VII SA/Wa 2671/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Mirosława Kowalska po rozpoznaniu w dniu 14 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. W. od postanowienia starszego referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 lutego 2016 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. W. na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] września 2015 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 lutego 2016 r. Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynął na formularzu PPF wniosek M. W. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Z treści złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż M. W. prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z córką i synem. Wnioskodawczyni nie pracuje, nie posiada żadnych oszczędności. Do posiadanego majątku strona zaliczyła dom o pow. 110 m2 i działkę o pow. 1800 m2. Strona utrzymuje się z dobrowolnych alimentów w łącznej kwocie 1000 zł. Aktem notarialnym z grudnia 2014 r. ustanowiono między małżonkami rozdzielność majątkową. Jednocześnie w oświadczeniu o stanie majątkowym zawarto informację, że wynagrodzenie pełnomocnika z wyboru pokryte zostało w całości przez rodziców skarżącej. W dodatkowym piśmie z dnia 13 stycznia 2016 r. złożonym na wezwanie w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwana dalej p.p.s.a.), wskazała, że stałe wydatki z tytułu czynszu, światła, gazu, tv-kablowej dzielone są po połowie z mężem i wynoszą dla wnioskodawczyni 421 zł miesięcznie, stąd reszta kwoty alimentów (1000 zł) przeznaczana jest na żywność, leki oraz utrzymanie dzieci wnioskodawczyni. Dodano, że wnioskodawczyni nigdzie nie pracuje, nie ma stałych źródeł dochodu, nie jest zarejestrowana w urzędzie pracy w [...], gdzie mieszka. Nie ma żadnych kredytów i jedynym obciążeniem finansowym strony są grzywny administracyjne w celu przymuszenia wykonania decyzji na łączną kwotę ponad 70000 zł. Rodzice wnioskodawczyni zamieszkali w miejscowości [...] pomagają córce w zakresie żywności i raz na miesiąc przywożą trochę artykułów żywnościowych. Wnioskodawczyni nie otrzymuje świadczeń socjalnych, nie rozliczała się z żadnego podatku, nie posiada konta w banku, informacji na temat majątku męża nie posiada. Ma dwójkę dzieci w wieku 18 i 15 lat, które uczą się w szkołach średnich. Do pisma załączyła kserokopię zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego (data wystawienia 8 września 2015 r.). Ponadto w piśmie z dnia 8 lutego 2016 r., również złożonym na wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a. wskazała, że pozostaje z mężem w faktycznej separacji, mają rozdzielność majątkową (ustanowioną aktem notarialnym), posiada z mężem mieszkanie o pow. 47 m2 w [...], nie posiada konta bankowego, wkładów oszczędnościowych, nie jest zatrudniona. Do pisma załączyła kopie rachunków, zaświadczenie z urzędu skarbowego, zestawienie stałych opłat mieszkaniowych na kwotę 374,48 zł., kopię aktu notarialnego ustanawiającego rozdzielność majątkową. Postanowieniem z dnia 24 lutego 2016 r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił M. W. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia starszy referendarz sądowy wskazał, iż wniosek nie zasługuje na uwzględnienie i to z kilku powodów. Wniosek strony przede wszystkim nie jest do końca wiarygodny. Strona w formularzu PPF powinna podać wszystkie dane szczegółowo i precyzyjnie, a tak w niniejszej sprawie nie stało się. Strona nie podała przykładowo, że posiada obok domu mieszkalnego także mieszkanie. Okoliczność ta została podana dopiero znacznie później na wezwanie Sądu. Trudno przyjąć także, by strona była w stanie z dwójką dzieci utrzymać się wyłącznie z 1000 zł alimentów, przy czym należy pamiętać że kwota na bieżące wydatki jaka pozostaje stronie to 579 zł. Z tej kwoty trudno utrzymać się jest jednej osobie, a wnioskodawczyni ma na utrzymaniu także dwójkę dzieci uczących się w szkołach średnich. Nawet jeżeli przyjąć że wnioskodawczyni otrzymuje pomoc od rodziny w postaci pomocy żywnościowej (raz w miesiącu), to okoliczność utrzymywania się jedynie z kwoty 579 zł jest mało wiarygodna. W ocenie starszego referendarza sądowego budzi wątpliwości w końcu brak posiadania przez stronę konta bankowego skoro strona sama przedstawiła i to dwukrotnie dokument zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego wystawiony przez organ nadzoru budowlanego do banku PKO BP SA oddział w [...]. W zawiadomieniu tym jako osobę zobowiązaną wskazano M. W. Oznacza to, że strona posiada konto w tym banku. Nie jest też do końca wiarygodna okoliczność pozostawania przez stronę w gospodarstwie domowym tylko z dziećmi. Należy w tym zakresie wskazać, że z danych dostępnych wynika, że strona w równolegle rozpoznawanej sprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Łodzi wskazała, że powadzi gospodarstwo domowe także z mężem (sprawa sygn. akt II SA/Łd 112/16). W świetle powyższych okoliczności oraz braku udokumentowania stanu separacji trudno jest przyjąć, zdaniem referendarza, że wnioskodawczyni faktycznie pozostaje w separacji z mężem. Nawet jeżeli przyjąć rzeczywiście taki stan, to niezależnie od tego nie zwalnia to skarżącej z obowiązku przedstawienia informacji o dochodach małżonka. W czasie trwania małżeństwa małżonkowie są ustawowo zobowiązani do wzajemnej pomocy na podstawie art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 1964 r. nr 9 poz. 59 ze zm., dalej k.r.o.), a obowiązek ten istnieje niezależnie od ustroju małżeńskiego i obejmuje też sytuację pozostawania w separacji faktycznej (tak np. WSA w Białymstoku w postanowieniu z dnia 9 czerwca 2010 r., sygn. akt I SA/Bk 49/10). A zatem bez względu na fakt istnienia separacji faktycznej między małżonkami i ustroju rozdzielności majątkowej okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 k.r.o. skutkuje, tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. Powyższy pogląd znajduje potwierdzenie m.in. w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2011 r., II OZ 1266/11. W złożonym w dniu 14 marca 2015 r. (data nadania w UP) sprzeciwie strona wskazała, że przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy mieć na względzie specyfikę rozpatrywanej sprawy. Specyfika tego postępowania wynika z faktu, że w sprawie związanej z nieruchomością skarżącej organ przez okres 5 lat wydał wiele decyzji i postanowień obciążających M. W. wieloma obowiązkami. W istocie rzeczy problem polega na tym, że w przypadku odmowy przyznania prawa pomocy może to skutkować odmówieniem stronie prawa do sądu. Ponadto, wnioskodawczyni podkreśliła, że Sąd nie określił dotychczas rzeczywistej opłaty sądowej, co jest o tyle istotne, że wtedy strona sama musi ocenić czy jest w stanie ponieść te koszty, czy też rezygnuje ze skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do art. 259 § 1 p.p.s.a. od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. Rozpoznając taki sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym kwestionowane orzeczenie zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 1 oraz § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Żądanie zwolnienia od kosztów sądowych jest wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna liczyć się więc z wydatkami na ten cel i gromadzić środki finansowe na pokrycie koniecznych kosztów. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8). Instytucja przyznania prawa pomocy ma zatem charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Może być więc przyznane na wniosek osób bardzo ubogich znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub gdy ich poniesienie byłoby związane z poniesieniem uszczerbku koniecznego dla wnioskującego i jego rodziny, tj. uniemożliwiłoby zaspokojenie najbardziej podstawowych potrzeb życiowych. Przy czym wymaga podkreślenia, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu (zob. J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Jak podkreślił także Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 21 kwietnia 2015 r., sygn. akt II OZ 311/15, to na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek wykazania, że jej sytuacja materialna i rodzinna uzasadnia udzielenie jej prawo pomocy. Tylko od tego jakich argumentów strona użyje uzasadniając swój wniosek zależy, czy uzyska przedmiotowe wsparcie, przy czym argumentacja ta powinna być ukierunkowania na przedstawienie jej sytuacji majątkowej i rodzinnej. Wskazywanie na inne okoliczności nie powoduje, że wniosek jest prawidłowo uzasadniony. Podobnie sprawa wygląda, jeżeli chodzi o udokumentowanie twierdzeń zawartych we wniosku. Jeżeli ocena wniosku nasuwa wątpliwości, to stosownie do art. 255 p.p.s.a. sąd może wezwać wnioskodawcę do złożenia dodatkowych oświadczeń, dostarczenia dokumentów potwierdzających stan majątkowy, dochody lub stan rodzinny. Gdy zainteresowany otrzymaniem prawa pomocy zaniecha współpracy w tym zakresie, to sąd traci możliwość dokonania obiektywnej oceny rzeczywistej sytuacji, w jakiej się ów znajduje, co skutkuje niewyjaśnieniem okoliczności sprawy i odmową udzielenia prawa pomocy. Ponadto, wniosek oraz dokumenty i oświadczenia są weryfikowane przez sąd pod względem ich wiarygodności. Uznanie ich za niewiarygodne uniemożliwia pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Brak stosownej dokumentacji przedstawiającej rzeczywiste koszty utrzymania wnioskującego oraz brak wiarygodnej argumentacji wniosku o przyznanie prawa pomocy powoduje, że Sąd, w oparciu o przesłanki z art. 246 p.p.s.a., nie może uwzględnić wniosku i przyznać prawa pomocy w zakresie żądanym przez stronę. Mając powyższe na uwadze oraz wzgląd na okoliczności sprawy niniejszej należy stwierdzić, że skarżąca nie wykazała w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby ją do przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Składa się na fakt, iż strona w formularzu wniosku nie wskazała szczegółowo danych, co do posiadanego majątku. Podała jedynie, że posiada dom, zaś na wezwanie wyjaśniła, że posiada również mieszkanie. Trudno jest także przyjąć, by strona była w stanie z dwójką dzieci utrzymać się wyłącznie z 1000 zł alimentów, przy czym należy pamiętać, że kwota na bieżące wydatki, po odliczeniu rachunków, jaka pozostaje stronie to 579 zł. Z tej kwoty trudno utrzymać się jest jednej osobie, a wnioskodawczyni ma na utrzymaniu także dwójkę dorastających dzieci uczących się w szkołach średnich. Nawet jeżeli przyjąć że wnioskodawczyni otrzymuje pomoc od rodziny w postaci pomocy żywnościowej (raz w miesiącu), to okoliczność utrzymywania się jedynie z kwoty 579 zł jest mało wiarygodna. Budzi także wątpliwość brak posiadania przez stronę konta bankowego skoro strona przedstawiła dokument zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego wystawiony przez organ nadzoru budowlanego do banku PKO BP SA oddział w [...]. W zawiadomieniu tym jako osobę zobowiązaną wskazano M. W. Oznacza to, że strona posiada konto w tym banku. W złożonym sprzeciwie wnioskodawczyni nie odniosła się do powyższego. W końcu także należy uznać, iż wnioskodawczyni powinna wykazać nie tylko swoją sytuację majątkową, ale również sytuację majątkową innych członków rodziny, którzy pozostają z nią we wspólnym gospodarstwie domowym bądź są zobowiązani do alimentacji. Bezspornym jest to, że skarżąca jest z mężem w relacji powinności alimentacyjnych, bowiem w czasie trwania małżeństwa małżonkowie są ustawowo zobowiązani do wzajemnej pomocy na podstawie art. 23 k.r.o., a obowiązek ten istnieje niezależnie od ustroju małżeńskiego i obejmuje też sytuację pozostawania w separacji faktycznej. Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 k.r.o.). Zatem faktyczna separacja małżonków nie może wpłynąć na przyznanie skarżącej prawa pomocy. Natomiast do obowiązków alimentacyjnych zalicza się również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji. Powyższe stanowisko znajduje także odzwierciedlenie w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. postanowienie NSA z dnia 26 listopada 2008 r., sygn. akt l FZ 463/08; z dnia 28 maja 2009r., sygn. akt l FZ 104/09 oraz z dnia 2 grudnia 2011 r., sygn. akt II OZ 1266/11, a także postanowienie WSA w Białymstoku z dnia 9 czerwca 2010r., sygn. akt l SA/Bk 49/10 - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Podobnie orzekał sąd w innych sprawach skarżącej o sygn. akt II SA/Łd 1015/13 i II SA/Łd 1016/13, II SA/Łd 121/14, gdzie skarżąca została wezwana do określenia sytuacji materialnej męża, jednak takich informacji nie udzieliła, co stało się podstawą odmowy przyznania prawa pomocy. W odniesieniu do argumentacji zawartej w sprzeciwie, podnieść należy, iż jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy wnioskodawcy. Sąd dokonując oceny musi brać także pod uwagę, że środki przeznaczone na realizację prawa pomocy są środkami publicznymi, z czego wypływa obowiązek szczególnie dokładnego nimi gospodarowania. Ponadto, obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Nie może być zatem rozumiany jako sprzeczny z przepisami Konstytucji i Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 listopada 2011 r., sygn. akt I FSK 1633/11, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Fakt toczącego się od kilku lat postępowania administracyjnego, czy sądowego nie ma wpływu na zasadność przyznania stronie prawa pomocy. Podkreślić również należy, iż wnioskodawczyni w niniejszej sprawie reprezentowana jest przez profesjonalnego pełnomocnika, który jest w stanie samodzielnie określić wysokość ewentualnych kosztów mogących wystąpić w sprawie. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w postanowieniu.