VII SA/Wa 2557/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Joanna Gierak-Podsiadły po rozpoznaniu w dniu 14 stycznia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia [...] w [...] o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w [...] na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] sierpnia 2012 r. znak : [...] w przedmiocie: zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę postanawia: odmówić Stowarzyszeniu [...] z siedzibą w [...] przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym dotyczącym częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. W dniu 26 listopada 2012 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynął formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym Stowarzyszenie [...] z siedzibą w [...], wniosło o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Wniosek ten został rozpoznany przez referendarza sądowego. Mocą postanowienia z dnia 29 listopada 2012 r. odmówiono ww. Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy. Na postanowienie to w dniu 17 grudnia 2012 r. został złożony sprzeciw, stąd z mocy przepisu zawartego w art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) zwanej dalej p.p.s.a., straciło ono moc, a sprawa przyznania prawa pomocy podlega rozpoznaniu na nowo. Z nadesłanego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że Stowarzyszenie jest organizacją ekologiczną, zajmującą się zgodnie z zapisami statutu ochroną środowiska i przyrody. Działalność Stowarzyszenia prowadzona jest na poziomie eksperckim. Stowarzyszenie oświadczyło, że swoje cele realizuje poprzez udział w postępowaniach administracyjnych oraz poprzez prowadzenie interwencji przyrodniczych. Stowarzyszenie działa na rzecz ochrony dobra wspólnego, jakimi są środowisko i przyroda ożywiona. W uzasadnieniu wniosku Stowarzyszenie wskazało, że jego zasadą jest finansowanie konkretnych działań przez członków zajmujących się konkretną problematyką. Stąd też finansowanie konkretnych działań odbywa się kosztem prywatnych środków osób je prowadzących. Stowarzyszenie wskazało, że w 2009 r. jego członkowie założyli [...] Towarzystwo [...] zwane dalej: [...]T[...], które zajęło się tematami realizowanymi dotychczas przez Stowarzyszenie [...]. Wskazali, że w Towarzystwie pobierana jest składka członkowska wpłacana także przez członków Stowarzyszenia, będących członkami Towarzystwa. Stowarzyszenie zaznaczyło, iż z uwagi na powstanie [...]T.[...] nie rozwijało dalej swojej działalności, gdyż przejęło ją [...]T.[...]. Stowarzyszenie poinformowało, że z przedstawionych powyżej powodów nie posiada konta bankowego, nie pobiera też opłat członkowskich. Oznajmiło, że budżet [...]T.[...] oscyluje wokół kwoty 1.000 zł, co pokrywa jedynie część wydatków, a pozostałe są finansowane z prywatnych środków osób zajmujących się konkretnymi sprawami. Stowarzyszenie dodało, że ponosi znaczące wydatki z tytułu działań na rzecz ochrony przyrody. Z dołączonego oświadczenia o kosztach wyjazdów eksperckich wynika, iż koszt ten w roku 2012 wyniósł około 6 tys. zł. Stowarzyszenie wskazało, że nie prowadzi działalności gospodarczej, nie koncentruje się na pozyskiwaniu darowizn, jako na działaniu nieefektywnym oraz jako na działaniu, które może rzutować negatywnie na wiarygodność Stowarzyszenia. Podkreśliło, że jego celem jest ochrona środowiska, zaś najcenniejszy dla Stowarzyszenia jest wkład pracy (eksperckiej) jego członków. Produktem pracy Stowarzyszenia są ekspertyzy, jednak wartość ekspertyz przekracza ponoszone koszty funkcjonowania Stowarzyszenia i dlatego nie przynoszą one realnego przychodu. Stowarzyszenie wskazało, iż kwota 500 zł jest kwotą zaporową i w konsekwencji zamyka organizacji społecznej dostęp do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dot. ochrony środowiska. Zwróciło się z wnioskiem o obniżenie kwoty wpisu do kwoty 100 zł. Z nadesłanego oświadczenia o majątku i dochodach wynika, że Stowarzyszenie nie posiada kapitału zakładowego, majątku, środków trwałych, jak również nie posiada rachunku bankowego. Stowarzyszenie dodało, że w roku 2011 r. wszystkie jego działania odbywały się pod szyldem [...]T.[...]. Oświadczyło, że głównym źródłem dochodu [...]T.[...] są składki członkowskie w kwocie 50 zł. (pełna składka) oraz w kwocie ulgowej 12 zł. Stowarzyszenie wskazało, że ubiegły rok dla [...]T.[...] zamknął się stratą w kwocie 2.493,09 zł., przy przychodzie ze składek, w tym zaległych 912 zł. W uzasadnieniu sprzeciwu dodało natomiast, że sytuację finansową jak i działalność Stowarzyszenia [...] należy rozpatrywać łącznie z sytuacją [...] Towarzystwa [...]. W praktyce członkowie Stowarzyszenia tworzą [...]T.[...]. Wskazało, że z formalnego punktu widzenia [...]T.[...] nie może uczestniczyć w przedmiotowym postępowaniu, a ponadto, również nie posiada wystarczających środków. W opinii Stowarzyszenia, w uzasadnieniu do wniosku o przyznanie prawa pomocy wykazano, iż Stowarzyszenie znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy, gdyż nie posiada środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Dokumentuje to zestawienie faktycznych kosztów działalności. W zestawieniach finansowych nie jest kalkulowane wynagrodzenie za pracę - ta jest całkowicie społeczna, zaś jej koszty ponosi osoba ją wykonująca. Dodano ponadto, iż utrzymanie członków w stowarzyszeniu, wymaga przemyślanej i odpowiedzialnej polityki zarządu dot. obciążeń finansowych członków stowarzyszenia. Kwota 50 zł pobierana w [...]T.[...] jest kwotą typową w warunkach krajowych dla składek członkowskich - nie jest ona ani symboliczna, ani zaporowa. Stowarzyszenie dodało, że zapewniło sobie (poprzez prywatne finansowanie) środki na działalność ekspercką i badawczą, realizując tym swoją misję. Kwota 500 zł. stanowi ok. 20% miesięcznych dochodów adiunkta wyższej uczelni, którym jest przedstawiciel Stowarzyszenia. Biorąc pod uwagę, iż dla całości przedmiotowej inwestycji wydano 2 kwestionowane pozwolenia na jej realizację, całość postępowania stanowi w prywatnym budżecie równowartość 40 % miesięcznego wynagrodzenia. Kwota ta jest wygórowana i zaporowa. Stowarzyszenie zwróciło także uwagę na konwencję z Aarhus (Dz. U. z 2003 r. Nr 78, poz. 706), gwarantującą społeczeństwu w sprawach ochrony środowiska m.in. dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Artykuł 9 przedmiotowej konwencji stanowi, że dostęp do procedur sądowych będzie niedyskryminacyjny ze względu na koszty. Kwota 500 zł dla Stowarzyszenia jest kwotą zaporową i w konsekwencji zamyka organizacji społecznej, jaką jest Stowarzyszenie, dostęp do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dot. ochrony środowiska. Postanowienie odmawiające przyznania prawa pomocy, w opinii Stowarzyszenia, jest sprzeczna z przytoczoną międzynarodową konwencją. Należy zwrócić również uwagę na wymiar etyczny sprawy - władze publiczne (w rozumieniu konwencji z Aarhus) wydające pozwolenie na realizację inwestycji w przedmiotowej sprawie, wykazały, iż metodą faktów dokonanych można zrealizować inwestycję, omijając w ten sposób prawo europejskie (np. dyrektywę OOS). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z przepisem art. 246 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U z 2012 r. poz. 270) - prawo pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie całkowitym (pkt 1) może być przyznane osobie prawnej czy też innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, która wykaże, iż nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym (pkt 2) - gdy wykaże, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W niniejszej sprawie Stowarzyszenie wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie w części od kosztów sądowych. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie częściowym następuje gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Użyte w art. 246 sformułowanie "gdy osoba (prawna, jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej) wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do otrzymania prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Powołany przepis nie pozostawia wątpliwości co do tego, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia wniosku, spoczywa na wnioskodawcy. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest więc formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie swego udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób i instytucji toczących spory sądowe w związku z prowadzoną przez siebie działalnością gospodarczą, czy społeczną. Działalność ta wiąże się bowiem, ze swej istoty, z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów – również sądowych. Również Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu np. z 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.) stwierdził, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, a zwolnienia od ich uiszczenia stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Instytucja przyznania prawa pomocy stanowi zatem w swojej istocie pomoc państwa dla osób i instytucji, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić w całości lub w części kosztów sądowych. Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. W niniejszej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy złożyło Stowarzyszenie [...] z siedzibą w [...]. Stowarzyszenie to jak wynika z Regulaminu jest stowarzyszeniem zwykłym, a więc uproszczoną formą stowarzyszenia. Celem Stowarzyszenia [...] w [...] jest ochrona środowiska i przyrody. Stosownie do treści art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.) stowarzyszenie zwykłe nie posiada osobowości prawnej, nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie zwykłe uzyskuje natomiast głównie środki na swoją działalność ze składek członkowskich (art. 40 ust. 1, art. 42 ust. 1 i 2 cyt. ustawy). Stowarzyszenia podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie bądź regulaminie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia jego założyciele, a następnie członkowie powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa oraz podjąć niezbędne kroki celem uzyskania takich środków. W niniejszej sprawie Stowarzyszenie w pkt 6 Regulaminu Stowarzyszenia postanowiło, że Stowarzyszenie będzie opierać swoją działalność na pracy społecznej członków, którzy będą ponosić koszty swojej działalności w Stowarzyszeniu. Nie przewidziało natomiast w Regulaminie pobierania składek członkowskich. Mając powyższe na względzie należy stwierdzić, iż zaniechanie pozyskiwania jakichkolwiek środków przez Stowarzyszenie, skutkujące brakiem środków na pokrycie kosztów postępowania sądowadministracyjnego, uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, powoduje, iż faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06. Niepublikowane). To, że Stowarzyszenie jest organizacją non profit nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie działalności regulaminowej, w zakresie w którym wchodzą również sprawy sądowe, które zazwyczaj wymagają ponoszenia kosztów. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów, chociażby w oparciu o obowiązkowe składki członkowskie, nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Należy zaznaczyć, że w niniejszej sprawie bez znaczenia pozostaje okoliczność, iż większość członków Stowarzyszenia prowadzi jeszcze działalność społeczną w [...] Towarzystwie [...]. Towarzystwo to nie jest uczestnikiem niniejszego postępowania i jego sytuacja materialna jest bez znaczenia. Należy również wyjaśnić, że przy ocenie sytuacji materialnej Stowarzyszenia należałoby brać pod uwagę nie tylko materialne możliwości jego przedstawiciela, ale wszystkich członków, którzy zobowiązali się do ponoszenia kosztów swojej działalności. W niniejszej sprawie istotnym jest, że Stowarzyszenie [...] w [...] w ogóle nie ustaliło wielkości i częstotliwości opłacania składek. Dobrowolne zatem pozbawienie się składek członkowskich w Regulaminie, prowadzi zatem de facto do uniemożliwienia realizacji zadań Stowarzyszenia bądź też jak wyżej to podniesiono, do finansowania działalności Stowarzyszenia ze środków Skarbu Państwa. Stowarzyszenie natomiast chcąc realizować swoje cele statutowe winno zgromadzić odpowiednie środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie zatem ma możliwość pozyskiwania środków finansowych z przewidzianych ustawą form finansowania i brak prowadzenia działalności gospodarczej czy brak majątku nie zwalnia go od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności regulaminowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe ze składek członkowskich. Tym samym pozbawiło się możliwości finansowania statutowej działalności. Stowarzyszenie o niewielkiej liczbie członków, braku składki członkowskiej, w rezultacie nie osiągające żadnego dochodu, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności statutowej i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Stowarzyszenie chcąc realizować cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, powinno w pierwszej kolejności podjąć odpowiednie działania w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych np. poprzez podjęcie uchwały o pobieraniu składek członkowskich bądź też w przypadku ustalenia składek, jeżeli okazałoby się to nieskuteczne – o podwyższenie wysokości składek lub też zwiększając liczbę członków, bądź też o przekształcenie stowarzyszenia zwykłego w statutowe, które stosownie do art. 33 ustawy – Prawo o stowarzyszeniach oprócz składek członkowskich może zwiększyć swój majątek poprzez otrzymywanie darowizn, spadków, zapisów, może pozyskiwać dochody z własnej działalności, prowadzić działalność gospodarczą do uzyskania środków na działalność statutową (vide. postanowienie WSA w Warszawie z dnia 10 sierpnia 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 411/10, publ. https://cbois.nsa.gov.pl/). Brak zapewnienia stałego źródła dochodów oraz niepodejmowanie kroków zmierzających do zapewnienia środków na prowadzenie działalności regulaminowej nie może działać na korzyść wnioskodawcy przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego w sytuacji, kiedy strona sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest bowiem niezasadne. Stowarzyszenie prowadząc swoją działalność powinno zgromadzić odpowiednią kwotę pieniężną pochodzącą przede wszystkim ze składek członkowskich, a dopiero jeżeli to okaże się niewystarczające, szukać pomocy finansowej chociażby poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Z tego względu Stowarzyszenie powinno zapewnić odpowiednie środki na utrzymanie i bieżącą działalność przede wszystkim we własnym zakresie. Koszty sądowe, mają równorzędny charakter z innymi bieżącymi wydatkami ponoszonymi przez podmiot i powinny zostać pokryte z bieżących dochodów, tym bardziej, że do regulaminowej działalności Stowarzyszenia należy też występowanie w postępowaniach sądowoadministracyjnych, które z zasady wymagają uiszczenia wpisu sądowego. Końcowo należy raz jeszcze wskazać, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, a organizacja nie ustanawiając w ogóle składek członkowskich, sama pozbawia się zdobycia środków finansowych na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy udzielenia pomocy prawnej. Nawet bowiem jeśli Stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej (postanowienie NSA z 8 lipca 2010 r. sygn. II OZ 664/10, postanowienie NSA z 4 marca 2010 r., sygn. II OZ 183/10, LEX nr 606595, postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. I OZ 428/11, LEX nr 990354). Reasumując stwierdzić należy, że Stowarzyszenie [...] w [...] nie wykazało, że z przyczyn od siebie niezależnych nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Z dokonanej analizy wynika, że przyczyny te leżą po stronie wnioskodawcy i polegają na braku aktywności w zorganizowaniu środków finansowych na poniesienie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w związku z art. 260 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.