VI SA/Wa 657/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym : Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Grzelak po rozpoznaniu w dniu 21 października 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. B. prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą "K." od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 lipca 2009 r. o odmowie przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi J. B. prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą "K." na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] stycznia 2009 r. Nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej za naruszenie przepisów transportu drogowego postanawia: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym Skarżący, J. B. prowadzący działalność gospodarczą pod nazwą "K.", pismem z dnia 16 lutego 2009 r. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] stycznia 2009 r. Nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej za naruszenie przepisów transportu drogowego. Do skargi skarżący dołączył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Wniosek został sporządzony na urzędowym formularzu PPF. We wniosku skarżący podał, że jest przedsiębiorcą prowadzącym przedsiębiorstwo transportowe. Działalność gospodarczą rozpoczął niedawno, nie ma więc ugruntowanej pozycji na rynku. Skarżący wykonuje działalność gospodarczą za pomocą 7 pojazdów, których jest leasingobiorcą (powyższe potwierdzają załączone do akt sprawy umowy leasingu). W związku z trudną sytuacją na rynku transportowym wywołaną recesją w gospodarce, pojazdy z powodu braku zleceń nie przynoszą dochodów. Z informacji podanych w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż skarżący samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, wydając miesięcznie na swoje utrzymanie kwotę 2.000 złotych (k. [...] akt sądowych). Posiada dom jednorodzinny o powierzchni 180 m2 oraz samochód marki [...] z 2007 r. o wartości 25.552 EURO (załączono kopię umowy sprzedaży, k. [...] akt sądowych). Na skarżącym ciąży spłata kredytu hipotecznego w wysokości 330.000 złotych. Powyższa okoliczność, pomimo wezwania referendarza sądowego, nie została udokumentowana. Według załączonej przez skarżącego kopii zeznania o wysokości osiągniętego dochodu w roku 2008 r. (PIT-36) wynika, że przy przychodach w wysokości 1.190.887,26 złotych skarżący osiągnął dochód w wysokości 8.408,44 zł. Natomiast z przedstawionej przez skarżącego księgi przychodów i rozchodów wynika, że w okresie od stycznia do kwietnia 2009 r., przy przychodach w wysokości 343.774,91 złotych, skarżący uzyskał dochód w wysokości 2.702,670 złotych. Przedstawiony wyciąg z firmowego rachunku bankowego za okres od [...] lutego 2009 r. do [...] maja 2009 r. potwierdza wielokrotne wpłaty i wypłaty znacznych środków pieniężnych. Łączna suma wpłat w omawianym okresie wyniosła 44.529,93 zł, natomiast wypłat – 44.459,93 zł Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 24 lipca 2009 r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, gdyż przedstawiona przez skarżącego sytuacja majątkowa nie potwierdza, że w sprawie zachodzą przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm., dalej p.p.s.a.), zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W uzasadnieniu postanowienia podkreślono, że zgromadzone w sprawie dokumenty nie wskazują, iż skarżący należy do osób ubogich. Wskazano również uwagę na fakt, że z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy wystąpiła osoba prowadząca działalność gospodarczą, z którą związane jest toczące się postępowanie sądowoadministracyjne. Obowiązkiem podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą jest gromadzenie odpowiednich środków finansowych celem uiszczenia ewentualnych kosztów sądowych, gdyż normalnym następstwem wykonywania działalności gospodarczej jest prowadzenie spraw sądowych, a koszty tego typu działalności powinny być traktowane jako koszt bieżącego funkcjonowania firmy i spełnione przed innymi świadczeniami. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych podano, że koszty sądowe stanowią dochód budżetu Państwa, zwolnienie więc od tego obowiązku oznacza w rzeczywistości swoistą formę kredytowania podmiotów zobowiązanych do uiszczenia tych kosztów i niedopuszczalna jest sytuacja, gdy podmioty te wykonując ciążące na nich zobowiązania żądają by koszty sądowe pokrywał za nie Skarb Państwa. (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 maja 2003 r. sygn. akt I SA/Wr 484/03) Co więcej, w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, iż nawet brak bieżących dochodów nie może być dostatecznym uzasadnieniem dla skutecznego żądania przez stronę zwolnienia od opłat sądowych, jeżeli nie zgromadziła ona w okresie prowadzenia działalności gospodarzącej dostatecznych środków na ten cel. (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego oz. we Wrocławiu z dnia 11 lutego 2002 r. sygn. akt I SA/Wr 4082/01). Tezy orzeczeń NSA dotyczące zwolnienia z kosztów sądowych zachowują również aktualność w odniesieniu do kwestii zasadności przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego, z uwagi na tożsamość kryterium oceny tj. brak możności poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Pismem z dnia 17 sierpnia 2009 r. skarżący złożył sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 24 lipca 2009 r., wnosząc o ustanowienie radcy prawnego i zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podał, że drobne zyski z prowadzonej działalności gospodarczej nie oznaczają, że skarżący dysponuje odpowiednią kwotą na opłacenie profesjonalnego pełnomocnika. Skarżący nie może naruszyć płynności przedsiębiorstwa, mając do spłacenia raty leasingowe, wypłaty dla pracowników, podatki, ZUS, paliwo i inne zobowiązania. Obrót przedsiębiorstwa jest imponujący, jednakże osiągany zysk jest znikomy, a ryzyko niezapłacenia przez kontrahenta znaczne. W związku z tym, drobne nadwyżki przychodów nad kosztami nie uzasadniają stwierdzenia o posiadaniu przez skarżącego odpowiednich środków na opłacenie prawnika. Odmowa przyznania pełnomocnika z urzędu narusza konstytucyjną gwarancję prawa do sądu i sprawiedliwego procesu, a bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika skarżący nie jest w stanie skutecznie wykazać swoich racji. Skarżący zarzucił rozstrzygnięciu wydanemu przez referendarza sądowego błędy w ustaleniach faktycznych, wskazując, że samochód marki [...] nie jest jego własnością lecz przedmiotem leasingu. Odnośnie natomiast posiadania przez skarżącego dużego domu, który zdaniem referendarza sądowego, ma symbolizować majętność, skarżący podał, że nieruchomość obciążona jest hipoteką, a sam fakt jego posiadania nie oznacza, że skarżący posiada środki na prowadzenie sprawy sądowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek, tj. żadnych kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w powyższym zakresie powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem, np. osób bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osób ze względu na okoliczności pozbawione środków do życia. W przeciwnym wypadku, strona powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód. (B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Zakamycze 2005 r., str. 593). Biorąc pod uwagę powyższe kryteria należy uznać, że sytuacja finansowa skarżącego nie pozwala na pozytywne rozstrzygnięcie złożonego przez niego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) wynika, że źródłem utrzymania skarżącego są dochody osiągane z tytułu prowadzonej działalność gospodarczej. Wyjątkiem są ostatnie trzy miesiące, w ciągu których skarżący odnotował straty w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą w wysokości ok. 5 – 7 tysięcy złotych miesięcznie. Z załącznika zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) PIT-36 wynika, że w roku podatkowym 2008 skarżący uzyskał przychód w wysokości 1.190.887,26 złotych, przy kosztach uzyskania przychodów 1.182.478,32 złotych, uzyskując ostatecznie dochód w wysokości 8.408,44 złotych. W piśmie z dnia 17 sierpnia 2009 r. (sprzeciwie) skarżący wspomina o nadwyżkach przychodów nad kosztami związanymi z prowadzoną działalnością gospodarcza oraz o "znikomym zysku". Zasadne więc wydaje się stwierdzenie, że skarżący, który osiąga przychody z prowadzonej działalność gospodarczej i na bieżąco obraca środkami pieniężnymi, ma możliwość zaplanowania wydatków, w których powinien poczynić oszczędności na pokrycie kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Przy ocenie sytuacji finansowej skarżącego nie można pominąć również faktu, że załączone do wniosku o przyznanie prawa pomocy umowy leasingu, jak również informacja o spłacaniu przez skarżącego kredytu hipotecznego w wysokości 330.000 złotych (k. [...] akt sądowych), z którymi to zobowiązaniami wiąże się konieczność spłaty co miesiąc rat, świadczą o zdolnościach płatniczych skarżącego, wyłączając tym samym możliwość przyznania prawa pomocy w żądanym przez skarżącego zakresie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 czerwca 2005 r. sygn. akt II GZ 56/05, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r. sygn. akt I OZ 83/06). Jak wskazano na wstępie, pomoc państwa w postaci przyznania prawa pomocy przewidziana jest dla osób ubogich, znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej. Do takiej kategorii osób nie można zaliczyć skarżącego, który prowadząc jednoosobowe gospodarstwo, miesięcznie na swoje utrzymanie przeznacza kwotę ok. 2.000 złotych. (k. [...] akt sądowych). Należy podkreślić, że udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinna się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na udział w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną przez siebie działalnością gospodarczą. Samodzielna działalność gospodarcza prowadzona na własny rachunek wiąże się bowiem, ze swej istoty, z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym także kosztów sądowych. Oznacza to, że w procedurze planowania wydatków związanych z działalnością gospodarczą podmiot ją prowadzący, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić także konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego (v. postanowienie Sądu Apelacyjnego w G. z dnia [...] lipca 1992 r. [...]). Tym samym, chybiony jest argument skarżącego, że nie może "naruszać płynności przedsiębiorstwa", celem zabezpieczenia potencjalnych obciążeń związanych z wszczęciem postępowania sądowego. Z dokumentów – wyciągów z firmowego rachunku bankowego – wynika, że w dniach: [...] marca 2009 r., [...] kwietnia 2009 r., [...] maja 2009 r. została zaksięgowane na ww. rachunku kwota w łącznej wysokości 31.584,00 złotych przelana przez Urząd Skarbowy w Z. tytułem zwrotu z podatku VAT. (k. [...] akt sądowych – kwota 12.773,00 złotych, k. [...] akt sądowych – kwota 8.236,00 złotych, k. [...] akt sądowych – kwota 10.575,00 złotych). Zdaniem Sądu, powyższa kwota umożliwiała poczynienie oszczędności na pokrycie kosztów sądowych, w tym wpisu sądowego w wysokości 900 złotych obliczonego stosownie do treści § 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.), a także ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Odnosząc się do twierdzenia skarżącego, iż bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika nie będzie "w stanie skutecznie wykazywać swoich racji", tj. nie będzie miał szans prawidłowo bronić swojego interesu prawnego w toczącym się postępowaniu, należy podkreślić, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Nie będąc związany granicami skargi Sąd zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa, a także wszelkich przepisów, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze. A zatem, na tym etapie postępowania strona działając bez radcy prawnego nie zostanie pozbawiona możliwości obrony jej praw. (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 września 2004 r. sygn. akt FZ 246/04, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 września 2004 r. sygn. akt FZ 330/04). W tej sytuacji, w oparciu o przepis art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należało orzec jak w sentencji postanowienia.