ustawodawca w art. 79 ust. 2 ustawy - Prawo o adwokaturze jest tego rodzaju, że przepis ten daje podstawę do rozważania możliwości skreślenia aplikanta z listy w sytuacji, gdy ziści się stan faktyczny odpowiadający nieprzydatności aplikanta do wykonywania zawodu adwokata. Tak więc ustawowym kryterium uznania administracyjnego w tym przypadku jest przydatność aplikanta do zawodu. Ustawodawca nie wskazał jakie konkretnie elementy składają się na stan faktyczny mogący stanowić przyczynę skreślenia aplikanta z listy. Podobne stanowisko w tego rodzaju sprawie zajął również WSA w Warszawie, który w wyroku z dnia 12 sierpnia 2010 r., sygn. akt VI SA/Wa 1337/09, LEX nr 759558, stwierdził, że: "Zachowanie uznaniowego charakteru rozstrzygnięcia, o jakim mowa w art. 79 ust. 2 ustawy z 1982 r. - Prawo o adwokaturze, wymaga przyjęcia, że występowanie przesłanki lub przesłanek wymienionych w regulaminie odbywania aplikacji może stanowić przyczynę skreślenia z listy aplikantów adwokackich pod warunkiem dokonania oceny przydatności aplikanta do zawodu adwokata w oparciu o wszelkie okoliczności dotyczące przebiegu aplikacji", a w wyroku z dnia 18 grudnia 2009 r., sygn. akt VI SA/Wa 1470/09, LEX nr 583537, uznał, że: "Rada Adwokacka winna, przed podjęciem uchwały o skreśleniu zebrać cały materiał dowodowy, dokonać oceny wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, rozważyć go należycie i zdecydować na tej podstawie o wydaniu lub niewydaniu uchwały w sprawie skreślenia z listy aplikantów". Treść przedstawianego tutaj przepisu została także przeniesiona do § 8 Regulaminu aplikacji adwokackiej (uchwała nr 50/2006 Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia 25 listopada 2006 r. w sprawie ustalenia jednolitego tekstu Regulaminu aplikacji adwokackiej opracowanego na podstawie uchwały Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia 3 września 2005 r. oraz uchwały nr 31/2005 Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia 19 listopada 2005 r.). W myśl tego przepisu "Okręgowa rada adwokacka może skreślić aplikanta adwokackiego z listy aplikantów adwokackich w okresie pierwszych dwóch lat aplikacji, jeżeli stwierdzi jego nieprzydatność do wykonywania zawodu adwokata". Wspomnianą nieprzydatność do zawodu precyzuje § 19 Regulaminu aplikacji adwokackiej, zgodnie z którym podstawę do stwierdzenia przez okręgową radę adwokacką nieprzydatności aplikanta do wykonywania zawodu stanowią: negatywny wynik kolokwium rocznego, negatywna opinia patrona lub negatywna opinia kierownika szkolenia o przebiegu aplikacji adwokackiej. W ocenie Sądu, każda z tych przyczyn może stanowić przesłankę stwierdzenia nieprzydatności do wykonywania zawodu adwokata – jednakże pod warunkiem (co już wcześniej podniesiono) dokonania przez organy samorządu adwokackiego oceny przydatności aplikanta do zawodu adwokata w oparciu o wszelkie okoliczności dotyczące przebiegu aplikacji. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny, w rozpatrywanej sprawie jako przesłankę braku rękojmi uznano odmowę kontynuowania przez skarżącego aplikacji pod kierunkiem patronki, przy równoczesnym pominięciu i przyjęciu jako okoliczności pozbawionej znaczenia rozpoznania wniosku skarżącego o zgodę na zmianę patrona. Odnosząc się do tej kwestii Naczelny Sąd Administracyjny zasadnie wskazał na § 9 pkt 4 Regulaminu aplikacji adwokackiej. W myśl tego przepisu "W trakcie aplikacji dziekan może skierować aplikanta do innego patrona po uprzednim zasięgnięciu opinii dotychczasowego patrona oraz po wysłuchaniu aplikanta". Przepis ten, w zestawieniu z poprzedzającym go ust. 3, w którym mówi się, że aplikant ma możliwość wskazania patrona, pod którego kierunkiem chciałby odbywać aplikację, stwarza – jak uznał to Naczelny Sąd Administracyjny – prawo do zmiany patrona; skorzystanie z tego prawa jest niezbywalnym prawem aplikanta. Prawo to (tzn. prawo do zmiany patrona) jest realizowane za zgodą odpowiedniego organu korporacyjnego, na wniosek aplikanta, po uprzednim zasięgnięciu opinii dotychczasowego patrona. Jak wynika z akt sprawy, w niniejszej sprawie aplikant złożył pisemny wniosek o wyrażenie zgody na zmianę patrona do Dziekana Okręgowej Rady Adwokackiej w [...] w dniu [...] czerwca 2008 r., wskazując przy tym innego patrona. Po bezskutecznym upływie 4 miesięcy od złożenia powyższego wniosku, wobec braku odpowiedzi Dziekana skarżący w dniu [...] września 2008 r. wystosował kolejny wniosek o zmianę patrona, załączając do wniosku jego pisemną zgodę na przejęcie patronatu. Skarżący wskazał, że jednocześnie, w dniu [...] lipca 2008 r. złożył wniosek o udzielenie urlopu dziekańskiego, z uwagi na trudną sytuację materialną i konieczność opieki nad chorym członkiem rodziny. Również i ten wniosek pozostał bez rozpoznania. Na posiedzeniu ORA w [...] skarżący podtrzymał wniosek o zmianę patrona z uwagi na osobisty konflikt uniemożliwiający dalszą współpracę. Jednocześnie na posiedzeniu ORA w [...] w dniu [...] października 2008r. wysłuchano patronkę skarżącego, o czym skarżący nie został poinformowany. Uchwałą ORA z dnia [...] października 2008 r. skreślono skarżącego z listy aplikantów adwokackich. Podstawą było stwierdzenie nieprzydatności do wykonywania zawodu adwokata. Od powyższej uchwały skarżący złożył odwołanie, którego ORA w [...] nie uwzględniła i przekazała je do rozpoznania Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej w Warszawie. Prezydium NRA w dniu [...] kwietnia 2009 r. uchyliło zaskarżoną uchwałę ORA w [...], wskazując m.in., że przypadek skarżącego został potraktowany zbyt rygorystycznie. Na posiedzeniu ORA w [...] w dniu [...] maja 2009 r., na które został zaproszony skarżący, podtrzymujący swój wniosek o zmianę patronatu i umożliwienie kontynuacji aplikacji, podjęta została uchwała o skreśleniu skarżącego z listy aplikantów adwokackich. Skarżący odwołał się od powyższej uchwały do Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej w Warszawie, które uchwałą z dnia [...] października 2009 r. utrzymało w mocy zaskarżoną uchwałę ORA w [...]. Odnosząc się do strony dowodowej przeprowadzonego postępowania należy podzielić ocenę Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż przesłuchanie skarżącego i jego patronki uchybiało przepisom procesowym, a w szczególności art. 75 w zw. z art. 79 K.p.a. W miejsce dowodu ze świadków przeprowadzono bowiem ich swoiste "wysłuchanie", które nie mieści się w ramach przepisów K.p.a. Odnosząc się do zarzutów materialnych należy zgodzić się z Naczelnym Sądem Administracyjnym, że stosunek aplikant - patron nie jest stosunkiem równorzędnych podmiotów, co jednak nie oznacza, że aplikant jest bezwzględnie i w każdej sytuacji podporządkowany patronowi, niezależnie od istniejących między nimi stosunków. Nie ulega też wątpliwości, że konflikt pomiędzy patronem a aplikantem przesądza o winie tego drugiego, jak też o niezdolności aplikanta do wykonywania w przyszłości zawodu adwokata. W konsekwencji Sąd uznał, że leżące u podstaw kwestionowanej uchwały Okręgowej Rady Adwokackiej w [...] ustalenia faktyczne dotyczące stwierdzenia nieprzydatności skarżącego do zawodu zostały dokonane z naruszeniem przepisów postępowania wskazanych w skardze, tj. art. 7, art. 10, art. 11, art. 13 art. 14 oraz art. 75 w zw. z art. 79 i 81 K.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także art. 79 ust. 2 Prawa o adwokaturze. Okręgowa Rada Adwokacka w [...] nie dokonała rzetelnego ustalenia stanu faktycznego sprawy oraz nie rozważyła w żaden sposób rozbieżności między brakiem jakichkolwiek kar dyscyplinarnych po stronie skarżącego, jego bardzo dobrych ocen z kolokwium rocznego oraz znajdującymi się w aktach osobowych bardzo dobrymi opiniami sześciu sędziów z przebiegu pracy w zakresie praktycznego przygotowania do zawodu, a także wygranego konkursu na członka Samorządowego Kolegium Odwoławczego a stwierdzeniem nieprzydatności do wykonywania zawodu adwokata. Ocena nieprzydatności skarżącego do zawodu jedynie ze względu na konflikt z patronem była dowolna i nie znajdowała potwierdzenia w zebranym materiale dowodowym. Organy samorządu adwokackiego obu instancji - wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 7 K.p.a. - nie podjęły kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, uwzględniając interes społeczny i słuszny interes strony. W uzasadnieniu uchwały Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej zabrakło należytego ustosunkowania się do szeregu zarzutów podniesionych w odwołaniu od uchwały Okręgowej Rady Adwokackiej. Stanowiło to naruszenie zasad określonych w art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. Należy też podnieść, że poprzez oczywistą zwłokę w załatwieniu sprawy organy te utrzymywały skarżącego w stanie niepewności, nie służącym określeniu jego sytuacji życiowej i zawodowej. W konsekwencji należało uznać, że w rozpatrywanej sprawie nie zaistniały przesłanki do zastosowania wobec skarżącego stwierdzenia jego nieprzydatności do wykonywania zawodu adwokata i skreślenia z listy aplikantów adwokackich. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270, z późn. zm.) orzekł jak w sentencji wyroku. Na podstawie art. 152 powołanej ustawy orzeczono, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. O kosztach wobec braku stosownego wniosku i nieobecności skarżącego na rozprawie nie orzeczono.