VI SA/Wa 2049/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Kozik Sędzia WSA Danuta Szydłowska (spr.) Protokolant Referent Łukasz Kawalec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 listopada 2017 r. sprawy ze skargi K. J. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego, którego termin został wyznaczony na dni [...] listopada 2013 r. z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego oddala skargę Uchwałą z dnia [...] maja 2014 r. Komisja Egzaminacyjna II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego, którego termin został wyznaczony na dni 5 -6 listopada 2013 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, art. 74h § 1, § 9 i § 12 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (Dz. U. z 2014 r. poz. 164), po rozpatrzeniu odwołania K. J. utrzymała w mocy uchwałę nr [...] z dnia [...] grudnia 2013 r. Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji notarialnej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w [...] w sprawie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Komisja wyjaśniła, że zdający z dwóch projektów aktów notarialnych otrzymał ocenę niedostateczną (przy czym za projekt pierwszego aktu notarialnego ocenę niedostateczną i za projekt drugiego aktu notarialnego także ocenę niedostateczną), natomiast z opinii prawnej otrzymał ocenę dobrą. Ponieważ zgodnie z treścią art. 74f §1 ustawy Prawo o notariacie, pozytywny wynik z egzaminu notarialnego otrzymuje wyłącznie zdający, który z każdej części egzaminu notarialnego uzyskał ocenę pozytywną, Komisja Egzaminacyjna stwierdziła, że skarżący uzyskał negatywny wynik z egzaminu notarialnego. Powyższą uchwałę zdający zaskarżył odwołaniem, w którym zakwestionował ocenę z egzaminu notarialnego, żądając uchylenia powyższej uchwały, odnosząc swoje zarzuty do błędnego w jego ocenie wystawienia oceny niedostatecznej za projekt pierwszego aktu notarialnego zamiast pozytywnej. Z projektu pierwszego aktu notarialnego zdający otrzymał od poszczególnych egzaminatorów dwie różne oceny: niedostateczną i dostateczną. W odwołaniu wniósł o podniesienie ocen cząstkowych z pierwszego projektu aktu notarialnego na oceny, dające łączną ocenę co najmniej dobrą, co w przypadku skarżącego jest warunkiem zaliczenia części egzaminu obejmującej przygotowanie projektów aktów notarialnych i w konsekwencji pozytywnej weryfikacji końcowego wyniku egzaminu notarialnego. Odwołanie zostało oparte na następujących zarzutach: - co do kwestionowanej oceny za projekt pierwszego aktu notarialnego zdający podniósł, że: 1) prawidłowo oznaczył wnioskodawców, zgodnie z art. 626² § 5 k.p.c, 2) dokumenty opisał prawidłowo, a nie jest zrozumiała uwaga egzaminatora, iż są opisane skrótowo, 3) nie jest błędem przywołanie dokumentów dotyczących reprezentacji małoletniego w różnych miejscach aktu, 4) w akcie jest zawarte zastrzeżenie zapłaty ceny w USD, 5) oświadczenie o przeniesieniu własności jest prawidłowe, 6) przywołanie pkt 5 z art. 777 § 1 k.p.c. zamiast pkt 4 jest oczywistą omyłką pisarską i załączył swoje oświadczenie z podpisem poświadczonym notarialnie 7 listopada 2013 roku, w którym stwierdza zaistnienie tej omyłki, 7) podniósł, że dopuszczalne było przyjęcie w projekcie koncepcji zawarcia w jednym akcie notarialnym umowy warunkowej sprzedaży, oświadczenia przedstawiciela gminy o nieskorzystaniu z prawa pierwokupu i umowy przenoszącej własność nieruchomości, a zatem uznanie umów za nieważne i wystawienie oceny niedostatecznej nie jest prawidłowe, 8) nie było konieczne podanie w pracy, że kupujący nie jest osobą bliską, 9) uchybienia w pracy są niewielkie i projekt zasługuje na ocenę dobrą. Komisja odwoławcza przyznała rację skarżącemu, że zarzut egzaminatora co do opisu dokumentów jest zbyt enigmatyczny, podobnie uznała, że zdający ma rację, że przywołanie w różnych miejscach dokumentów dotyczących reprezentacji małoletniego nie jest podstawą do formułowania zarzutu. Nadto, z zapisów w projekcie istotnie wynika zastrzeżenie zapłaty ceny w USD, z tym że zapisy te powinny być bardziej precyzyjne, poprzez wyraźne oświadczenie obu stron czynności; w pracy zdającego treść przywołanego w odwołaniu § 7 aktu nie zawiera tego zastrzeżenia zapłaty, a wręcz, skoro obejmuje ona zastosowanie klauzuli waloryzacyjnej, wskazuje na obowiązek zapłaty w PLN i dopiero z treści § 7a projektu wynika jednostronne zobowiązanie nabywcy do "przelania ceny" w USD. Komisja Egzaminacyjna II stopnia wskazała ponadto, że prawidłowo zdający podniósł, że dopuszczalne było sporządzenie w jednym akcie notarialnym trzech czynności: umowy warunkowej, oświadczenia o niewykonaniu prawa pierwokupu oraz umowy przenoszącej własność. Komisja wyjaśniła, że ani z art. 598 § 1 Kodeksu cywilnego ani z art. 110 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie wynika, że zawiadomienie o treści umowy warunkowej powinno być doręczone osobie uprawnionej na piśmie oraz aby osoba taka nie mogła wcześniej złożyć oświadczenia, że nie korzysta z prawa pierwokupu. Komisja podkreśliła, że przesłanki zawiadomienia spełnia udział w czynności osoby uprawnionej do wykonania prawa pierwokupu. Z projektu aktu notarialnego wynika, że przedstawiciel gminy stawił się do aktu i złożył oświadczenie w imieniu gminy, że nie korzysta ona z prawa pierwokupu. W ocenie organu jest to wystarczające dla przyjęcia, że w sposób prawidłowy zrealizowano przesłanki wymienione w art. 598 kc. Komisja odwoławcza za zasadny uznała również kolejny zarzut odwołania i stwierdziła, że w akcie notarialnym zbędne było wskazanie, że strony nie są osobami bliskimi w rozumieniu art. 109 ust. 3 pkt 1 w zw. z art. 4 pkt 13 ugn. Okoliczność ta wynika wprost z treści kazusu i właśnie dlatego, że strony czynności prawnej nie spełniają powyższych przesłanek, sporządzona została warunkowa umowa sprzedaży. Komisja nie przyznała jednak racji odwołującemu się, że prawidłowo zredagował umowę przenoszącą własność nieruchomości, gdyż stwierdziła, że nie zawarto w niej wyraźnego oświadczenia o przeniesieniu własności. Nie podzieliła też stanowiska skarżącego, że przywołanie pkt 5 z art. 777 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w oświadczeniu o poddaniu się egzekucji jest tylko omyłką pisarską, którą w swoim notarialnym oświadczeniu z 7 listopada 2013 r. podnosi. Komisja odwoławcza wskazała, że zdający nie poprawił tego błędu w pracy, lecz w osobnym oświadczeniu, już po egzaminie. Zdaniem organu nawet jednak przy uznaniu, że jest to tylko pomyłka pisarska, jest to błąd pracy, który nie może być, jak twierdzi zdający, sprostowany protokołem z art. 80 Prawa o notariacie, gdyż dotyczy oświadczenia strony i musi być sprostowany protokołem z jej udziałem. Komisja Egzaminacyjna II stopnia wskazała nadto na uchybienia pracy, które - w jej ocenie - należało podnieść z urzędu. Zdaniem organu niezgodnie z art. 92 Prawa o notariacie podano zatem imiona rodziców przedstawiciela osoby prawnej. Komisja stwierdziła, że poważnym błędem pracy jest brak podania jednej z przesłanek do wystąpienia prawa pierwokupu, a mianowicie, że nieruchomość uprzednio nabyta była od gminy. Zdaniem Komisji także brak pouczenia o ewentualnej rencie planistycznej stanowi o niewypełnieniu obowiązków notariusza zabezpieczenia interesów stron i udzielenia im niezbędnych pouczeń. W ocenie Komisji całkowicie wadliwie przywołano zaświadczenie naczelnika urzędu skarbowego dotyczące braku podatku od spadków i darowizn z tytułu podziału majątku wspólnego - zgodnie z art. 1 ustawy o tym podatku nabycie wskutek podziału majątku wspólnego nie jest objęte przedmiotowym zakresem tej ustawy. W powyższe uchybienie uznano za poważny błąd pracy. Komisja odwoławcza doszła również do przekonania, że zbyt enigmatycznie opisano postanowienie sądu opiekuńczego o zgodzie na czynność na rzecz małoletniego. Stwierdziła, że zdający nie podał, że nabycie ma nastąpić na podstawie umowy sprzedaży, a także nie podał ceny zakupu. Zdający przyjął, że gminę przy akcie reprezentuje burmistrz, zaś w przyrzeczeniu umowy warunkowej wadliwie oznaczono organ gminy, który z prawa pierwokupu ma korzystać - wpisano wójta, co jest błędem pracy i podlegać będzie sprostowaniu protokołem z udziałem stron czynności. W postanowieniach dotyczących umowy warunkowej brak podania terminu zapłaty ceny, są one umieszczone dopiero po umowie rzeczowej. Komisja odwoławcza wskazała, że w pracy brak oświadczenia co do wartości rynkowej nieruchomości dla potrzeb podatku od czynności cywilnoprawnych. Zauważyła, że strony określają w akcie wartość nieruchomości, z tym, że nie wiadomo o jaką wartość chodzi. Zdaniem Komisji Egzaminacyjnej II stopnia zdający błędnie wskazał, że stawający oświadczają, że koszty ponosi nabywca. Wyjaśniła, że zgodnie z przepisami - obowiązek zapłaty opłaty sądowej ciąży na wnioskodawcy, a obowiązek zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych ciąży na nabywcy i ewentualna inna wola stron nie ma tu znaczenia. Komisja uznała ponadto za zbędny zapis o wyrażeniu zgody na przesłanie wypisu aktu do urzędu skarbowego, gdyż zgodnie z obowiązującymi notariusza przepisami jako płatnika, notariusz przesyła do właściwych urzędów skarbowych odpisy aktów. Organ wskazał także na błędy ortograficzne pracy ("w imieniu gminy Piaseczno", podkreślił nadto, że język prawniczy nie jest profesjonalny np.: księga wieczysta "obciążeń nie wykazuje", "w wyniku sprzedaży" wyrażają zgodę na przejście własności, "odnośnie" obowiązku zapłaty, pouczenie o "konsekwencjach" zbycia). Komisja Egzaminacyjna II stopnia podniosła, że gdy rozpatrując odwołanie dostrzeże mankamenty w kwestionowanej pracy, niezauważone przez egzaminatorów, to ma obowiązek wziąć je pod uwagę. Powołanie się tego organu na takie uchybienie nie narusza zakazu reformationis in peius, gdy nie dochodzi do obniżenia oceny z zaskarżonej części egzaminu. Zdaniem organu odwoławczego uchybienia wykazane przez egzaminatorów i dodatkowe uchybienia w projekcie, które podniosła z urzędu, nie uzasadniają podwyższenia oceny aż na ocenę dobrą. W ocenie Komisji projekt zawiera na tyle poważne uchybienia przepisom prawa, w tym w szczególności z zakresu Kodeksu postępowania cywilnego, Kodeksu cywilnego czy uchybienia obowiązkom notariusza z art. 80 Prawa o notariacie, że nie uzasadniają one podwyższenia oceny na ocenę dobrą. K. J. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia. Zaskarżonej uchwale zarzucił poważne naruszenie dyspozycji § 5 ust. 2 pkt 1 i ust. 3 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego, polegające na przekroczeniu przez Komisję odwoławczą uprawnień w ten sposób, że zamiast zbadać zasadność poszczególnych zarzutów podniesionych w odwołaniu, dokonała ponownej oceny całej pracy egzaminacyjnej, do czego nie była uprawniona zakresem wniesionego odwołania. Skarżący wniósł o: 1) uchylenie uchwały Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyniku egzaminu notarialnego przeprowadzonego w dniach [...]-[...] listopada 2013 r. z dnia [...] maja 2014 r., 2) zasądzenie zwrotu kosztów postępowania wg. norm przepisanych. W skardze zauważył, że odwołując się od uchwały z dnia [...] grudnia 2013 r. Komisji Egzaminacyjnej Nr [...] do spraw aplikacji notarialnej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w [...] w sprawie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego odniósł się do siedmiu zarzutów egzaminatorów, które uznał za niesłuszne. Wskazał, że jeden z tych zarzutów polegał na stwierdzeniu nieważności aktu wskutek błędnego uznania przez egzaminatora (co potwierdziła komisja odwoławcza), że zastosowany w pracy sposób rozwiązania zadania jest niedopuszczalny jako niezgodny z prawem. W konsekwencji praca została przez tego egzaminatora oceniona jako niedostateczna. Zdaniem skarżącego pozostałe dostrzeżone przez egzaminatora uchybienia były na tyle nieistotne, że przy uznaniu aktu za ważny, praca oceniona byłaby prawdopodobnie co najmniej na 4. Podkreślił, że Komisja II stopnia podzieliła jego zdanie co do większości tych zarzutów. Skarżący zwrócił uwagę, że w sumie z 7 podniesionych przez niego zarzutów Komisja II uwzględniła 5, chociaż – w ocenie zdającego - z pozostałych dwóch przynajmniej jeden również powinien zostać uwzględniony, bowiem nie budzi on wątpliwości w obliczu wyraźnie sformułowanych przepisów. Skarżący przypomniał, że przedmiotem tego zarzutu było błędne, zdaniem egzaminatorów, użycie zwrotu "strony wnoszą" zamiast "nabywca wnosi". Skarżący wskazał, że w odwołaniu przytoczył treść art. 6268 § 7 k.p.c., zgodnie z którym wpisem w księdze wieczystej jest również wykreślenie oraz treść art. 6262 § 5 k.p.c., zgodnie z którym wniosek o dokonanie wpisu może złożyć między innymi osoba, na rzecz której wpis ma nastąpić. Zdaniem skarżącego z powyższych przepisów łącznie wynika, że osoba, której prawo ma być z księgi wykreślone (zbywca), a więc, na rzecz której ma nastąpić wpis, uprawniona jest, na równi z nabywcą, do złożenia wniosku wieczystoksięgowego. W kontekście tym skarżący zarzucił, że niezrozumiałe jest stanowisko Komisji odwoławczej, iż "właśnie z cytowanego przez zdającego przepisu k.p.c. wynika, kto ma legitymację do złożenia wniosku o wpis w księdze wieczystej. Rozwiązanie przyjęte w pracy nie jest więc prawidłowe." Zdaniem skarżącego Komisja odwoławcza rozpatrując odwołanie przekroczyła zakres orzekania. Skarżący podkreślił, że uzasadnienie uchwały Komisji II jest wewnętrznie sprzeczne, zaś analiza podniesionych w nim argumentów skłania do przyjęcia, iż sporządzone ono zostało w sposób instrumentalny, na użytek z góry przyjętej tezy. Z treści § 5 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego, w którym to rozporządzeniu określony jest tryb i sposób działania komisji odwoławczej, wynika że "przewodniczący komisji odwoławczej wyznacza miejsce i terminy posiedzeń komisji oraz kieruje jej pracami, a w szczególności: rozdziela pracę pomiędzy siebie i członków komisji odwoławczej, wskazując osobę odpowiedzialną za sporządzenie pisemnej opinii dotyczącej zasadności poszczególnych zarzutów podniesionych w odwołaniu, mając na uwadze zakres odwołania, doświadczenie i wiedzę członków komisji odwoławczej z zakresu prawa objętego odwołaniem, a także zapewnienie możliwie równego rozdziału prac..." oraz treści § 5 ust. 3 cyt. rozporządzenia: "przewodniczący lub członek komisji odwoławczej sporządza pisemną opinię dotyczącą zasadności poszczególnych zarzutów podniesionych w odwołaniu, wraz ze stanowiskiem". Zdaniem skarżącego z przepisów tych wynika a contrario, że przedmiotem opinii komisji odwoławczej nie może być nic innego, jak tylko poszczególne zarzuty podniesione w odwołaniu, i to niezależnie od kierunku odwołania (na korzyść czy na niekorzyść). Skarżący powołując się na wyroki NSA z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawach II GSK 1421/10 oraz II GSK 1289/10 stwierdził, że Komisja II przywołując treść orzeczenia w formie: "postępowanie odwoławcze przed Komisją odwoławczą jest postępowaniem szczególnym, którego zakres określa strona w odwołaniu. Komisja kontroluje tylko tę część egzaminu, która została zakwestionowana przez stronę i tylko pod kątem zarzutów podniesionych przez stronę. Nie jest to zatem drugoinstancyjne postępowanie administracyjne w rozumieniu k.p.a., tylko szczególne postępowanie odwoławcze, które ma na celu rozpatrzenie zasadności zarzutów odwołania, nie zaś skontrolowanie całego przebiegu egzaminu ani też ponowne sprawdzenie prac egzaminacyjnych." pominęła najistotniejsze sformułowanie: "(...) i tylko pod kątem zarzutów podniesionych przez stronę", co w ocenie skarżącego stanowi manipulację. Skarżący podkreślił, że za celowością tego zabiegu przemawia to, że Komisja II - wbrew wcześniej powołanym przez siebie przepisom rozporządzenia i orzeczeniom NSA - skontrolowała całą część egzaminu, której dotyczyły zarzuty i dokonała jej ponownej oceny. Zdaniem skarżącego nierzadko wbrew ocenie pierwotnej i zawsze na jego niekorzyść, przy czym – w opinii skarżącego - w większości niesłusznie. Skarżący wskazał przykład na potwierdzenie dokonania przez Komisję II oceny odwrotnej: - egzaminator stwierdził: "zdający posługiwał się poprawną polszczyzną, specjalistycznym językiem prawniczym o charakterze urzędowym, używał sformułowań profesjonalnych, właściwych dla dokumentu w formie aktu notarialnego; praca sporządzona w sposób staranny i przejrzysty." - Komisja odwoławcza stwierdziła: »"język prawniczy nie jest profesjonalny: księga wieczysta "obciążeń nie wykazuje", "w wyniku sprzedaży" wyrażają zgodę na przejście własności, "odnośnie" obowiązku zapłaty, pouczenie o "konsekwencjach" zbycia." Skarżący wskazał także dwa przykłady oceny bezzasadnej: 1) Komisja odwoławcza stwierdziła brak zamieszczenia w akcie oświadczenia co do wartości rynkowej nieruchomości dla potrzeb podatku od czynności cywilnoprawnych, zauważając, że strony określają wartość w akcie nieruchomości "z tym, że nie wiadomo o jaką wartość chodzi"; tymczasem w akcie znajduje się zapis: "§ 10 Strony oświadczają, że wartość przedmiotowej nieruchomości wynosi [...] zł ([...] złotych)." Skarżący podkreślił, że jest to standardowy zapis dotyczący wartości nieruchomości; od wartości tej nalicza się zarówno podatek od czynności cywilnoprawnych, jak i taksę notarialną; 2) zarzut Komisji odwoławczej, że w umowie warunkowej "brak podania terminu zapłaty ceny, są one umieszczone po umowie rzeczowej". Zarzut jest niezasadny o tyle, że obie umowy - warunkowa i rzeczowa - zawarte są w jednym akcie notarialnym, zatem strony podpisując akt znają termin zapłaty ceny. Skarżący wyjaśnił, że co innego, gdyby każda z umów zawierana była odrębnym aktem notarialnym; wówczas rzeczywiście termin zapłaty ceny powinien być określony już w umowie warunkowej, aby przy zawieraniu umowy przenoszącej własność nie było nieporozumień co do terminu zapłaty ceny. Kolejną - zdaniem skarżącego - manipulacją Komisji odwoławczej jest podniesienie zarzutu, że źle została zredagowana "umowa przenosząca własność, gdyż nie zawarto w niej wyraźnego oświadczenia o przeniesieniu własności". Skarżący podkreślił, że żaden z egzaminatorów nie stwierdził wadliwości oświadczenia. Wskazał, że jeden z egzaminatorów zauważył jedynie, że "w szczególny sposób zawarto w projekcie oświadczenie o przeniesieniu własności", co – w opinii skarżącego - nie oznacza, iż jest ono wadliwe. Zdaniem strony skarżącej, zawarte w § 6 aktu oświadczenie: "R. M. i M. K. działając w imieniu i na rzecz A. A. oświadczają, że w wyniku niniejszej sprzedaży wyrażają zgodę na bezwarunkowe i niezwłoczne przeniesienie własności nieruchomości [...] na rzecz [...].", jest zgodne z wymogiem art. 157 § 2 Kodeksu cywilnego, który stanowi: "jeżeli umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości została zawarta pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu, do przeniesienia własności potrzebne jest dodatkowe porozumienie stron obejmujące ich bezwarunkową zgodę na niezwłoczne przejście własności." Skarżący podkreślił, że o tendencyjności działania Komisji odwoławczej świadczy stwierdzenie przez nią: "w pracy występują błędy ortograficzne - w imieniu gminy .". Skarżący stwierdził, że jest to o tyle krzywdzące, że był to jedyny błąd, wynikający ze zbyt słabo wciśniętego klawisza "shift", a nie z nieznajomości zasad ortografii. Podkreślił jednocześnie, że innych błędów ortograficznych praca nie zawiera, zaś sformułowanie użyte przez Komisję sugeruje, jakoby w pracy roiło się od błędów. Skarżący zwrócił uwagę, że w sumie Komisja odwoławcza podniosła "z urzędu", wykraczając poza zakres odwołania, aż 11 tego rodzaju uchybień, co w konsekwencji musiało skutkować utrzymaniem w mocy zaskarżonej uchwały. Wynika to zresztą wprost z treści uzasadnienia: "uchybienia jednak stwierdzone przez egzaminatorów i dodatkowe uchybienia w projekcie, które należy podnieść z urzędu, nie uzasadniają podwyższenia oceny aż na ocenę dobrą." Zdaniem skarżącego z powyższego wynika, że gdyby Komisja odwoławcza rozpatrywała odwołanie jedynie w dopuszczalnym zakresie, tj. w granicach zarzutów podniesionych przez skarżącego w odwołaniu, skutkowałoby to podniesieniem oceny do oceny co najmniej dobrej, a tym samym uchyleniem zaskarżonej uchwały. W ocenie skarżącego kuriozalne jest końcowe stwierdzenie Komisji odwoławczej, iż Komisja ma obowiązek brania pod uwagę mankamenty pracy nie podnoszone przez egzaminatorów Komisji I stopnia w świetle przytoczonych przez nią przepisów rozporządzenia oraz uzasadnień orzeczeń NSA, z których jednoznacznie wynika zakaz takiego postępowania. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi jako bezzasadnej. Wyrokiem z dnia 17 marca 2015 r., sygn. akt VI SA/Wa 2288/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - po rozpoznaniu sprawy ze skargi K. J. uchylił zaskarżoną uchwałę, stwierdził, że uchylona uchwała nie podlega wykonaniu oraz zasądził od organu na rzecz skarżącego zwrot kosztów postępowania. Sąd I instancji wskazał, że Komisja Egzaminacyjna II stopnia dopuściła się - mogącego mieć wpływ na wynik sprawy - naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, a w szczególności art. 7, art. 77 § 1, art. 80, a także art. 107 § 3 kpa - polegającego na niewyjaśnieniu wszystkich okoliczności istotnych dla prawidłowego i pełnego rozstrzygnięcia sprawy oraz na dokonaniu dowolnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, bez wyraźnego wskazania przyczyn nieuwzględnienia twierdzeń i zarzutów skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem 13 lipca 2017 r. w sprawie o sygn. akt. II GSK 3247/15 uchylił zaskarżony kasacyjnie przez Komisję Egzaminacyjną II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego, którego termin został wyznaczony na dni [...]-[...] listopada 2013 r. wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. NSA stwierdził, że wskutek wadliwego zrozumienia granic rozpoznania odwołania Sąd I instancji uznał, że Komisja Egzaminacyjna II stopnia niezasadnie wzięła pod uwagę dostrzeżone w postępowaniu odwoławczym wady ocenianej pracy, a nie wyjaśniła dlaczego - mimo uznania części zarzutów odwołania - zdający uzyskał wynik negatywny z egzaminu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga podlega oddaleniu, gdyż zaskarżona uchwała i uchwała utrzymana nią w mocy nie naruszają prawa. Podkreślić należy, iż stosownie do treści art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.-Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Przyjmuje się, iż ocena prawna wyrażona w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego jest wiążąca w sprawie dla sądu pierwszej instancji zarówno wówczas, gdy dotyczy zastosowania przepisów prawa materialnego, jak również przepisów postępowania administracyjnego. Oznacza to, że wojewódzki sąd administracyjny jest obowiązany rozpatrzyć sprawę ponownie, stosując się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku, bez względu na poglądy prawne wyrażone w orzeczeniach sądowych w innych sprawach. Przez ocenę prawną rozumie się powszechnie wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie, zaś wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych. Niewątpliwie ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa, jako podstawy do wydania właśnie takiej decyzji. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego ciążący na wojewódzkim sądzie administracyjnym, może być wyłączony tylko w wyjątkowych sytuacjach, w szczególności w przypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego (tak również: m.in. H. Knysiak-Molczyk /w:/ T. Woś (red.), H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydanie 2, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2008, s. 681-682 i powołane tam orzecznictwo). Pamiętać należy przy tym, iż ocena prawna, w rozumieniu art. 190 p.p.s.a., to wyjaśnienie przez NSA istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w konkretnym wypadku, a więc nie tylko sama wykładnia w ścisłym tego słowa znaczeniu. W konsekwencji należy uznać, iż związanie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w rozumieniu art. 190 p.p.s.a., oznacza, iż nie może on formułować nowych ocen prawnych - sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, a zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania poprzez treść nowego wyroku. W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu powołanego wyżej wyroku stwierdził, że Sąd I instancji nie poddał ocenie motywów Komisji Egzaminacyjnej II stopnia zaprezentowanych w uzasadnieniu skarżonej uchwały, co do braku zasadności oceny pierwszego z projektów aktu notarialnego na łączną ocenę co najmniej dobrą - konieczną dla uzyskania pozytywnego wyniku z egzaminu. Istota sprawy nie została zatem dostatecznie wyjaśniona Egzamin notarialny podlega zasadom określonym przepisami ustawy prawo o notariacie i jak wynika z art. 74 § 3 polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu notarialnego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu notariusza i składa się z trzech części pisemnych (§ 4). Stwierdzić zatem należy, iż ustawodawca wymaga od kandydata na notariusza zarówno posiadania wiedzy, jak i umiejętności jej praktycznego zastosowania, zaś egzamin polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego zdającego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu notariusza. Wymóg ten jest oczywisty, skoro z istoty zawodu wynika, że notariusz jest powołany do dokonywania czynności, którym strony są obowiązane lub pragną nadać formę notarialną (czynności notarialnych), w zakresie swoich uprawnień działa jako osoba zaufania publicznego, zaś czynności notarialne, dokonane przez niego zgodnie z prawem, mają charakter dokumentu urzędowego (art. 1 § 1, 2 § 1 i § 2 prawa o notariacie). Poza wymaganiami w stosunku do zdających, przepis art. 74 reguluje też zasady przeprowadzania egzaminu notarialnego. W myśl art. 74d § 1 pierwsza i druga część egzaminu notarialnego polegają na opracowaniu projektów aktów notarialnych na podstawie opisanych przypadków. § 2. Trzecia część egzaminu notarialnego polega na opracowaniu projektu odmowy dokonania czynności notarialnej albo uzasadnienia jej dopuszczalności albo na opracowaniu projektu czynności notarialnej innej niż akt notarialny. § 3. Członkowie komisji dokonują oceny za poszczególne części egzaminu notarialnego z zastosowaniem następującej skali ocen: 1) oceny pozytywne: a) celująca (6), b) bardzo dobra (5), c) dobra (4), d) dostateczna (3); 2) ocena negatywna - niedostateczna (2). Zgodnie z art 74e § 2 oceny rozwiązania każdego z zadań z części egzaminu notarialnego dokonują niezależnie od siebie dwaj członkowie komisji, biorąc pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, zastosowanie właściwych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu. (§ 3) Każdy z członków komisji sprawdzających pracę pisemną wystawia ocenę cząstkową i sporządza pisemne uzasadnienie wystawionej oceny cząstkowej i przekazuje je niezwłocznie przewodniczącemu komisji, który załącza wszystkie uzasadnienia ocen cząstkowych dotyczące prac zdającego do protokołu z przebiegu egzaminu notarialnego. (§ 4) Ostateczną ocenę z pracy pisemnej z każdego z zadań z części egzaminu notarialnego stanowi średnia ocen cząstkowych przyznanych przez każdego członka komisji sprawdzającego pracę pisemną, przy czym: 1) oceny pozytywne to: a) celująca - jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 6,00, b) bardzo dobra - jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 5,00 lub 5,50, c) dobra - jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 4,00 lub 4,50, d) dostateczna - jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 3,00 lub 3,50; 2) ocena negatywna - niedostateczna - jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 2,00 lub 2,50. Stosownie do art. 74f § 1 u.p.n. pozytywny wynik z egzaminu notarialnego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu notarialnego otrzymał ocenę pozytywną. Naczelny Sąd Administracyjny w powołanym wyżej wyroku wyjaśnił, że skoro zgodnie z art. 74h § 1 ustawy - Prawo o notariacie zdającemu przysługuje odwołanie od wyniku egzaminu, a w myśl art. 74f § 1 powołanej ustawy, pozytywny wynik z egzaminu notarialnego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu notarialnego (przewidzianej art. 74d) otrzymał ocenę pozytywną, to znaczy, że przedmiotem zaskarżenia do komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości mogą być oceny z poszczególnych części egzaminu. Zatem to zdający egzamin notarialny - przez wskazanie, jakiej części egzaminu dotyczy wnoszone przez niego odwołanie – ustala zakres zaskarżenia uchwały o negatywnym wyniku egzaminu i tym samym zakreśla granice rozpoznania sprawy w sposób wiążący komisję egzaminacyjną II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości. NSA stwierdził, że tak rozumianego zakresu rozpoznawania odwołania nie można natomiast utożsamiać z podnoszonymi przez zdającego zarzutami, co do zasadności oceny rozwiązania zadań z zaskarżonej części egzaminu. Z żadnej z regulacji przewidzianych w ustawie - Prawo o notariacie nie można bowiem wywieść, że rozpoznając odwołanie i podejmując uchwałę w przedmiocie wyniku egzaminu notarialnego komisja egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości jest związania zarzutami podnoszonymi przez zdającego egzamin. Zarzuty stawiane w odwołaniu w istocie stanowią bowiem tylko przedstawienie zastrzeżeń odwołującego się co do prawidłowości tych ocen, dokonanych przez członków komisji sprawdzających prace. Stosownie do art. 74h § 9 Prawa o notariacie, do zadań komisji odwoławczej należy rozpatrywanie odwołań od wyników egzaminu notarialnego. W postępowaniu administracyjnym, co do zasady przyjmuje się, że celem odwołania jest doprowadzenie do ponownego rozpatrzenia i rozstrzygnięcia sprawy. Do postępowania przed komisją odwoławczą - według art. 74h § 12 Prawa o notariacie - przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego stosuje się jednak odpowiednio. Ale odpowiednie stosowanie może polegać nie tylko na odmowie jego zastosowania, lecz także na zastosowaniu przepisu (lub jego części) wprost lub z modyfikacją. Ocena odpowiedniego zastosowania przepisu musi uwzględniać specyfikę sytuacji, do której odpowiednio stosowane przepisy mają być aplikowane (por. uchwała SN z dnia 18 grudnia 2001 r., sygn. akt III ZP 25/01). NSA stwierdził, że postępowanie przed komisją egzaminacyjną II stopnia jest postępowaniem szczególnym, którego zakres określa strona w odwołaniu. Mimo, że przewidziane ustawą odwołanie przysługuje od wyniku egzaminu, celem tego postępowania nie jest jednak skontrolowanie całego przebiegu egzaminu i ponowne sprawdzenie wszystkich prac egzaminacyjnych. Komisja egzaminacyjna II stopnia kontroluje tylko tę część egzaminu, która została zakwestionowana przez zdającego. NSA nie zgodził się jednak z poglądem, że to szczególne postępowanie odwoławcze ma za zadanie wyłącznie rozpatrzenie zasadności zarzutów odwołania nie podzielając tym samym stanowiska wyrażonego w wyroku NSA z dnia 13 grudnia 2011 r., sygn. akt II GSK 1421/10). Podniósł, że trzeba mieć na uwadze, cel jakiemu - w świetle regulacji art. 17 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 74 § 3 Prawa o notariacie - służy ustanowienie egzaminów, czyli zapewnienie wysokiego stopnia profesjonalizmu osób dopuszczanych do wykonywania zawodu. Komisja egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości, rozpoznając odwołanie w zakresie kwestionowanej części egzaminu, ma obowiązek obiektywnego sprawdzenia przygotowania prawniczego zdających do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu zaufania publicznego (por. też powołane wyroki NSA z dnia 22 maja 2014 r., sygn. akt II GSK 293/13, z dnia 17 czerwca 2014 r., sygn. akt II GSK 602/13). Tak więc przepisy regulujące zarówno przeprowadzenie egzaminu notarialnego, jak i rozpoznawanie odwołań należy wykładać, mając na względzie cel ich ustanowienia. Nie bez znaczenia jest przy dokonywaniu tej oceny i to, że ustawodawca organ uprawniony do rozpoznania odwołania od uchwały o wyniku egzaminu określił mianem komisji egzaminacyjnej II stopnia. Sąd powtarza zatem za NSA, że w konsekwencji komisja egzaminacyjna II stopnia - rozpoznając odwołanie od uchwały o wyniku egzaminu dotyczące wskazanej w odwołaniu części tego egzaminu - nie jest związana wyłącznie podniesionymi przez zdającego zarzutami. Tym samym dostrzeżenie błędu w zadaniu - z zakresu części egzaminu objętej odwołaniem - nie może być uznane za przekroczenie granic zaskarżenia odwołania i wyjście przy rozpoznaniu sprawy poza jej granice mając na względzie cel ich ustanowienia. NSA zwrócił uwagę, że czym innym od przekroczenia granic sprawy przy rozpoznawaniu odwołania jest naruszenie zasady zakazu reformationis in peius, to jest zakazu pogorszenia sytuacji prawnej strony odwołującej się wskutek wydania decyzji przez organ odwoławczy. O tym, czy pogorszenie takie nastąpiło, przesądza bowiem zestawienie sentencji decyzji organu I instancji z sentencją decyzji organu odwoławczego (por. Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz; G. Łaszczyca i in.; LEX 2010, komentarz do art. 139, teza 1-3.). NSA wyjaśnił, że stanowiska o braku związania komisji odwoławczej wyłącznie zarzutami odwołania nie podważa też regulacja § 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego. Unormowanie zawarte w § 5 ust. 2 pkt 1 i ust. 3 tego aktu wykonawczego - zgodnie z którym sporządzana jest opinia dotycząca zasadności poszczególnych zarzutów podniesionych w odwołaniu, mając na uwadze zakres odwołania - żadną miarą nie może bowiem przesądzać granic rozpoznawania odwołania od wyniku egzaminu notarialnego. Przede wszystkim powołane rozporządzenie zostało wydane na podstawie art. 74h § 14 ustawy - Prawo o notariacie i zgodnie z zawartą tam delegacją określa m. in. tryb i sposób działania komisji odwoławczej. Ustanowiony w powołanym § 5 rozporządzenia tryb i sposób działania komisji co do zasady nie może zatem wprowadzać - i faktycznie nie wprowadza - niemającej oparcia w ustawie podstawy prawnej do określenia granic sprawy rozpoznawanej wskutek odwołania od uchwały o wyniku egzaminu notarialnego. Ponadto ten sam akt wykonawczy stanowi dość jednoznacznie, że komisja odwoławcza głosuje nad ostateczną oceną z tej części egzaminu notarialnego, która została zakwestionowana w odwołaniu - nie zaś nad zasadnością zarzutów podnoszonych w odwołaniu - a następnie komisja odwoławcza głosuje w sprawie uchwały komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji notarialnej przy Ministrze Sprawiedliwości o wyniku egzaminu notarialnego. Uznając zarzuty skargi za nieuzasadnione w pierwszej kolejności podkreślenia wymaga, że egzaminatorzy i komisje podejmujące uchwały w sprawie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego, w ramach posiadanej profesjonalnej wiedzy ustalają wyniki zdających przy zachowaniu pewnego luzu decyzyjnego który związany jest z oceną stanu faktycznego i tylko jawne wyjście poza jego granice może stanowić podstawę do przyjęcia, że naruszenie prawa miało charakter rażący. W związku z tym Sąd bada czy nie zostały przekroczone granice uznania oraz czy organ nie dopuścił się istotnych uchybień w procesie oceny pracy i czy odniósł się do wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia. Należy, bowiem mieć na uwadze tę okoliczność, że Sąd nie jest rodzajem trzeciej komisji egzaminacyjnej ani nie jest rodzajem superarbitra, gdyż nie zastępuje organów powołanych przez Ministra Sprawiedliwości w ich kompetencjach oceny zakwestionowanej pracy. Sądowa kontrola uchwały Komisji, polega, zatem na zbadaniu, czy organ nie dopuścił się rażących uchybień, czy dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia. Jest to, więc kontrola prawidłowości postępowania poprzedzającego wydanie uchwały i jego zgodności z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. W niniejszej sprawie Komisja Egzaminacyjna II Stopnia odniosła się do w sposób wystarczający do zarzutów podnoszonych w odwołaniu od uchwały nr [...] z dnia [...] grudnia 2013 r. Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji notarialnej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w [...] uzasadniając swoją opinię, co do poprawności oceny Komisji i wykazując nietrafność podniesionych zarzutów. Komisja II Stopnia opisała projekty aktu notarialnego sporządzone przez skarżącego wskazując na uchybienia, które w jej ocenie, tak jak w ocenie egzaminatorów, nie kwalifikowały projektu pierwszego aktu notarialnego do podwyższenia oceny egzaminacyjnej oraz nie dały podstaw do wystawienia oceny pozytywnej (w punktacji 3 do 6) za projekt drugiego aktu notarialnego. Nie dokonując oceny pracy skarżącego, lecz wyłącznie mając ją na uwadze, jako stan faktyczny sprawy, należy podzielić argumentację Komisji II Stopnia, co do istotnych jej stwierdzeń. Wnioski komisji (w części zasadniczej pokrywające się z wnioskami egzaminatorów) zostały wyciągnięte po przeprowadzeniu postępowania w oparciu o istniejący materiał dowodowy w sprawie i właściwie uzasadnione. Trafne wywody merytoryczne zawarte w zakwestionowanej uchwale pozwalają na pominięcie i nieprzytaczanie w tym miejscu ponownie argumentów dotyczących mankamentów pracy sporządzonej przez skarżącego. W ocenie Sądu, uzasadnienie zaskarżonej uchwały wskazuje na to, że ocena sporządzonych przez skarżącego w trakcie egzaminu notarialnego projektów, została dokonana w aspekcie zachowania wymogów formalnych, prawidłowości zastosowanych przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji i mimo surowości, nie narusza zasad swobodnej oceny, w którą Sąd nie może ingerować. Organ podał, które z wad pracy egzaminacyjnej zostały uznane jako przesadzające o wystawionej ocenie. Prowadzenie przez notariusza praktyki zawodowej wymaga posiadania odpowiedniej wiedzy teoretycznej oraz umiejętności praktycznych, dających gwarancję należytego wykonywania zawartych zobowiązań, tzn. wykonywania ich zgodnie z określonymi standardami merytorycznymi. Egzamin zawodowy stanowi formę weryfikacji umiejętności zawodowych kandydata.. Z powyższych względów za zasadne należy uznać argumenty organu, który poszczególne braki i uchybienia w pracy pisemnej kandydata zakwalifikował jako istotne w stopniu dyskwalifikującym przedmiotową pracę. W uzasadnieniu uchwały organ podał przesłanki podjętego rozstrzygnięcia, a przytoczona na ten temat argumentacja odnosi się do istotnych w sprawie okoliczności faktycznoprawnych. Obowiązkiem Komisji II stopnia było stosownie do art. 15 kpa rozpoznanie sprawy w jej całokształcie i tak też organ sprawę rozpoznał uwzględniając i rozpatrując cały materiał dowodowy. Okoliczność, iż Komisja podzieliła oceny wyrażone w opiniach i nie dostrzegła istotnych uchybień powodujących konieczność podwyższenia ocen nie stanowi podstawy do uznania naruszenia przez organ zasad postępowania administracyjnego. Powołanie się komisji odwoławczej na mankamenty dostrzeżone w kontrolowanej pracy a nie podniesione przez Komisję I stopnia nie narusza zasady reformationis in peius albowiem nie powoduje obniżenia oceny z kwestionowanej pracy egzaminacyjnej. Reasumując Sąd stwierdził, że w niniejszej sprawie egzamin notarialny w którym brał udział skarżący został przeprowadzony zgodnie z prawem, postępowanie zostało przeprowadzone w sposób prawidłowy, a zgromadzony materiał dowodowy dawał podstawę do wydania uchwały ustalającej negatywny wynik z egzaminu notarialnego. Rozstrzygnięcia organów obu instancji zostały uzasadnione w sposób odpowiadający prawu. Organy te w żadnym stopniu nie dopuściły się naruszenia przepisów prawa procesowego i materialnego. Wobec niezasadności zarzutów skargi oraz niestwierdzenia przez Sąd z urzędu tego rodzaju uchybień, które mogłyby mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia, które sąd ma obowiązek badać z urzędu, na podstawie art 151 ppsa Sąd orzekł o jej oddaleniu. ----------------------- 1