VI SA/Wa 378/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Szydłowska Sędziowie Asesor WSA Joanna Kruszewska-Grońska Sędzia WSA Grzegorz Nowecki (spr.) Protokolant Referent Łukasz Kawalec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 października 2017 r. sprawy ze skargi M. D. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1. uchyla zaskarżoną uchwałę; 2. zasądza od Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego na rzecz skarżącego M. D. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Na podstawie art. 36 ust. 1, 9 i 12 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 233, z późn. zm.) w związku z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 23, z późn. zm.), po rozpatrzeniu odwołania M. D. (dalej: "zdający", "skarżący") od uchwały nr [...] z dnia [...] kwietnia 2013 r. Komisji Egzaminacyjnej do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego z siedzibą w G. w sprawie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego, Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego uchwałą z dnia [...] listopada 2016 r. (znak sprawy: [...]) utrzymała w mocy uchwałę organu I instancji. Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Komisja Egzaminacyjna do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego z siedzibą w G. uchwałą nr [...] z dnia [...] kwietnia 2013 r. stwierdziła, że skarżący uzyskał wynik negatywny z egzaminu radcowskiego. Z uzasadnienia tej uchwały wynika, że zdający uzyskał z pierwszej części egzaminu ocenę [...] z drugiej części egzaminu ocenę [...] z trzeciej części ocenę [...] z czwartej części ocenę [...] oraz z piątej części ocenę [...]. Powołując się na treść przepisu art. 366 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, który to przepis określa, że pozytywny wynik z egzaminu radcowskiego, otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu radcowskiego otrzymał ocenę pozytywną Komisja wskazała, iż zdający M.D. uzyskał wynik negatywny z egzaminu radcowskiego. Odwołanie od w/w uchwały wniósł skarżący. Uchwale tej zarzucił: 1. Naruszenie prawa materialnego tj. art. 365 ustawy o radcach prawnych poprzez przyjęcie niesłusznego, iż zaproponowane rozstrzygnięcie z zakresu prawa cywilnego nie spełnia wymogów koniecznych do otrzymania oceny pozytywnej. 2. Naruszenie prawa materialnego tj. art. 361 ustawy o radcach prawnych. 3. Naruszenie art. 8 k.p.a. poprzez dokonanie oceny pracy egzaminacyjnej z zakresu prawa cywilnego w sposób subiektywny z przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów, polegający na przyjęciu że sporządzone rozwiązanie zadania egzaminacyjnego zasługuje na ocenę [...] (...). Uchwałą z dnia [...] sierpnia 2013 r. (znak: [...]) Komisja II Stopnia Nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego utrzymała w mocy zaskarżoną uchwałę Komisji I Stopnia. Komisja w uzasadnieniu uznała, że odwołanie stanowi nieprzekonującą polemikę z niedostateczną oceną cząstkową i jej uzasadnieniem, a zaproponowany przez zdającego sposób rozwiązania zadania nie zabezpiecza interesu strony. Egzaminowany nie wykazał się dostateczną znajomością przepisów prawa i umiejętnością ich stosowania. Od powyższej uchwały Komisji II stopnia skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiódł zdający M.D., zaskarżając ją w całości. Wniósł o jej uchylenie w całości, stwierdzenie, że nie podlega wykonaniu w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Wyrokiem z dnia 13 maja 2014 r. (w sprawie VI SA/WA 3016/13) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną uchwałę. Sąd stwierdził w uzasadnieniu, że organ odwoławczy nie odniósł się do zarzutu odwołującego (iż możliwy jest zarzut apelacyjny naruszenia art. 5 k.c. albo art. 320 k.p.c.) i nie wyjaśnił dlaczego prezentowane przez odwołującego stanowisko nie może zostać przyjęte za prawidłowe. Zdaniem Sądu, organ w toku ponownego postępowania winien dokonać wszechstronnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego oraz ustosunkować się szczegółowo do zarzutów skarżącego. Komisja nie wyjaśniła bowiem jednoznacznie dlaczego sposób stosowania przez skarżącego przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji oraz poprawność zaproponowanego przez niego sposobu rozwiązania zadania nie dało wystarczających podstaw do przyjęcia pozytywnej oceny pracy zdającego z trzeciej części egzaminu radcowskiego. Skargą kasacyjną z dnia [...] sierpnia 2014 r. organ odwoławczy zaskarżył w całości powyższy wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2016 r. (w sprawie sygn. akt II GSK 2608/14) Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę kasacyjną organu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego istotne w rozpoznawanej sprawie jest dokonanie wszechstronnego ustosunkowania się do argumentacji zawartej w odwołaniu dotyczącej zarzutu braku podniesienia przez skarżącego w ocenianej pracy zarzutów naruszenia art. 5 k.c. oraz 320 k.p.c. Skarżący w odwołaniu wskazywał bowiem na rozbieżności w orzecznictwie oraz doktrynie dotyczące możliwości podniesienia zarzutów w zakresie wskazanych wyżej przepisów, w stanie faktycznym wynikającym z zadania egzaminacyjnego. W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, Komisja II stopnia uchwałą z dnia [...] listopada 2016 r., nr [...], utrzymała w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...]. W uzasadnieniu uchwały organ odwoławczy omawiając zarówno pozytywne, jak i negatywne elementy pracy zdającego z trzeciej części egzaminu wskazał, że za utrzymaniem oceny [...] z trzeciej części egzaminu radcowskiego przemawia okoliczność, że zdający nie spełnił przesłanek traktujących o właściwości zastosowanych przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji oraz poprawności zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje. Zdaniem organu zdający wprawdzie dostrzegł istotę problemu, niemniej jednak nie wykazał się dostatecznymi umiejętnościami, które skutkowałyby podniesieniem kompletnych zarzutów apelacyjnych i ich właściwym uzasadnieniem. Zdający nie wykazał się umiejętnością należytego uzasadnienia postawionych przez siebie zarzutów apelacyjnych oraz wyprowadzonych wniosków, co nie mogło pozostać bez wpływu na ocenę jego pracy. Uchwała Komisji II stopnia z dnia [...] listopada 2016 r. stała się przedmiotem skargi M.D. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której podniesiono zarzuty naruszenia: 1) prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 36[4] ust. 1 i art. 36[5] ust. 2 ustawy o radcach prawnych poprzez: a) bezpodstawne przyjęcie w zaskarżonej uchwale, sprzeczne z wykładnią językową i celowościową ww. przepisów, że pojęcie "interes reprezentowanej strony" przy sporządzonej na egzaminie apelacji należy rozumieć wyłącznie jako działanie pełnomocnika polegające na odwzorowaniu w apelacji stanowiska reprezentowanej strony, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego pojęcia nakazuje przyjąć, że "w interesie reprezentowanej strony" mieści się również niepodnoszenie zarzutów, które w świetle istniejącego orzecznictwa i stanowisk doktryny mogłoby narazić reprezentowaną stronę na koszty przegranej apelacji, a tym samym powtórne, bezpodstawne przyjęcie, że ustawa o radcach prawnych dopuszcza tylko jedną formę rozwiązania zadania z części trzeciej egzaminu radcowskiego, zaś forma ta ma wynikać w 100% ze stanowiska reprezentowanej strony zawartego w odpowiedzi na pozew, bez względu na to, co wynika ze stanu faktycznego zadania, przepisów prawa, realnie występujących w obrocie prawnym różnych stanowisk doktryny i odmiennych od przyjętych w kluczu odpowiedzi orzeczeń sądów apelacyjnych, b) sprzeczne z art. 36 [4] ust. 6 ustawy o radcach prawnych zarzucenie skarżącemu, że wybierając jako formę rozwiązania zadania sporządzenie apelacji, dodatkowo nie sporządził opinii o niecelowości zarzutów, których nie podniósł w apelacji, podczas gdy wykładnia przywołanego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że skarżący mógł na egzaminie wybrać jedynie jedną z dwóch form rozwiązania zadania, tj. albo sporządzić apelację (z pominięciem zarzutów niezasadnych) albo uzasadnioną opinię o niecelowości sporządzenia apelacji, a nie dwie formy jednocześnie, 2) prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 36[5] ust. 2 i 4 ustawy o radcach prawnych poprzez niezastosowanie skali ocen oraz niepodjęcie nawet próby wyjaśnienia, z jakich obiektywnych przyczyn stanowisko zajęte przez skarżącego w apelacji oraz uzasadnione w rozszerzony sposób w odwołaniu od uchwały Komisji Egzaminacyjnej, nie zasługiwało na przyznanie oceny dostatecznej, zamiast tego skupienie się przez organ na analizie rozwiązania zadania przez skarżącego nie pod kątem stanowiska przedstawionego przez skarżącego, ale pod kątem tego, ile z klucza odpowiedzi skarżący zawarł, a ile nie zawarł, 3) prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 2 Konstytucji RP poprzez rażące naruszenie w stosunku do skarżącego konstytucyjnej zasady pewności prawa poprzez dokonywanie przez organ odwoławczy, w stosunku do osoby skarżącego, dwóch rażąco rozbieżnych, a wręcz przeciwstawnych, wykładni pojęcia "interesu reprezentowanej strony" zawartego w art. 36[5] ust. 2 ustawy o radcach prawnych, na dwóch następujących po sobie kolejno egzaminach radcowskich w 2013 roku i 2014 roku, a przez to bezpodstawne zarzucenie skarżącemu, że na egzaminie w 2013 r. nie sporządził apelacji z podniesieniem wszystkich zarzutów zawartych w odpowiedzi na pozew w sytuacji, gdy ten sam organ w uchwale skierowanej do skarżącego i dotyczącej egzaminu w 2014 r. przyjmował w całości wykładnię pojęcia "interes reprezentowanego" w wersji prezentowanej przez skarżącego w toku niniejszego postępowania, a mianowicie twierdził wówczas odmiennie niż twierdzi teraz w zaskarżonej uchwale, że w "interesie reprezentowanego" w rozumieniu ww. przepisu bezwzględnie konieczne jest powstrzymanie się przez zdającego od podnoszenia w sporządzonej na egzaminie apelacji od podnoszenia tych zarzutów, które w świetle dostępnej doktryny i orzecznictwa stwarzają ryzyko przegrania części apelacji, a przez to narażają mocodawcę na koszty, a także, iż takie "powstrzymanie się" od podnoszenia części zarzutów nie wymaga w ramach sporządzonej apelacji dodatkowo uzasadnionej opinii o niecelowości podnoszonego zarzutu, 4) prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP zasad państwa prawa poprzez przyjęcie nielicującego z tą zasadą stanowiska, że organy państwa mają prawo przygotować egzamin radcowski w taki sposób, że stan faktyczny tego zadania będzie niejednoznaczny, nadto zastosowane do niego orzecznictwo i doktryna będą dopuszczać różne sposoby rozwiązania zadania, zaś negatywnymi skutkami tej rażącej niejednoznaczności i wielości rozwiązań obciążony będzie zdający egzamin, przez co egzamin taki nie polega na ocenie umiejętności prawnych zdającego, lecz na "loterii" i "zgadywaniu" co organ miał na myśli w lukach stanu faktycznego zadania i które z dostępnych stanowisk przyjmuje za takie, które pozwala otrzymać ocenę pozytywną, a które z orzeczeń i poglądów doktryny już takiej oceny nie gwarantują, 5) przepisów postępowania mającego istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 153 p.p.s.a. poprzez wydanie powtórnie uchwały, która nie uwzględnia ocen prawnych i wskazań zawartych w wyroku WSA w Warszawie z dnia 13 maja 2014 r. w zakresie: a) rażącego niewykonania wskazania zawartego na stronie 18 i 19 uzasadnienia nakazującego organowi szczegółowo wskazać, dlaczego stanowisko przyjęte przez jednego z dwóch egzaminatorów (wystawiającemu pozytywną ocenę cząstkową) nie mogło się ostać, a w miejsce tego powtórnie skupienie się na sporządzeniu uzasadnienia, które odnosi się jedynie do stanowiska egzaminatora, który wystawił negatywną ocenę cząstkową, b) rażące niewykonanie wskazania zawartego na stronie 19 uzasadnienia, nakazującego organowi szczegółowo, ze szczególnym odniesieniem się do obszernych treści przywołanych prawomocnych wyroków sądów apelacyjnych oraz stanowisk przedstawicieli doktryny, odnieść się w uzasadnieniu w ten sposób do stanowiska skarżącego, a przez to powtórne jedynie ogólnikowe potraktowanie zarzutów skarżącego lub po prostu pominięcie części tych zarzutów w zaskarżonej uchwale, a zamiast tego ponowne poczynienie rozważań odnoszących się jedynie do klucza odpowiedzi i tego, ile z klucza odpowiedzi skarżący nie zawarł w apelacji, c) nieuwzględnienie w zaskarżonej uchwale oceny prawnej zawartej na stronie 19 i następnych uzasadnienia wyroku WSA w Warszawie z dnia 13 maja 2014 r., nakazującej organowi odwoławczemu przy powtórnym rozpoznaniu sprawy przyjęcie, iż według dokonanej przez WSA wykładni art. 36[5] ust. 2 ustawy o radcach prawnych organ powinien przyjąć, że nie ma jednego z góry ustalonego i wiążącego na egzaminie radcowskim klucza rozwiązania zadania, a przez to skarżący powinien otrzymać ocenę pozytywną jeśli przyjęty przez niego sposób rozwiązania zadania znajduje odzwierciedlenie w przyjmowanej w praktyce wykładni przepisów prawa oraz orzecznictwie, co nakłada na organ odwoławczy bezwzględną konieczność oceny stanowiska skarżącego pod kątem treści tego stanowiska, a nie tego ile z przyjmowanego klucza odpowiedzi stanowisko skarżącego zawiera, a ile nie, d) nieuwzględnienie w zaskarżonej uchwale oceny prawnej zawartej na stronie 19 i następnych uzasadnienia wyroku WSA w Warszawie z dnia 13 maja 2014 r., nakazującej organowi odwoławczemu przy powtórnym rozpoznaniu sprawy przyjęcie, iż według dokonanej przez WSA wykładni art. 36[5] ust. 2 ustawy o radcach prawnych organ powinien przyjąć stanowisko, które wyraża się tym, iż spełnienie ostatniej przesłanki oceny pozytywnej w postaci rozwiązania zadania "w interesie reprezentowanego" polega również na uchronieniu reprezentowanego od podnoszenia w sporządzonej na egzaminie apelacji zarzutów, które w świetle uzasadnionego stanowiska naraża reprezentowanego na przegranie części lub całości apelacji, a w konsekwencji na szkodę w postaci kosztów apelacji, 6) przepisów postępowania, mającego istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a. poprzez; a) ponowne zaniechanie przez organ odwoławczy rzetelnego zbadania zajętego przez skarżącego w odwołaniu stanowiska, a także brak uzasadnienia w treści decyzji oddalającej odwołanie, dlaczego zaproponowane przez skarżącego rozwiązanie w żadnym razie nie mogło być uznane na tle przedstawionego zadania za prawidłowe, w tym w szczególności; - brak uzasadnienia i odniesienia się, dlaczego nieprawidłowe jest zastosowanie na gruncie zadania wyrok Sądu Apelacyjnego w S. z dnia [...].11.2012 r., sygn. akt [...], wyroku Sądu Apelacyjnego w W. z dnia [...].10.2009 r., sygn. akt [...], wyroku Sądu Apelacyjnego w B. z dnia [...].03.2011 r., sygn. akt [...], stanowiska wyrażonego przez P. K. na s. 353 opracowania Zachowek w polskim prawie spadkowym, a także towarzyszących im argumentów przywołanych w odwołaniu - które w sposób jednoznaczny dowodzą, że na gruncie stanu faktycznego zadania egzaminacyjnego można było również w sposób prawidłowy uznać, że brak było jakichkolwiek podstaw pod podnoszenia zarzutów opartych o art. 5 k.c., zaś podniesienie takich zarzutów w świetle przywoływanych przez skarżącego stanowisk stanowiłoby bezwzględnym oddaleniu apelacji w tej części i obciążeniu reprezentowanej strony kosztami przegranej apelacji, co byłoby sprzeczne z interesem tej strony, - brak uzasadnienia i odniesienia się do stanowiska, dlaczego nieprawidłowe jest na gruncie zadania zastosowanie wyroków Sądu Apelacyjnego w L. z dnia [...].12.2012 r., sygn. akt [...] lub w wyroku Sądu Rejonowego w K. z dnia [...].12.2012 r., sygn. akt [...], a także towarzyszących im argumentów przywoływanych w odwołaniu - które w jednoznaczny sposób dowodzą, że na gruncie stanu faktycznego zadania można było również w sposób prawidłowy uznać, że brak było jakichkolwiek podstaw do podnoszenia zarzutów opartych o art. 320 k.c., biorąc pod uwagę fakt, że pozwany będzie w stanie wywiązać się ze spłaty rat, a wręcz przedstawienie dowodów przeciwnych, zaś podniesienie takich zarzutów w świetle przywołanych przez skarżącego stanowisk stanowiłoby o bezwzględnym oddaleniu apelacji tej części i obciążeniu reprezentowanej strony kosztami przegranej apelacji, co byłby sprzeczne z interesem tej strony, - brak jakiegokolwiek uzasadnienia, dlaczego mimo uwzględnienia już dwóch grup zarzutów skarżącego, tj. pierwszej co do prawidłowości zaskarżenia przez zdającego odsetek i drugiej co do braku możliwości jednoczesnego podnoszenia w tym samym zakresie zarzutu z art. 5 k.c. i art. 320 k.p.c., organ odwoławczy nadal nie uznał za stosowne przyznać skarżącemu oceny pozytywnej, b) zaniechanie przez organ odwoławczy uzasadnienia, dlaczego mimo uwzględnienia przez organ odwoławczy dwóch grup zarzutów skarżącego, tj. w zakresie prawidłowego zastosowania art. 455 k.c., a tym samym prawidłowego obliczenia terminu wymagalności roszczenia o zachowek oraz braku możliwości jednoczesnego podnoszenia w tym samym zakresie zaskarżenia z art. 5 k.c. i art. 320 k.p.c., organ odwoławczy nadal nie znalazł podstaw do przyznania skarżącemu przy zastosowaniu skali ocen przynajmniej oceny dostatecznej, skoro mimo wcześniejszego niesłusznego zarzucania skarżącemu nieprawidłowości dotyczących powyższych z zarzutów jeden z egzaminatorów wystawił skarżącemu ocenę pozytywną, to też tym bardziej po uwzględnieniu powyższych zarzutów, w tym zakresie bezwzględnego uzasadnienia wymagało, dlaczego ze względu na to ocena dla skarżącego nie może być ostatecznie pozytywna, c) ponowne zaniechanie przez organ odwoławczy uzasadnienia, dlaczego niezasadna była ocena dostateczna wystawiona z tego samego zadania przez drugiego z egzaminatorów, przy dodatkowym założeniu, iż organ odwoławczy uznał już w pierwszej uchwale dwa zarzuty skarżącego dotyczące obu egzaminatorów w zakresie zastosowania w zadaniu art. 481 k.c. w zw. z art. 455 k.c. i przez to prawidłowego obliczonego przez skarżącego terminu wymagalności odsetek, 7) przepisów postępowania mającego istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 8 k.p.a. i art. 11 k.p.a. poprzez wydanie rozstrzygnięcia bez jednoczesnego skrupulatnego wykazania jak przebiegał kolejno proces ustalania faktów odnoszących się do wszystkich argumentów podanych przez skarżącego w odwołaniu, a także pozbawienie skarżącego przekonującego wyjaśnienia z podaniem merytorycznych przyczyn, dlaczego stanowisko skarżącego co do sposobu rozwiązania zadania, mimo przywołanych licznych stanowisk doktryny i orzecznictwa potwierdzających słuszność tego stanowiska, przy dodatkowym założeniu, że klucz odpowiedzi nie jest wiążący i przy wytycznych i ocenie prawnej WSA w Warszawie z wiążącego organ odwoławczy wyroku, nie może być uznane za prawidłowe. Mając na względzie powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej uchwały w całości przez Sąd. W uzasadnieniu skargi zdający przedstawił argumentację na poparcie przedstawionych zarzutów. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Uzasadniając swoje stanowisko Komisja II stopnia wskazała, iż zgodnie z wytycznymi sądowymi i oceną prawną, ustaliła czy w przypadku skarżącego błędy przez niego popełnione w pracy egzaminacyjnej - ich ranga lub liczba - uzasadniają dyskwalifikację pracy, a zarazem przesądzają o negatywnym wyniku egzaminu radcowskiego. Rozpatrując ponownie sprawę, w tym odnosząc się do zarzutów odwołania oraz ich zasadności w kontekście wytycznych zawartych w przywołanych wyżej wyrokach WSA w Warszawie oraz NSA w Warszawie Komisja II stopnia stwierdziła, iż: 1) Działając w imieniu pozwanego trafnie zdający sporządził apelację, a nie opinię prawną o niezasadności jej wnoszenia, co świadczy o prawidłowym kierunku działania autora apelacji w interesie reprezentowanej strony. Aby interes reprezentowanej strony był należycie zabezpieczony, istotny jest zakres zaskarżenia rozstrzygnięcia, a przy tym podniesienie zarzutów prawa procesowego i ich odpowiednie uzasadnienie z powołaniem się na orzecznictwo sądowe oraz poglądy doktryny, jak również podniesienie zarzutów naruszenia prawa materialnego i ich uzasadnienie, a nadto złożenie wniosku apelacyjnego korespondującego z zarzutami; 2) Zakres zaskarżenia wyroku został określony nieprawidłowo bowiem zdający zaskarżył wyrok co do kwoty [...] złotych oraz w zakresie odsetek ustawowych. Poprawnie należało zaskarżyć wyrok sądu I instancji w części, tj. co do punktu I orzeczenia, w zakresie uwzględniającym powództwo ponad [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia [...] marca 2010 r. do dnia zapłaty; 3) W apelacji pierwszej kolejności winny być podniesione zarzuty procesowe w zakresie ustaleń faktycznych, ponieważ prawidłowość ustaleń wpływać będzie na zastosowanie innych przepisów postępowania, jak i prawa materialnego. W stanie sprawy w zakresie zarzutów prawa procesowego należało podnieść naruszenie art. 233 § 1 kpc poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów oraz dokonanie jej w sposób wybiórczy i mało wnikliwy. Sąd pominął bowiem zeznania świadków M. C. i J. M., wieloletnich koleżanek zmarłej oraz E. M. - córki (choć dał im wiarę), z których wynikało, że matka powoda miała do niego żal za brak zainteresowania, kontaktów, choćby telefonicznych, z pobytów u niego wracała niezadowolona z racji traktowania jej tam przez syna i jego rodzinę, a jak powód był w W., to widywała się z nim jedynie na dworcu PKP, w czasie jego przesiadki na inny pociąg. Zeznania te wskazują, że stan niezadowolenia zmarłej trwał od wielu już lat przed jej śmiercią, a nie tylko od 2006 r., jak ustalił to sąd pierwszej instancji opierając się jedynie na fragmencie pamiętnika zmarłej załączonym do akt. Sam powód przyznał, że kontaktów z matką nie utrzymywał na wiele lat przed śmiercią. Oznacza to, że zasadne było podniesienie zarzutu naruszenia art. 299 k.p.c. (dowód z przesłuchania stron), w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. Sąd I instancji wadliwie bowiem ocenił także zeznania pozwanego słuchanego w charakterze strony. Pozwany nie założył jeszcze własnej rodziny, ale jak wynika z jego zeznań, którym sąd dał wiarę, zamierza to zrobić w najbliższym czasie, gdyż spodziewa się dziecka i chce w spadkowym mieszkaniu zamieszkać z narzeczoną i dzieckiem. Mieszkanie jego rodziców nie pozwala na wspólne zamieszkanie pozwanego i jego nowej rodziny. Dopiero trafne zakwestionowanie ustaleń faktycznych pozwoliłoby na podniesienie kolejnych zarzutów zarówno w zakresie prawa procesowego, jak i materialnego. Podniesione w apelacji przez skarżącego zarzuty są w części trafne, ale ujęte zostały w sposób chaotyczny. Zdający nie rozgraniczył w uzasadnieniu apelacji zarzutów procesowych i materialnoprawnych, co powoduje, że praca jest mało przejrzysta. W apelacji zabrakło zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w zakresie oceny dowodów dotyczących sytuacji życiowej oraz rodzinnej pozwanego z uwzględnieniem okoliczności, o których mowa wyżej. Okoliczności te mają bowiem istotne znaczenie przy zastosowaniu w sprawie art. 5 k.c. oraz art. 320 k.p.c. W analizowanym wypadku zasadne było podniesienie zarzutu naruszenia art. 320 k.p.c. na odmowę rozłożenia zasądzonego świadczenia na raty w sytuacji, gdy były ku temu przesłanki, a pozwany udowodnił podnoszone przez siebie twierdzenia. W pracy zdającego zarzutu naruszenia art. 320 k.p.c. zabrakło, zaś Sąd I instancji dopuścił się w tym zakresie istotnego uchybienia procesowego. Zdający powinien również ponowić wniosek o rozłożenie zasądzonego świadczenia na raty ze wskazaniem ilości rat oraz terminu ich płatności, czego w apelacji również zabrakło. W zakresie prawa materialnego pominięty został zasadny i kluczowy dla rozstrzygnięcia sprawy zarzut naruszenia art. 5 k.c. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy istniały podstawy do miarkowania kwoty dochodzonego zachowku w oparciu o zasady słuszności, a możliwość miarkowania wysokości zachowku z uwzględnieniem powyższego przepisu jest w orzecznictwie ugruntowana (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2004 r., IV CK 215/03, Lex nr 152889, z dnia 25 stycznia 2001 r., I CKN 250/00, Lex nr 490432, uchwała z dnia 19 maja 1981 r., III CZP 18/81, OSNC 1981/12/228). Odnosząc się natomiast wprost do stanowiska zdającego zawartego we wniesionym przez niego odwołaniu na str. 6 do 11 należy podnieść, że ocena okoliczności czy zachodzą w sprawie "szczególnie rażące" wypadki i istnieją podstawy do zastosowania czy to art. 5 k.c. czy art. 320 k.p.c. (do rozłożenia świadczenia na raty) należy ostatecznie do sądu rozpoznającego konkretną sprawę. Tym niemniej rolą fachowego pełnomocnika jest zabezpieczenie interesu swojego klienta w jak najszerszym zakresie poprzez sformułowanie odpowiednich zarzutów. Zdaniem Komisji, wbrew zarzutom odwołania oraz prezentowanemu przez zdającego na wszystkich etapach postępowania w sprawie stanowisku, istniały przesłanki do zastosowania obu w/w przepisów. Ocena rażącego charakteru tych okoliczności nie należy już jednak do autora apelacji, a podniesienie tych zarzutów, czego zdający nie dostrzegł, nie pociągało za sobą znaczącego ryzyka dla reprezentowanej przez niego strony. Organ podzielił poglądy wyrażone w przywołanym w odwołaniu orzecznictwie sądowym m.in. Sądów Apelacyjnych w S. czy W., z tym jednak zastrzeżeniem, że odnoszą się one jedynie do wykładni pojęcia "szczególnie rażących wypadków" pozwalających na zastosowanie w sprawie art. 5 k.c. Klauzula generalna zasad współżycia społecznego jest pojęciem wyjątkowo szerokim oraz "pojemnym", zaś analiza przedmiotowego stanu faktycznego dawała podstawy do jej zastosowania w sprawie. Poza tym wbrew zarzutom odwołania z przytoczonego poglądu P. K. [w:] "Zachowek w polskim prawie spadkowym" w ocenie organu nie wynika, aby przepisy art. 5 k.c. oraz 320 k.p.c. nie mogły znaleźć jednoczesnego zastosowania w sprawie. Nawet z przywołanego w odwołaniu fragmentu w/w publikacji jasno wynika jednoznacznie, że taka możliwość jest dopuszczalna cyt. Jedynie w tych wypadkach, gdy zastosowanie art. 320 k.p.c. jest niewystarczające lub niemożliwe, wejść może w grę oddalenie w całości lub w części powództwa o zachowek na podstawie art. 5 k.c. (...)". Oznacza to w sposób nie budzący wątpliwości, że nie ma przeszkód aby powództwo przy uwzględnieniu analogicznych okoliczności sprawy z zastosowaniem zasad słuszności zostało w części oddalone w oparciu o art. 5 k.c. a w pozostałej uwzględnionej części zostało rozłożone na raty. Oddalenie powództwa w części w sytuacji powołania się na silniejszą ochronę materialnoprawną dłużnika wynikającą z art. 5 k.c. nie wyłącza w sprawie możliwości zastosowania art. 320 k.p.c., co wynika również z poglądów judykatury m.in. wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11.12.1986 roku sygn. akt III CRN 332/86 czy też wyroku Sądu Najwyższego z dnia z dnia 6.02.2005 roku w sprawie III CK 129/04). Rozbieżności poglądów doktryny i judykatury są zjawiskiem częstym i pożądanym, lecz w konkretnym wypadku fachowy pełnomocnik winien skorzystać z tych pozwalających na jak najszersze zabezpieczenie interesów reprezentowanej strony i zaakcentowanie w apelacji tych, które dają podstawy do podniesienia odpowiednich zarzutów naruszenia prawa materialnego oraz procesowego. Komisja podkreśliła, iż w analizowanej apelacji tego zabrakło, co legło u podstaw w wystawieniu zdającemu oceny negatywnej z jego pracy egzaminacyjnej. Wskazała również, iż uszło uwadze zdającego, że musi on wykazać się umiejętnością stosowania przepisów prawa oraz jego wykładni na egzaminie radcowskim, a nie we wniesionym odwołaniu, gdzie w sposób nie budzący wątpliwości rozszerzył swoje stanowisko, które winien zawrzeć już w apelacji (por. str. 6 i 7 odwołania, gdzie zdający dokonuje analizy zeznań słuchanych w sprawie świadków pod kątem zasadności postawionych w odwołaniu zarzutów). W pracy zdającego zabrakło wywodów czy argumentacji prawnej choćby w minimalnym zakresie odpowiadającej tej ze złożonego odwołania, co dawałoby wówczas komisji podstawy od ich analizy oraz oceny; 4) Celowy był również zarzut naruszenia art. 991 k.c. poprzez pominięcie przez sąd przy ustaleniu wartości spadku środków pieniężnych, które powód otrzymał od matki pozwanego (a swojej siostry) tj. kwoty [...] złotych. Kwota ta byłaby doliczona do wartości spadku (art. 996 k.c.), od której byłby wyliczony zachowek, zaś kwota pobrana pomniejszałaby w ten sposób wyliczoną wartość zachowku. Powyższy zarzut znalazł się w apelacji, ale jego uzasadnienie sprowadzające się do powielenia treści samego zarzutu bez pogłębionej analizy prawnej należy uznać za szczątkowe i nie dające podstaw do przyjęcia, że zdający wykazał się umiejętnością interpretacji w/w przepisu, co winno wpłynąć na ocenę jego pracy; 5) Celowy również był zarzut w zakresie ustalonej przez sąd I instancji daty wymagalności odsetek (art. 481 k.c.). Z pewnością uchybieniem sądu było ustalenie, że odsetki należą się powodowi od daty postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Poglądy judykatury dotyczące daty wymagalności odsetek ustawowych przy roszczeniu o zachowek nie są jednolite. W interesie pozwanego leżało jednak ustalenie, jak najpóźniejszej daty wymagalności odsetek ustawowych, a taką niewątpliwe jest data wyrokowania w sprawie. W tym celu zdający mógł wykorzystać te orzeczenia, w których wyrażono pogląd, iż odsetki od ustalonego według cen na chwilę orzekania zachowku, powinny być naliczone dopiero od daty wyrokowania w sprawie, skoro dopiero z tym momentem roszczenie o zapłatę tak ustalonej przez sąd kwoty, stało się wymagalne (por. uchwała SN z 26 marca 1985 r., III CZP 75/84, OSNC 1985/10/147, Lex nr 3078, wyrok SN z 25 maja 2005 r., I CK 765/04, Lex nr 180835). Autor apelacji mógł co prawda przyjąć jako datę wymagalności odsetek datę doręczenia pozwanemu odpisu pozwu (art. 455 k.c.), który był wezwaniem pozwanego do zapłaty, tym niemniej jednym z kryteriów oceny prac egzaminacyjnych jest dbałość o zabezpieczenie interesu reprezentowanej strony, a jak wskazano wyżej w jej niewątpliwym interesie leżało przyjęcie jak najpóźniejszej daty wymagalności odsetek, celem zmniejszenia ewentualnej kwoty odsetek należnej stronie wygrywającej. Trafne jest jednak stanowisko Komisji II stopnia, co również nie zostało objęte wytycznymi sądów administracyjnych, że w związku z rozbieżnością poglądów judykatury w powyższym zakresie, uchybienie zdającego w tej części pracy nie ma istotnego wpływu na ocenę jego pracy; 6) Zdający w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach procesu zarzucił naruszenie art. 98 k.p.c., 100 k.p.c., co jest działaniem prawidłowym. Uzasadnienie tego zarzutu sprowadza się jednak do powielenia samej jego treści, co nie wypełnia dyspozycji art. 368 § 1 i 2 k.p.c., 7) Uzasadnienie apelacji, poza częścią dotyczącą zarzutu naruszenia art. 455 k.c. zawierającą odwołanie się do jednego poglądu Sądu Apelacyjnego w W., nie zawiera istotnych wywodów jurydycznych oraz argumentacji prawnej dotyczącej uchybień procesowych sądu I instancji oraz podstaw materialno-prawnych rozstrzygnięcia. Nie jest ono walorem pracy bowiem zdający nie rozwinął w sposób istotny podniesionych zarzutów. Skromne uzasadnienie stawia pod znakiem zapytania umiejętność zdającego przekazu argumentacji prawnej oraz nie służy uzasadnieniu postawionych zarzutów. Na uwagę zasługuje również fakt, że rozbudowane poglądy orzecznictwa i doktryny prawa znalazły swoje miejsce dopiero we wniesionym odwołaniu, a nie ono podlega ocenie komisji lecz apelacja, w tym jej uzasadnienie, jako rozwiązanie zadania egzaminacyjnego. Podsumowując powyższe, zdaniem Komisji II stopnia przy ocenie pracy zdającego z zakresu prawa cywilnego wzięto pod uwagę, czy apelacja zachowuje wymogi formalne, czy zastosowano w niej właściwe przepisy prawa, czy wynika z niej prawidłowość ich interpretacji oraz czy zdający zaproponował poprawny sposób rozstrzygnięcia postawionego przed nim problemu, uwzględniający interes reprezentowanej przez niego strony. W ocenie organu odwoławczego praca egzaminacyjna zdającego nie czyni zadość wymogom profesjonalnego opracowania prawniczego i nie może zostać pozytywnie oceniona w kontekście kryteriów przewidzianych przez art. 36 [5] ust. 2 ustawy o radcach prawnych. Egzaminowany co prawda dostrzegł istotę problemu, niemniej jednak nie wykazał się dostatecznymi umiejętnościami, które skutkowałyby podniesieniem kompletnych zarzutów apelacyjnych i ich właściwym uzasadnieniem. Uwzględniając skalę ocen (niedostateczny, dostateczny, dobry, bardzo dobry, celujący) oraz omówione uchybienia pracy zdającego, brak było podstaw do przyjęcia, iż zasługuje ona na ocenę wyższą niż niedostateczna. W ocenie organu, zaskarżona uchwała z dnia [...] listopada 2016 r. prawidłowo rozstrzyga sprawę, została uzasadniona w sposób dokładny i wszechstronny i mimo swej surowości nie narusza ona przepisów ustawy o radcach prawnych, ani przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie wskazać trzeba, iż przedmiotowa sprawa była już rozstrzygana przez tut. Sąd w prawomocnym wyroku z dnia 13 maja 2014 r. (sygn. akt: VI SA/WA 3016/13). W sprawie tej zastosowanie zatem znajduje art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 z późn. zm., dalej: "P.p.s.a."), zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie było przedmiotem zaskarżenia, w tym także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Rozpatrując ponownie sprawę Sąd nie stwierdził okoliczności zmiany przepisów stanowiących podstawę dokonanego w tej sprawie rozstrzygnięcia, w związku z czym związanie wyrokiem sądowym, o którym wyżej mowa, pozostaje w mocy. Jak wskazano w skarżonej uchwale z dnia [...] listopada 2016 r., Komisja Egzaminacyjna II stopnia wykonując zalecenia z ww. wyroku dokonała powtórnej analizy pracy egzaminacyjnej skarżącego pod kątem braku podniesienia przez zdającego w ocenianej pracy zarzutów naruszenia, w szczególności art. 5 k.c. oraz 320 k.p.c. z uwagi na wskazane w odwołaniu rozbieżności w orzecznictwie oraz doktrynie dotyczące możliwości podniesienia zarzutów w zakresie wskazanych wyżej przepisów, w stanie faktycznym wynikającym z zadania egzaminacyjnego. Dokonane ustalenia oraz wyjaśnienia organu w tym zakresie, w ocenie Sądu, chociaż można je uznać za przekonujące oraz należycie uzasadnione, to jednak odnoszą się one pośrednio do kwestii oceny zgodności rozwiązania zadania egzaminacyjnego zaproponowanego przez zdającego i przyjętego przez Komisję klucza odpowiedzi na pytanie egzaminacyjne z zakresu prawa cywilnego egzaminu radcowskiego. Organ w skarżonej uchwale dokonując na wstępie analizy obowiązującego stanu prawnego z punktu widzenia zakresu orzekania przez Komisję Egzaminacyjną II stopnia uznał w pełni trafne stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego (m.in. w uzasadnieniu wyroku z dnia 11 kwietnia 2013 r., II GSK 108/12), że opis istotnych zagadnień nie ma charakteru wiążącego i nie tworzy nowych kryteriów ocen, gdyż te zawarte są wyłącznie w ustawie o radcach prawnych. Mając na uwadze także tezy wyroku WSA w Warszawie z dnia 13 maja 2014 r., zgodnie z dokonaną wykładnią art. 36[5] ust. 2 ustawy o radcach prawnych, organ powinien zatem dokonać samodzielnej oceny, w oderwaniu od przyjmowanego klucza odpowiedzi, czy sposób rozwiązania zadania egzaminacyjnego przez skarżącego znajduje odzwierciedlenie w przyjmowanej w praktyce wykładni przepisów prawa oraz orzecznictwie oraz czy może zostać on w tej sytuacji uznany za uprawniony, w granicach dopuszczalnego ryzyka dla należytego zabezpieczenia interesów strony reprezentowanej przez przyszłego radcę prawnego. Także w tym kontekście wymaga zatem zbadania, czy zdający wykazał się samodzielnością i innymi przymiotami (cechami) niezbędnymi dla wykonywania zawodu radcy prawnego, o których mowa w przepisach ustawy regulującej zasady wykonywania tego zawodu. Dopiero taka pogłębiona ocena, w wyniku analizy toku rozumowania skarżącego i przyjętej przez niego argumentacji prawnej w okolicznościach sprawy (ram kazusu egzaminacyjnego), zdaniem Sądu, prowadzi do wniosku - czy skarżący powinien otrzymać ocenę negatywną czy pozytywną z egzaminu radcowskiego. Kolejną okoliczność sprawy wymagającą wyjaśnienia, zgodnie z wytycznymi sądu z cytowanego wyroku WSA w Warszawie, jaka również z wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 kwietnia 2016 r. (sygn. akt: II GSK 2608/14), utrzymującego ten wyrok w mocy, stanowiła kwestia "pominięcia w swoich rozważaniach przez Komisję Egzaminacyjną II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości, jednej z ocen egzaminatorów, która jak zostało to wykazane powyżej, stanowi istotny element materiału dowodowego, jest uchybieniem przepisom postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy". W ocenie Sądu, mając na uwadze ww. wskazania, stanowisko organu w niniejszej sprawie pozostaje niepełne w odniesieniu do wyrażonego w tych wyrokach obowiązku wykazania przez organ, czy stanowisko przyjęte przez jednego z dwóch egzaminatorów (wystawiającemu pozytywną ocenę cząstkową) mogło zostać uznane za prawidłowe. Organ tego zalecenia nie wykonał, opierając swoją argumentację w sprawie w istocie na stanowisku egzaminatora, który wystawił negatywną ocenę cząstkową, pozostawiając wskazaną przez sąd wątpliwość nierozstrzygniętą. Jest to istotne uchybienie przede wszystkim ze względu na naruszenie zasady związania organu treścią prawomocnego wyroku sądu administracyjnego, ale także może mieć znaczenie w kontekście spornej w sprawie kwestii (także w doktrynie) możliwości łączenia w apelacji, w warunkach zadania egzaminacyjnego, zarzutów z art. 5 k.c. oraz art. 320 k.p.c. W tych okolicznościach sprawy Sąd uznał, iż w rozpoznawanej sprawie miało miejsce naruszenia przepisów prawa materialnego, w postaci art. 153 P.p.s.a., jak również przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a. poprzez brak pełnego odniesienia się organu do zarzutów skarżącego. Pozostałe zarzuty skargi, w tym dotyczące naruszenia przepisów Konstytucji RP, Sąd uznał za nieuprawnione. Na podstawie ponownej analizy pracy egzaminacyjnej Skarżącego, uwzględniając powyższą ocenę prawną Sądu, Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości ustali, czy przedstawiony przez skarżącego sposób rozwiązania zadania egzaminacyjnego z prawa cywilnego, świadczy o jego należytym przygotowaniu prawniczym do samodzielnego wykonywania zawodu radcy prawnego. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) P.p.s.a., orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawie art. 200 tej ustawy.