VI SA/Wa 1785/16
WyrokWSA w Warszawie2017-08-03
Skład orzekający: Agnieszka Łąpieś-Rosińska, Pamela Kuraś-Dębecka, Danuta Szydłowska
Analiza orzeczenia
Sekcja wygenerowana przez AI na podstawie treści orzeczenia — nie stanowi cytatu.
Zagadnienie prawne
Czy dopuszczenie do użytkowania tachografu cyfrowego bez drugiego niezależnego sygnału ruchu (IMS) stanowi rażące naruszenie warunków prowadzenia warsztatu, uzasadniające cofnięcie zezwolenia na prowadzenie warsztatu?Ratio decidendi
Dopuszczenie do użytkowania tachografu cyfrowego bez drugiego niezależnego sygnału ruchu (IMS) nie zawsze stanowi rażące naruszenie warunków prowadzenia warsztatu, uzasadniające cofnięcie zezwolenia. Sąd powinien dokonać funkcjonalnej i prokonstytucyjnej wykładni przepisów, uwzględniając okoliczności sprawy, cel regulacji oraz zasadę proporcjonalności. Organ administracji musi wykazać, że stwierdzone uchybienie było wynikiem niewłaściwego postępowania podmiotu prowadzącego warsztat i nosiło znamiona rażącego naruszenia.Stan faktyczny
Spółka M. Sp. z o.o. zaskarżyła decyzję Prezesa Głównego Urzędu Miar o cofnięciu zezwolenia na prowadzenie warsztatu tachografów cyfrowych. Organ uznał, że spółka dopuściła do użytkowania tachografy niespełniające wymagań, w tym tachograf bez drugiego niezależnego sygnału ruchu (IMS) oraz zmanipulowane czujniki ruchu. Spółka argumentowała, że błąd wynikał z niedopatrzenia serwisanta, a manipulacje mogły nastąpić po wykonaniu czynności przez warsztat. Sąd uchylił zaskarżoną decyzję, uznając, że organ nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości rażącego naruszenia warunków prowadzenia warsztatu.Rozstrzygnięcie
Uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Głównego Urzędu Miar z dnia [...] września 2015 r. Zasądził od Prezesa Głównego Urzędu Miar na rzecz skarżącej kwotę 980 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.Pełny tekst orzeczenia
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Łąpieś-Rosińska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Pamela Kuraś-Dębecka Sędzia WSA Danuta Szydłowska Protokolant st. sekr. sąd. Karolina Pilecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 sierpnia 2017 r. sprawy ze skargi M. Sp. z o.o. z siedzibą w [...] na decyzję Prezesa Głównego Urzędu Miar z dnia [...] lutego 2016 r. w przedmiocie cofnięcia zezwolenia na prowadzenie warsztatu 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Głównego Urzędu Miar z dnia [...] września 2015 r. 2. zasądza od Prezesa Głównego Urzędu Miar na rzecz skarżącej M. Sp. z o.o. z siedzibą w [...] kwotę 980 (dziewięćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Decyzją Nr [...] z dnia [...] września 2015 r. Prezes Głównego Urzędu Miar cofnął [...] spółce z o.o. w B., zezwolenie na prowadzenie warsztatu w zakresie instalacji, w tym aktywacji, napraw oraz sprawdzania pod względem zgodności z wymaganiami rozporządzenia Komisji (WE) nr 1360/2002 tachografów cyfrowych Nr [...], wydane przez Prezesa Głównego Urzędu Miar w dniu [...] września 2006 r., zmienione decyzją Nr [...] z dnia [...] czerwca 2012 r.
W uzasadnieniu wskazano, że w toku postępowania w dniu [...] lutego 2014 r. uprawniony technik warsztatu K. R., zatrudniony w warsztacie należącym do [...] sp. z o. o. prowadzącej warsztat w zakresie instalacji, w tym aktywacji, napraw oraz sprawdzania tachografów cyfrowych, przy użyciu karty warsztatowej nr [...], dokonał aktywacji tachografu cyfrowego zainstalowanego w samochodzie marki [...] nr rej. [...], zarejestrowanym po raz pierwszy w 2014 r. Tachograf cyfrowy został wyprodukowany przez firmę [...] typ [...] , nr seryjny [...] z oprogramowaniem P4HH. Oznaczenie typu zainstalowanego tachografu wskazywało, że nie posiadał on funkcji drugiego niezależnego sygnału ruchu (MS).
Zainstalowany w ww. pojeździe czujnik ruchu przekazujący parametry ruchu ze skrzyni biegów do przyrządu rejestrującego (nr fabryczny [...]), został sparowany po raz pierwszy z tachografem 27 lutego 2014 r. Cecha zabezpieczająca czujnik ruchu zawierała oznaczenie PL i numer [...], należący do [...] sp. z o. o., w B.. Powyższe potwierdziły dane pobrane podczas kontroli przeprowadzonej przez [...] Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego w dniu [...] listopada 2014 r.
Ponadto w toku przeprowadzonego postępowania Prezes Głównego Urzędu Miar ustalił, że w dniu [...] grudnia 2013 r. uprawniony technik warsztatu K. R., zatrudniony w warsztacie należącym do [...] z o.o. prowadzącej warsztat w zakresie instalacji, w tym aktywacji, napraw oraz sprawdzania tachografów cyfrowych, przy użyciu karty warsztatowej nr [...] dokonał okresowego sprawdzenia tachografu cyfrowego zainstalowanego w samochodzie marki [...] nr rej. [...], zarejestrowanym po raz pierwszy w 2013 r. Tachograf cyfrowy został wyprodukowany przez firmę [...], typ [...], nr seryjny [...] i posiadał oprogramowanie [...]. Oznaczenie typu zainstalowanego tachografu wskazywało, że posiadał on funkcję drugiego niezależnego sygnału ruchu (IMS).
Zainstalowany w ww. pojeździe czujnik ruchu przekazujący parametry ruchu ze skrzyni biegów do przyrządu rejestrującego miał nr fabryczny [...] i został sparowany po raz pierwszy z tachografem 19 grudnia 2013 r. Cecha zabezpieczająca czujnik ruchu zawierała oznaczenie PL i numer [...], należący do [...] sp. z o. o., w B..
Powyższe potwierdziły dane pobrane podczas kontroli przeprowadzonej przez [...] Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego w dniu [...] grudnia 2014r.
Organ wskazał, że z informacji serwisowej wynika, iż symbol dokumentu Nr [...], pobranej ze strony internetowej producenta czujnika ruchu firmy [...],[...],[...][...], [...], tachograf [...][...] w wersji [...] sparowany z czujnikiem ruchu [...][...] jest zgodny z wymaganiami rozporządzenia Komisji (UE) nr 1266/2009. Natomiast tachograf [...] w wersji [...] z przetwornikiem [...][...] nie jest zgodny z ww. rozporządzeniem.
Czujniki [...] można zidentyfikować na podstawie nr seryjnego, który
w przypadku czujników ruchu tego typu, spełniających wymagania rozporządzenia Komisji (UE) nr 1266/2009, jest większy od 10 000 000. W przypadku obu pojazdów zainstalowane zostały czujniki ruchu o numerach powyżej 10 000 000, a więc [...].
Organ zauważył, że aktywacja tachografu cyfrowego zainstalowanego
w pojeździe o nr rej. [...] została zatem wykonana po dniu 1 października 2012 r., gdy obowiązywały wymagania rozporządzenia Komisji (UE) nr 1266/2009 nakładające na warsztaty w zakresie instalacji, w tym aktywacji, napraw oraz sprawdzania tachografów cyfrowych, w tym ich kalibracji, obowiązek posiadania oprócz sygnału prędkość pochodzącego z czujnika ruchu drugiego niezależnego sygnał ruchu (IMS), który jest automatycznie porównywany z danymi pochodzącymi
z czujnika ruchu, a także obowiązek posiadania czujników ruchu chronionych przed polem magnetycznym lub odpornym na niereagującym na pole magnetyczne, które zakłóca wykrywanie ruchu pojazdu.
Typ tachografu cyfrowego zainstalowanego w ww. pojeździe wskazuje, na podstawie instrukcji serwisowej, symbol dokumentu Nr [...], że nie spełnia on wymagań nowego rozporządzenia i nie posiada dostępnej funkcji drugiego niezależnego sygnału ruchu (IMS). Natomiast nr seryjny zainstalowanego w ww. pojeździe czujnika ruchu wskazuje, że jest on zgodny z wymaganiami rozporządzenia Komisji (UE) nr 1266/2009.
Dopuszczenie do obrotu tachografu cyfrowego zainstalowanego w pojeździe
o nr rej. [...] zostało dokonane również po dniu 1 października 2012 r., a więc w czasie, gdy obowiązywały wymagania rozporządzenia Komisji (UE) nr 1266/2009 nakładające na warsztaty w zakresie instalacji, w tym aktywacji, napraw oraz sprawdzania tachografów cyfrowych, w tym ich kalibracji, obowiązek posiadania oprócz sygnału prędkości pochodzącego z czujnika ruchu, drugiego niezależnego sygnał ruchu (IMS), który jest automatycznie porównywany z danymi pochodzącymi
z czujnika ruchu, a także obowiązek posiadania czujników ruchu chronionych przed polem magnetycznym lub odpornym na nie i reagującym na pole magnetyczne, które zakłóca wykrywanie ruchu pojazdu.
Typ tachografu cyfrowego zainstalowanego w ww. pojeździe wskazuje, na podstawie instrukcji serwisowej symbol dokumentu Nr [...], że spełnia on wymagania nowego rozporządzenia i posiada dostępną funkcję niezależnego sygnału ruchu (IMS). Numer seryjny zainstalowanego, w ww. pojeździe czujnika ruchu wskazuje również, że jest on zgodny z wymaganiami rozporządzenia Komisji (UE) nr 1266/2009. Natomiast technik warsztatu nie uruchomił drugiego niezależnego sygnału ruchu (MS), co wynika z dołączonej do akt dokumentacji filmowej. Analiza wskazywanych danych domyślnie wyświetlanych przez przedmiotowy tachograf na jego wyświetlaczu, widocznym na zarejestrowanym materiale filmowym, wskazuje jednoznacznie, że funkcja rejestracji drugiego niezależnego sygnału ruchu (IMS) w tachografie nie została włączona. Dowodzi tego brak komunikatu o włączeniu tej funkcji wśród danych domyślnie wyświetlanych przez tachograf w trybie kalibracyjnym.
Ponadto, organ stwierdził, że w obu pojazdach stwierdzono, że czujniki ruchu nosiły znamiona manipulacji w postaci zmian w układzie elektronicznym płytki obwodu elektronicznego znajdującego się wewnątrz impulsatora, w postaci prze lutowania istniejących układów scalonych, co umożliwiło stosowanie magnesów
w celu zakłócenia pracy tachografów. Tym samym ww. urządzenia rejestrujące nie spełniały wymagań odnośnie do konstrukcji i funkcjonalności urządzenia rejestrującego, określonych w rozdziale III załącznika IB do rozporządzenia Rady (EWG) Nr 3821/85 z dnia 20 grudnia 1985 r. w sprawie urządzeń rejestrujących stosowanych w transporcie drogowym (Dz. Urz. UE L 370 z 31 grudnial985, str. 8),
a mianowicie w zakresie pomiaru prędkości i odległości (określone w punkcie 2 tego rozdziału) oraz w zakresie monitorowania wykonywanych czynności przez kierowcę (określone w punkcie 4 tego rozdziału).
Tak więc w wyniku kontroli drogowych przeprowadzonych przez [...] Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego w dniu 21 listopada 2014 r. pojazdu o nr rej. [...] oraz w dniu 29 grudnia 2014 r. pojazdu o nr rej. [...] stwierdzono, że w warsztacie tachografów cyfrowych [...] spółka z o.o. dopuszczone zostały do użytkowania tachografy niespełniające przepisów załącznika 1b do rozporządzenia Rady (EWG) Nr 3821/85 z dnia 20 grudnia 1985 r. w sprawie urządzeń rejestrujących stosowanych w transporcie drogowym.
Wobec powyższego zastosowanie znalazł art. 13 ust. 1 ww. ustawy, zgodnie
z którym Prezes Głównego Urzędu Miar wydaje decyzję o cofnięciu zezwolenia na prowadzenie warsztatu, jeżeli podmiot prowadzący warsztat rażąco naruszył warunki prowadzenia warsztatu. Jedną zaś z przyczyn rażącego naruszenia warunków jego prowadzenia jest dopuszczenie do użytkowania wadliwie działającego lub niesprawnego tachografu cyfrowego.
Zdaniem organu w warsztacie tym dopuszczono do użytkowania wadliwie działające tachografy cyfrowe pomimo tego, że zgodnie z § 8 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 19 kwietnia 2006 r. w sprawie wymagań niezbędnych do prowadzenia warsztatu w zakresie napraw, instalacji lub sprawdzania tachografów cyfrowych oraz zakresu i sposobu dokumentowania czynności przy wykonywaniu tych usług (Dz. U. Nr 73, poz. 511), podczas sprawdzenia tachografu cyfrowego nowego lub po naprawie, jak też sprawdzania okresowego, przedsiębiorca zobowiązany był do sprawdzenia zgodności tachografu cyfrowego
z homologowanym typem i wymaganiami. W związku z tym, doszło do rażącego naruszenia warunków prowadzenia warsztatu, o którym mowa w art. 13 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 13 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 lipca 2 o systemie tachografów cyfrowych.
W dniu 15 października 2015 r. do Głównego Urzędu Miar wpłynął wniosek
o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wniosek został złożony przez pełnomocnika strony w ustawowym terminie. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy pełnomocnik wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji względnie jej uchylenie oraz umorzenie postępowania w sprawie o cofnięcie zezwolenia. Wniósł on, w celu uzupełnienia materiału dowodowego, o przesłuchanie w charakterze świadka K. R. na okoliczność czynności, jakie zostały przeprowadzone w warsztacie Spółki w dniu 19 grudnia 2013 r. w pojeździe marki [...] o numerze rejestracyjnym [...], jak i w dniu 27 lutego 2014 r. w pojeździe marki [...] o numerze rejestracyjnym [...].
Zdaniem skarżącego wszystkie zarzuty pod adresem Spółki są bezpodstawne i postępowanie powinno być umorzone, a Spółka nie popełniła żadnego z deliktów opisanych w piśmie [...] Inspektora Transportu Drogowego w K. z dnia [...] stycznia 2015 r.
Jednocześnie pełnomocnik skarżącej Spółki w odniesieniu do czynności wykonanych w dniu 27 lutego 2014 r. przyznał, że najwyraźniej przy tej wymianie, przez niedopatrzenie serwisanta, zdanego na rutynowe postępowanie doszło do omyłkowego montażu w pojeździe zarejestrowanym po raz pierwszy w dniu 03.02.2014 r. (tj. po 01.10.2012 r.) jednostki rejestrującej [...] niespełniającej wymagań określonych przepisami rozporządzenia Komisji (UE) 1266/2009. Serwisant nie dokonując sprawdzenia szczegółowych oznaczeń urządzenia był pewien, że montuje właściwy tachograf spełniający wymagania i nie był w stanie wychwycić swojego błędu nawet po dokonaniu kalibracji z uwagi na to, że tachografy [...] i [...] nie zawierają wydruku o włączonym sygnale ruchu IMS. Do września 2015 r. Spółka nie miała świadomości błędu. Po weryfikacji dokumentacji firmowej Spółka zapewniła, że był to jednorazowy przypadek założenia tachografu nie spełniającego wymagań.
W dalszej części wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy pełnomocnik skarżącej Spółki stwierdził, że żaden z opisanych w protokole przypadków ani zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdziły zarzutów manipulacji
w serwisie [...] sp. z o.o. Serwis nie dopuścił do użytkowania ani wadliwie działającego ani niesprawnego urządzenia rejestrującego.
Wyjaśniono, że w pojazdach o numerach rejestracyjnych [...] i [...] została wykonana przez spółkę kalibracja tachografów na nadajnikach znajdujących się w pojazdach, które na podstawie oględzin spełniały wymagania oraz że w trakcie kalibracji nie jest możliwe stwierdzenie, czy i jakie nadajnik zawiera niedozwolone elementy. Powyższe rozważania odnoszą się zwłaszcza do kalibracji dnia 27 lutego 2014 r., która została dokonana powtórnie w krótkim odstępie czasu
w ramach napraw gwarancyjnych (wcześniej kalibracja została dokonana w dniu 07.02.2014 r.), w międzyczasie "stary" nadajnik został wymieniony na "nowy" poza serwisem spółki.
Ponadto, pełnomocnik skarżącej spółki podniósł, że nie do zaakceptowania jest zarzut, że w trakcie kalibracji w dniu 19.12.2013 r. lub w trakcie kalibracji w dniu 27.02.2014r. została wyłączona możliwość rejestracji drugiego sygnału prędkości. Protokół stwierdza, że opisywane wyłączenie jest możliwe wyłącznie za pomocą karty warsztatowej, co nie przesądza o tym. że czynność ta zastała dokonana
w trakcie kalibracji dokonanych przez Spółkę. Żaden dowód nie potwierdza tego zarzutu, a Spółka kategorycznie zaprzecza, aby stosowała tego rodzaju praktyki.
W dniu 9 grudnia 2015 r. Naczelnik Obwodowego Urzędu Miar w B., w obecności ustanowionego kolejnego pełnomocnika strony K. P., dokonał przesłuchania świadka K. R.. W trakcie przesłuchania świadek odpowiadając na pytania pełnomocnika, opisał okoliczności związane ze sprawdzeniem tachografu cyfrowego zainstalowanego w pojeździe o nr rej. [...]. W szczególności wskazał, że na podstawie sporządzonych wydruków nie był w stanie określić, czy tachograf ma włączoną funkcję drugiego sygnału ruchu (IMS), gdyż tachograf [...] nie pokazuje tej informacji na wydruku. W dalszej części świadek stwierdził, że wszystkie montowane przez niego tachografy wyprodukowane po wrześniu 2012 r. miały tę funkcję i była ona zawsze aktywowana przez producenta i nie był świadomy, że w tym przypadku jest inaczej, a sprawdzenie tej funkcji wymaga specjalistycznego testera.
W trakcie przesłuchania świadek odpowiadając na pytania pełnomocnika, opisał również okoliczności związane ze sprawdzeniem tachografu cyfrowego zainstalowanego w pojeździe o nr rej. [...], z których wynika, że możliwe jest wyłączenie funkcji drugiego niezależnego sygnału ruchu (IMS) przy użyciu karty warsztatowej bez pozostawiania śladów w tachografie. Z zeznań świadka wynika również, że czujniki ruchu w obu pojazdach nie budziły żadnych zastrzeżeń, były oryginalnie czarne, a nie jak twierdzi ITD K. pomalowane szarą farbą. Ponadto stanowczo wykluczył, jakoby dokonał on manipulacji w czujnikach ruchu.
Decyzją z dnia [...] lutego 2016r. Prezes Głównego Urzędu Miar działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 23) w związku z art. 13 ust. 1 pkt 4 oraz w związku z art. 13 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o systemie tachografów cyfrowych (Dz. U. Nr 180, poz. 1494, z 2007 r. Nr 99, poz. 661 oraz
z 2011 r. Nr 106, poz. 622 i Nr 171, poz. 1016), po ponownym rozpatrzeniu sprawy, orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji Prezesa Głównego Urzędu Miar Nr [...] z dnia [...] września 2015 r, cofającej [...] spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, z siedzibą w B., zezwolenie na prowadzenie warsztatu w zakresie instalacji, w tym aktywacji, napraw oraz sprawdzania pod względem zgodności z wymaganiami rozporządzenia Komisji (WE) nr [...] tachografów cyfrowych Nr [...] , wydane przez Prezesa Głównego Urzędu Miar w dniu [...] września 2006 r., zmienione decyzją Nr [...] z dnia [...] czerwca 2012 r.
Prezes Głównego Urzędu Miar uznał, że brak jest podstaw do zmiany zaskarżonej decyzji. Zdaniem organu bez wątpienia w warsztacie należącym do [...] sp. z o.o. doszło do rażącego naruszenia warunków prowadzenia warsztatu poprzez dopuszczenie do użytkowania wadliwie działającego lub niesprawnego tachografu cyfrowego. Powyższe potwierdza materiał zgromadzony w toku postępowania w I instancji, jak też sam pełnomocnik skarżącej Spółki.
W szczególności, powyższy zarzut odnosi się do aktywacji tachografu cyfrowego zainstalowanego w samochodzie marki [...] nr rej. [...], zarejestrowanym po raz pierwszy w 2014 r. Tachograf cyfrowy został wyprodukowany przez firmę [...] typ [...] nr seryjny [...] z oprogramowaniem [...]. Oznaczenie typu zainstalowanego tachografu wskazywało, że nie posiadał on funkcji drugiego sygnału (IMS), co przyznaje sam pełnomocnik skarżącej spółki.
Odnosząc się do treści zeznań świadka K. R., organ stwierdził, że nie wnoszą one żadnych nowych istotnych faktów, mających wpływ na wynik sprawy. Potwierdzają fakt, że tachograf cyfrowy zainstalowany w ww pojeździe o nr rej. [...] nie posiadał funkcji drugiego sygnału ruchu (IMS). Natomiast odnosząc się do stwierdzeń świadka, że na podstawie sporządzonych wydruków nie był w stanie określić, czy sygnał jest włączony czy nie i dalszych wyjaśnień, że tachograf [...] nie pokazuje tej informacji na wydruku oraz, że wszystkie fabrycznie montowane przez niego tachografy wyprodukowane po wrześniu 2012 r. miały tę funkcję i była on zawsze aktywowana przez producenta jak również tych, że nie był świadomy, że w tym przypadku jest inaczej sprawdzenie, a sprawdzenie tej funkcji wymaga specjalistycznego testera, Prezesa Głównego Urzędu Miar, uznał te wyjaśnienia za nieprzekonujące, gdyż na wykonanych przez świadka, a znajdujących w aktach sprawy wydrukach danych technicznych, numer wersji tachografu [...] zawarta jest informacja, że przedmiotowy tachograf nie posiada tej funkcji.
Ponadto organ stwierdził, że w przypadku tego typu tachografu do przeprowadzenia oceny, czy ma włączoną funkcję drugiego niezależnego sygnału ruchu (IMS) nie jest potrzebny żaden "specjalistyczny tester", gdyż o powyższym świadczy komunikat o włączeniu tej funkcji dostępny wśród danych domyślnie wyświetlanych przez tachograf w trybie kalibracyjnym.
Organ nie uznał za zasadne twierdzenie świadka, że tachograf nie zarejestruje użycia karty warsztatowej w celu wyłączenia funkcji drugiego niezależnego sygnału ruchu (IMS), ponieważ byłoby to niezgodne z wymaganiem 081 ww. załącznika EB do rozporządzenia, zgodnie z którym każdy cykl wkładania i wyjmowania karty warsztatowej jest rejestrowany w tachografie. W trakcie przesłuchania świadek jednoznacznie wskazał, że nie dokonywał w czujnikach ruchu jakiejkolwiek manipulacji, w tym również polegającej na ingerencji w wewnętrzną strukturę czujników ruchu w serwisie lub poza nim.
Nawet, jeśli było tak, jak twierdzi pełnomocnik skarżącej spółki, że
w przypadku obu pojazdów, czujniki ruchu zostały zmanipulowane po dokonaniu czynności przez Spółkę, jak też drugi niezależny sygnał ruchu (IMS) w pojeździe o nr rej. [...] został wyłączony przy użyciu karty warsztatowej nienależącej do techników warsztatu zatrudnionych w Spółce, to nie zmienia to faktu, że dopuszczając do użytkowania tachograf cyfrowy w pojeździe o nr rej. [...] bez drugiego niezależnego sygnału ruchu (IMS) doszło do rażącego naruszenia warunków prowadzenia warsztatu.
Ponadto organ wskazał, że z pisma [...] Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego w K. nie wynika, aby w trakcie dokonywania oględzin przedmiotowych samochodów stwierdzono uszkodzenia cech zabezpieczających przed ich zdjęciem z czujników ruchu. Stąd trudno uznać za niebudzące wątpliwości twierdzenia pełnomocnika strony, jak też świadka K. R., że do manipulacji w czujnikach ruchu mogło dojść po wykonaniu czynności w serwisie i że plomba mogła zostać zdjęta i ponownie założona, albo jak wynika z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, mogła zostać w inny sposób zmanipulowana.
Reasumując, organ uznał, że dopuszczenie do użytkowania wadliwie działającego tachografu cyfrowego stanowi rażące naruszenie warunków prowadzenia warsztatu w rozumieniu art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r.
o systemie tachografów cyfrowych. W takim przypadku, Prezes Głównego Urzędu Miar, na podstawie art. 13 ust. 1 pkt 4 ww. ustawy, niezwłocznie wydał decyzję o cofnięciu zezwolenia na prowadzenie warsztatu. Prezes Głównego Urzędu Miar, po ponownym rozpatrzeniu sprawy uznał, że decyzja z dnia [...] września 2015 r. została wydana zgodnie z przepisami prawa.
Pismem z dnia 30 lipca 2016r. [...] spółka z o.o. wniosła na powyższą decyzje skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego
w Warszawie, zarzucając:
I. błędną ocenę rozpoznawanej sprawy poprzez uznanie, że Skarżąca dopuściła do użytkowania wadliwie działający tachograf cyfrowy,
II. naruszenie art.13 ust. 2 i art. 13 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r.
o systemie tachografów cyfrowych poprzez uznanie, że w niniejszej sprawie zostały spełnione warunki do niezwłocznego wydania decyzji o cofnięciu [...] spółka z o.o. zezwolenia na prowadzenie warsztatu.
Mając na względzie powołane zarzuty, spółka wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji do ponownego rozpoznania przez Prezesa Głównego Urzędu Miar.
Spółka wskazała, że wszystkie zarzuty pod adresem [...] sp. z o.o. są bezpodstawne i postępowanie przeciwko Spółce winno zostać umorzone. [...] sp. z o.o. nie popełniła żadnego z uchybień opisanych w piśmie [...] Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego w K. z dnia [...].01.2015 r.
Wyjaśniono, że w dniu [...] lutego 2014r. serwis [...] Oddział B. zgłosił awarię zamontowanego w pojeździe [...] tachografu [...] nr [...] polegającą na wyłączeniu się tachografu podczas wydruku i zaprzestaniu dalszego działania.
Według zlecenia usługi [...] zdiagnozowana została nienaprawialna usterka ww. jednostki rejestrującej: brak jakiejkolwiek reakcji urządzenia w pojeździe i po podłączeniu na stanowisku pomiarowym. Technik warsztatu K. R.
w rozmowie telefonicznej z przedstawicielem firmy [...] podjęli decyzję o gwarancyjnej wymianie tachografu na nowy.
W dniu 27.02.2014r. został zdemontowany uszkodzony tachograf i w jego miejsce wstawiono nowy [...][...] nr fabr. [...]. Zamontowany tachograf był nowy i fabrycznie zapakowany w oryginalnym opakowaniu, otrzymany od firmy [...] w dostawie z [...].01.2014r. Wszystkie nowe tachografy otrzymywane dotychczas od dostawcy miały włączony drugi sygnał prędkości. Nie było zatem potrzeby włączania ani wyłączania niezależnego sygnału prędkości i drogi IMS poprzez konfigurację tachografu.
Najwyraźniej przy tej wymianie, przez niedopatrzenie serwisanta, zdanego na rutynowe postępowanie doszło do omyłkowego montażu w pojeździe zarejestrowanym po raz pierwszy w dniu 03.02.2014 (tj. po 01.10.2012), jednostki rejestrującej [...] nie spełniającej wymagań określonych przepisami Rozporządzenia Komisji (UE) 1266/2009. Serwisant nie sprawdzając szczegółowych oznaczeń urządzenia był pewien, iż montuje właściwy tachograf spełniający wymagania i nie był w stanie wychwycić swojego błędu nawet po dokonaniu kalibracji z uwagi na to, iż tachografy [...] i [...] nie zawierają na wydruku informacji
o włączonym sygnale IMS. Do września 2015 r. Spółka nie miała świadomości błędu.
Po weryfikacji dokumentacji firmowej Spółka zapewnia, że był to jednorazowy przypadek założenia tachografu nie spełniającego wymagań.
Spółka zauważyła, że obydwa opisywane przypadki dotyczyły pojazdów marki [...] wykorzystywanych przez przedsiębiorcę W. F. prowadzącego działalność pod firmą W. F. Przedsiębiorstwo Handlowo Usługowo Transportowe w miejscowości K. przy ul. K. [...], co ma niebagatelne znaczenie, albowiem w obydwu przypadkach opisanych w Protokole mieliśmy do czynienia z tym samym serwisem - [...] - oraz z tym samym Przedsiębiorcą – W. F. - co zdaniem Spółki nakazuje
z dodatkową ostrożnością oceniać materiał dowodowy oraz wysuwać wnioski co do rzekomej manipulacji dokonanej przez Spółkę w przypadkach opisanych w protokole.
Spółka podkreśliła, że żaden z opisanych w protokole przypadków oraz zgromadzony w postępowaniu materiał dowodowy nie potwierdziły zarzutów manipulacji w serwisie [...] sp. z o.o. w B..
W obydwu przypadkach - zarówno w dniu 19.12.2013 r. w pojeździe [...] o nr rej [...], jak i w dniu 27.02.2014r. w pojeździe [...] nr rej [...] - Spółka dokonywała wyłącznie kalibracji na urządzeniach nie zakupionych od Spółki. Zarówno tachografy jak i nadajniki nie były montowane przez Spółkę [...] sp. z o.o.
W trakcie kalibracji nie jest możliwe stwierdzenie, czy i jakie nadajnik zawiera niedozwolone elementy. Powyższe rozważania odnoszą się do kalibracji w dniu [...].02.2014r., która została dokonana powtórnie w krótkim okresie czasu w ramach napraw gwarancyjnych (wcześniejsza kalibracja została przeprowadzona dnia 07.02.2014 r., a w międzyczasie "stary" nadajnik został wymieniony na "nowy" poza serwisem Spółki.
Po sprawdzeniu dokumentacji i przeprowadzeniu wywiadu wewnątrz Spółki
z pełną odpowiedzialnością Spółka zapewnia, że nie instalowała nadajników impulsów w pojazdach, których ta sprawa dotyczy. W pojazdach o numerach rejestracyjnych [...] i [...] została wykonana przez Spółkę kalibracja tachografów na nadajnikach znajdujących się w pojazdach. Nadajniki wg oględzin spełniały wymagania. Wg oznakowania producenta [...] były to nadajniki ceramiczne, których to numery był widoczne na wydrukach danych technicznych. Procedura sprawdzania nadajników przy kalibracji stosowana w Spółce nie wymagała przeprowadzania doświadczeń z użyciem magnesu, także nie można było stwierdzić, że są to urządzenia zmanipulowane. Nadajniki wg wiedzy Spółki są nierozbieralne i nienaprawialne, też nie wykazywały zewnętrznie żadnych oznak jakichkolwiek przeróbek, ani uszkodzeń mechanicznych. Kolorystyka oraz powłoka pokrycia lakierowego nadajnika w pojeździe o nr rej. [...] wskazywała na oryginalny fabryczny montaż.
Odnośnie obydwu przypadków opisanych w Protokole [...] sp. z o.o. nie była serwisem dokonującym pierwszej instalacji. Zgromadzone w sprawie dowody potwierdzają ten fakt.
Nie do zaakceptowania jest zarzut, że w trakcie kalibracji w dniu 19.12.2013 r. ([...]) lub w trakcie kalibracji 27.02.2014 r. ([...]) została wyłączona możliwość rejestracji drugiego sygnału prędkości. Protokół stwierdza, że opisywane wyłączenie jest możliwe wyłącznie za pomocą karty warsztatowej co nie przesądza o tym, że czynność ta została dokonana w trakcie kalibracji dokonanych przez spółkę w odniesieniu do przypadków opisanych w protokole. Żaden dowód nie potwierdza tego zarzutu a spółka kategorycznie zaprzecza aby stosowała tego rodzaju praktyki, w szczególności w przypadkach opisanych w protokole.
Zdaniem Spółki, nadajniki w kontrolowanych pojazdach zmanipulowane zostały po kalibracji dokonanej przez spółkę. Osoba, która podjęła się tego działania - demontażu nierozbieralnych nadajników, przeróbki, a następnie ich ponownego złożenia - jest z pewnością dobrym "fachowcem" w dziedzinie i zapewnienie przysporzyłoby jej problemu zmanipulowanie założonych przez Spółkę cech legalizacyjnych - plomb ołowianych z cechą [...].
Skarżąca podkreśliła, że realizacja zleceń w spółce odbywa się
z zachowaniem najwyższych standardów legalności oraz zgodnie z wymaganiami
i procedurami zatwierdzonymi przez GUM. Technicy warsztatowi zatrudniani przez [...] wykonują usługi z największą starannością, stosując przepisy prawa i wykorzystują do prac przyrządy systematycznie wzorcowane przez upoważnione jednostki, potwierdzeniem czego są posiadane aktualne świadectwa wzorcowania. Nadto w spółce są systematycznie przeprowadzane kontrole,
o których mowa w ustawie z dnia 29.07.2005r. o systemie tachografów cyfrowych wykonywane przez delegowanych przedstawicieli Urzędu Miar, w trakcie których nie stwierdzono żadnych uchybień. Nadzór nad podmiotem prowadzącym warsztaty dotyczy spełnienia wymagań, prawidłowości sprawdzeń tachografów cyfrowych oraz prowadzonej dokumentacji.
Skarżąca podkreśliła, że nie bez znaczenia pozostaje fakt, że [...] działa na rynku od wielu lat i wykonuje 70-80 kalibracji miesięcznie, sprawdzeń tachografów cyfrowych i obsługuje setki firm posiadających pojazdy wyposażone w tachografy cyfrowe. W takich okolicznościach jednostkowe działanie przeczy zasadzie logicznego postępowania. W żadnym wypadku Spółka nie podjęłaby się takiej manipulacji stawiając na szali renomę Firmy, a zwłaszcza możliwość dalszego prowadzenia działalności. [...] od lat współpracuje z podlaskim oddziałem ITD pomagając służbom kontrolującym w wykrywaniu manipulacji w zatrzymanych pojazdach, ale kategorycznie nie podejmuje się żadnych manipulacji i działania niezgodnego z prawem.
Spółka podkreśliła, że obecne zezwolenie zostało wydane przez Prezesa GUM w 2006 r. a sama spółka kontynuuję działalność rozpoczętą w latach 60-tych i w całej dotychczasowej historii opisywany w protokole przypadek nigdy nie zaistniał.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, iż w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekające w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.
Stosownie zaś do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 poz. 718 ze zm.) - zwanej dalej "p.p.s.a.", Sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Oceniając decyzję w świetle wyżej wskazanych kryteriów należy uznać, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Podstawę prawną cofnięcia zezwolenia na prowadzenie warsztatu stanowi art. 13 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o systemie tachografów cyfrowych (Dz.U. z 2017 poz. 891 dalej jako u.s.t.c.) w związku z art. 13 ust. 2 pkt 2 tej ustawy, a stosownie do ich treści Prezes GUM niezwłocznie wydaje decyzję o cofnięciu zezwolenia na prowadzenie warsztatu, jeżeli podmiot prowadzący warsztat rażąco naruszył warunki prowadzenia warsztatu, przy czym rażącym naruszeniem tych warunków jest m.in. dopuszczenie do użytkowania wadliwie działającego lub niesprawnego tachografu cyfrowego, co zarzucono skarżącej spółce i co stanowiło podstawę cofnięcia jej zezwolenia.
Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 31 marca 2017r. (sygn. akt II GSK 302/17, publ. LEX nr 2286082) sens językowy przywołanych norm wydaje się jasny i na pierwszy rzut oka niewymagający dalszych zabiegów interpretacyjnych, a wyraża się on obowiązkiem organu cofnięcia zezwolenia w przypadku stwierdzenia określonego przepisem zdarzenia identyfikowanego normatywnie jako rażące naruszenie warunków prowadzenia warsztatu. Jednak sprawowana przez sądy administracyjne kontrola wydawanych przez organy administracji publicznej decyzji nie może wszak poprzestawać na stwierdzeniu, że skoro spełniona jest hipoteza normy prawnej, to nieunikniony jest przewidziany ustawą skutek bez wdania się w szerszą ocenę legalności badanego rozstrzygnięcia na tle wszystkich stwierdzonych okoliczności danej sprawy. Idzie o to, że jasny gramatycznie kontekst normy prawnej, jak to ma miejsce w przypadku art. 13 ust. 1 pkt 4 u.s.t.c. w związku z ust. 2 pkt 2 tego aktu prawnego, może okazać się niewystarczający w konkretnych warunkach stwierdzonego stanu faktycznego,
a prowadzone bezrefleksyjnie rozumowanie według zasady clara non sunt interpretanda da wynik, który będzie niezgodny z tzw. literą prawa lub będzie zaprzeczał celowi nakreślonemu przez interpretowaną ustawę, przyjęte nią akty wykonawcze oraz normy prawa europejskiego, do których dana ustawa się odwołuje czy które wdraża. Powyższa konstatacja nie jest szczególnie nowatorska, a na problemy jakie wiążą się z interpretacją normy prawnej za pomocą wykładni gramatycznej zwracano w doktrynie uwagę niejednokrotnie (np.: Z. Ziembiński [w:] Wronkowska, Ziembiński, Zarys teorii prawa, Poznań 2001, str. 165, S. Wronkowska, Podstawowe pojęcia prawa i prawoznawstwa, Poznań 2005, str. 87 i J. P. Tarno, Naczelny Sąd Administracyjny a wykładnia prawa administracyjnego, wyd. Difin 1999, str. 40-42 i 50-52).
Najlepiej rzecz ilustruje pogląd wypowiedziany w związku z wykładnią, którą stosuje Trybunał Konstytucyjny, który jednak z powodzeniem adresować można do Naczelnego Sądu Administracyjnego i wojewódzkich sądów administracyjnych dokonujących w podejmowanych orzeczeniach wykładni przepisów o wiążącej dla tego sądu i organu administracji publicznej mocy. Zgodnie z owym poglądem "Interpretacja nie zatrzymuje się na wykładni językowej. Oznacza to, że nawet wówczas, gdy ustalone jest znaczenie normy, poszukuje się potwierdzenia wyniku wykładni językowej przez użycie pozajęzykowych metod wykładni. Oznacza to, że nie tylko tekst przepisu jest decydujący. Bierze się pod wagę i cel regulacji", a także ogólne zasady, które sformułował Trybunał oraz ogólne reguły wywodzone z danego aktu prawa wspólnotowego (patrz: Andrzej Gomułowicz, Konstytucja a prowspólnotowa wykładnia prawa krajowego [w:] Ratio est anima legis, Księga jubileuszowa ku czci profesora Janusza Trzcińskiego, NSA, Warszawa 2007). Prawidłowo przeprowadzona wykładnia jest szczególnie istotna tam, gdzie wykładana norma określa sankcję administracyjną, jak to ma miejsce w przypadku przywołanych przepisów ustawy o systemie tachografów cyfrowych, stanowiących podstawę prawną cofnięcia zezwolenia na prowadzenie warsztatu ze względu na rażące naruszenie warunków prowadzenia warsztatu przez posłużenie się kartą warsztatową poza miejscem świadczenia usługi.
Pamiętając, że gramatyczne znaczenie pojęć, którymi posłużono się w danej ustawie powinno być zawsze interpretowane z perspektywy treści całego aktu prawnego oraz powiązanego z tą ustawą aktu prawa unijnego, nie tracąc równocześnie z uwagi sankcyjnego charakteru art. 13 ust. 1 pkt 4 i ust. 2 pkt 2 u.s.t.c., należy stwierdzić, iż ustawa o systemie tachografów cyfrowych wraz
z wydanymi na jej podstawie przepisami wykonawczymi oraz przepisami wspólnotowymi m.in. cyt. wyżej rozporządzeniem Rady (EWG) nr 3821/85 i rozporządzeniem Komisji (WE) nr 1360/2002, wpisuje się w szeroko rozumiany system przepisów związanych z transportem drogowym, służących jego prawidłowemu i bezpiecznemu wykonywaniu oraz umożliwieniu kontroli przestrzegania tych unormowań.
Jak zapisano w preambule rozporządzenia Rady (EWG) nr 3821/85 w sprawie urządzeń rejestrujących stosowanych w transporcie drogowym, stosowanie urządzeń rejestrujących, mogących wskazywać okresy aktywności określone w rozporządzeniu (EWG) nr 3820/85 w sprawie harmonizacji niektórych przepisów socjalnych odnoszących się do transportu drogowego, ma na celu zapewnienie skutecznej kontroli stosowania tego prawodawstwa (tiret drugie). Za konieczne uznano ponadto przyjęcie przepisów dotyczących konstrukcji i instalacji urządzeń rejestrujących, a także określenie jednolitych wymagań dotyczących okresowych kontroli i badań, którym urządzenia mają podlegać po zainstalowaniu dla zapewnienia prawidłowego i niezawodnego ich działania (tiret czternaste).
W świetle powyższego nie budzi wątpliwości wniosek, że cała regulacja dotycząca tachografów cyfrowych i działalności podmiotów, zapewniających – najogólniej rzecz ujmując – obsługę tych urządzeń, służy ogólnemu celowi bezpieczeństwa w transporcie drogowym i skutecznego wykonywania kontroli działalności z transportem związanej, który to cel należy mieć na uwadze przy dokonywaniu odkodowania treści poszczególnych przepisów aktów prawnych,
o których tutaj mowa.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy orzekający
w sprawie Sąd stwierdził, że opisany stan faktyczny, nie może usprawiedliwiać zastosowania sankcji z art. 13 ust. 1 pkt 4 u.s.t.c., bo sprzeciwia się temu funkcjonalna wykładnia tej normy oraz prokonstytucyjna wykładnia art. 13 ust. 2 pkt 2 cyt. ustawy.
W ocenie Sądu organ nie wykazał w toku prowadzonego postępowania
w sposób nie budzący wątpliwości, że wykazane w toku kontroli nieprawidłowości dotyczące dwóch tachografów były wynikiem niewłaściwego postępowania ze strony spółki. Sam organ w decyzji z dnia [...] lutego 2016r. nie wyklucza, że rację ma pełnomocnik skarżącej spółki, który twierdzi, że w przypadku obu pojazdów, czujniki ruchu zostały zmanipulowane po dokonaniu czynności przez spółkę, jak też drugi niezależny sygnał ruchu (IMS) w pojeździe o nr rej. [...] został wyłączony przy użyciu karty warsztatowej nienależącej do techników warsztatu zatrudnionych w spółce.
Jako jedyne uchybienie mające uzasadniać cofnięcie skarżącej spółce zezwolenia na prowadzenie warsztatu pozostało, więc dopuszczenie do użytkowania tachografu cyfrowego w pojeździe o nr rej. [...] bez drugiego niezależnego sygnału ruchu (IMS).
Mając jednak na uwadze wyjaśnienia skarżącej spółki składane w toku postępowania dotyczącego braku możliwości stwierdzenia nieprawidłowości
w działaniu tachografu oraz wyjaśnienia spółki [...] przedstawiciela [...] co do zasad działania spornych tachografów, uznać należy że organ nie wykazał, że stwierdzone uchybienie nosiło znamiona rażącego naruszenia warunków prowadzenia warsztatu.
Przepis art. 13 ust. 1 u.s.t.c. obliczony jest na eliminowanie działań rażąco sprzeciwiających się celowi całej regulacji jakim jest, stworzenie warunków bezpiecznego, zgodnego z przepisami wykonywania transportu drogowego i służąca temu celowi faktyczna możliwość kontroli podmiotów wykonujących tak działalność transportową, jak też, niezbędną dla jej wykonywania, działalność polegającą na instalacji, naprawie i sprawdzaniu urządzeń rejestrujących stosowanych
w transporcie drogowym.
Przeciwdziałaniu takim zjawiskom niewątpliwie służy regulacja zawarta w art. 13 ust. 1 pkt 4 i ust. 2 pkt 2 u.s.t.c., jednak stosowana bez względu na towarzyszące indywidualnej sprawie okoliczności, może nie tylko naruszać cel, dla którego została przyjęta, ale może zagrozić wywodzonym z art. 2 Konstytucji RP zasadzie sprawiedliwości społecznej i zasadzie proporcjonalności (ta druga znajduje swój pełny wyraz w art. 31 ust. 3 ustawy zasadniczej).
Należy mieć na uwadze, że surowość określonej art. 13 ust. 1 pkt 4 u.s.t.c.
w związku z ust. 2 pkt 2 ustawy sankcji wyraża się tym, że nie tylko pozbawia możliwości wykonywania dotychczas prowadzonej działalności, lecz skutecznie uniemożliwia, przez okres następnych 4 lat od dnia kiedy decyzja o cofnięciu zezwolenia stała się ostateczna (art. 8 pkt 2 u.s.t.c.), ponowne uzyskanie zezwolenia, o którym mowa w art. 6 ust. 2 u.s.t.c. Warto też zauważyć, że przepis nie przewiduje możliwości "naprawienia" wytkniętego przez udzielający zezwolenia organ błędu prowadzenia warsztatu.
Skarżąca podkreśliła, że działa na rynku od wielu lat i wykonuje 70-80 kalibracji miesięcznie, sprawdzeń tachografów cyfrowych i obsługuje setki firm posiadających pojazdy wyposażone w tachografy cyfrowe. W takich okolicznościach jednostkowe działanie przeczy zasadzie logicznego postępowania. W żadnym wypadku spółka nie podjęłaby się takiej manipulacji stawiając na szali renomę Firmy, a zwłaszcza możliwość dalszego prowadzenia działalności. [...] od lat współpracuje z podlaskim oddziałem ITD pomagając służbom kontrolującym w wykrywaniu manipulacji w zatrzymanych pojazdach, ale kategorycznie nie podejmuje się żadnych manipulacji i działania niezgodnego z prawem.
Mając na uwadze powyższe Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1a orzekł jak w wyroku. W oparciu o art. 200, art. 205 § 1 i 2 oraz art. 209 p.p.s.a., Sąd zasądził na rzecz skarżącej [...] zł, w tym kwotę [...] zł, stanowiącą wartość uiszczonego wpisu od skargi, i kwotę [...] zł, poniesioną tytułem wynagrodzenia pełnomocnika, zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.).
Źródło: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl), pozyskano 25.07.2026. · Źródło