VIII SA/Wa 14/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Asesor WSA Artur Kot po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2008 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M.K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego od skargi w sprawie ze skargi M.K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za grudzień 2001 r. i wszystkie miesiące 2002 r. postanawia odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie M.K. reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W związku z tym, że przedłożony wniosek nie zawierał żadnego uzasadnienia, oraz w związku z powziętymi wątpliwościami co do możliwości płatniczych skarżącego, referendarz sądowy pismami z 13 i 27 lutego 2008 r. wezwał wnioskodawcę do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy poprzez nadesłanie zeznań podatkowych za lata 2005 – 2007, decyzji potwierdzającej posiadanie statusu osoby bezrobotnej, zaświadczenia o sytuacji rodzinnej wydawanego przez właściwą jednostkę opieki społecznej, wyciągów z rachunków osobistych skarżącego oraz rachunków bankowych związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą. Ponadto zobowiązano skarżącego do wyjaśnienia, czy prowadzona jest egzekucja z jego majątku i jakie są jej efekty, wyjaśnienia kiedy został zbyty majątek związany z prowadzoną działalnością gospodarczą, a także nadesłania zaświadczenia o aktualnych wynagrodzeniu żony wnioskodawcy oraz wyciągu z jej rachunków bankowych za ostatnie sześć miesięcy. W odpowiedzi na wezwanie (pismo z 4 marca 2008 r.) M.K. oświadczył, że od sierpnia 2004 r. posiada z żoną rozdzielność majątkową. Żona wnioskodawcy pracuje na utrzymanie rodziny oraz ponosi koszty jego utrzymania. Wyjaśnił, że w latach 2005 – 2007 nie składał zeznań podatkowych, gdyż nie osiągał dochodów, zaś działalność gospodarczą zawiesił w 2003 r. Oświadczył także, że nie jest zarejestrowany jako bezrobotny i nie korzysta z pomocy opieki społecznej. Wyjaśnił, że z prowadzonej działalności gospodarczej w latach 2001 – 2003 nie dorobił się żadnego majątku, a osiągane wówczas dochody pokrywały jego bieżące wydatki. Dodatkowo skarżący nadesłał wyciąg z rachunku osobistego za miesiąc styczeń 2008 r., z którego wynika, że posiada on przeterminowane zadłużenie na karcie kredytowej w wysokości 4.638 zł oraz wyciągi z rachunków bankowych przedsiębiorstwa za okres od lipca 2007r. do stycznia 2008 r. z zerowym saldem końcowym. Przedłożył także zaświadczenie o dochodach żony, z którego wynika, że jako współwłaściciel spółki jawnej uzyskała ona w styczniu i lutym 2008 r. dochód w wysokości odpowiednio 10.085,14 zł i 16.545,10 zł. Załączył ponadto wyciąg z rachunku bankowego żony za okres od 16 lutego do 25 marca 2008 r., z którego między innymi wynika, że posiada ona limit w rachunku do wykorzystania (tzw. debet) w wysokości 10.000 zł pokrywany z bieżących wpływów, a w dniu 19 lutego 2008 r. dokonała opłaty za kurs [...] na nazwisko M.K. w wysokości 7.629zł. Postanowieniem referendarza sądowego z 11 kwietnia 2008 roku odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy. Pismem z dnia 21 kwietnia 2008 r. pełnomocnik skarżącego prawidłowo wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, zarzucając błędną i przekraczającą granicę swobodnego uznania ocenę informacji zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. W sprzeciwie od postanowienia referendarza pełnomocnik skarżącego podniósł, iż referendarz sądowy powołał się na dochody żony skarżącego pozostawiając kwestię rozdzielności majątkowej skarżącego i jego żony poza rozważaniami, co wpłynęło na błędną ocenę materiału dowodowego. Zdaniem autora sprzeciwu, żona skarżącego nie ma w żadnej sytuacji prawnego obowiązku ponoszenia kosztów za stronę. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej u.p.p.s.a.) wniesienie w terminie sprzeciwu od wyżej wymienionego postanowienia spowodowało, iż utraciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Sąd, w związku z powyższym sprzeciwem oraz dalszymi wątpliwościami co do możliwości płatniczych skarżącego, pismem z 9 maja 2008 r. wezwał skarżącego do nadesłania dodatkowych dokumentów i oświadczeń dotyczących jego stanu majątkowego, w tym: odpisów dokumentów związanych z kursem [...], wskazania łącznego kosztu tego kursu, miejsca w którym jest prowadzony i pozostałych kosztów z tym kursem związanych, wskazaniem osób, które finansują ten kurs i koszty z nim związane oraz wskazanie ofert pracy dla skarżącego po ukończeniu tego kursu. Wezwał nadto do wyjaśnienia, czy prowadzona przez żonę skarżącego działalność ma związek z działalnością prowadzoną uprzednio przez męża, nadesłania informacji o stanie majątkowym żony oraz wyciągów bankowych za okres od 1 lipca 2007 roku do 30 kwietnia 2008 roku. Żądane dokumenty nie zostały nadesłane. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na podstawie art. 243 § 1 oraz art. 245 § 1 i § 3 u.p.p.s.a., właściwy sąd administracyjny może na wniosek strony przyznać jej prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. W przypadku przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, prawo to może obejmować między innymi zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 u.p.p.s.a., przyznanie prawa w zakresie częściowym może nastąpić wtedy, gdy wykaże ona, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ciężar dowodu spoczywa przy tym na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych wynika natomiast, że zasadą jest, iż strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem każdy, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, obowiązany jest do uiszczenia stosownych kosztów sądowych (art. 199 i art. 214 u.p.p.s.a.). Do tych kosztów zalicza się opłaty sądowe stanowiące dochód budżetu państwa i zwrot wydatków (art. 211 i art. 212 u.p.p.s.a.). Ewentualne przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy w tym zakresie należy traktować jako odstępstwo od powołanej zasady, powodujące uszczuplenie dochodów państwa. Przysługujące sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma charakteru pełnego, swobodnego uznania sądu, lecz podlega określonym regułom, których należy bezwzględnie przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki. Rozpoznając sprawę należy co do zasady odnieść się w pierwszej kolejności do argumentacji przedstawionej przez stronę skarżącą i dokonać analizy jej sytuacji majątkowej oraz zdolności płatniczych, w zestawieniu z wysokością należnych kosztów sądowych. Dokonując weryfikacji oświadczeń złożonych przez skarżącego uwzględnić należy zasady logicznego rozumowania oraz doświadczenia życiowego, informacje znane Sądowi z urzędu, a także wnioski płynące z analizy materiału dowodowego zebranego w sprawie. Dopiero na tej podstawie można bowiem obiektywnie stwierdzić, czy skarżący rzeczywiście wykazał, iż pozbawiony jest możliwości ponoszenia kosztów wpisu sądowego w niniejszej sprawie. Wniosek M.K. dotyczy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego od skargi. Przystępując do rozpoznania wniosku w tak określonym zakresie wskazać należy, że celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji podmiotom, które znajdują się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie kosztów z tym związanych. Jest to forma dofinansowania strony postępowania sądowego z budżetu państwa i przez to zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (zob. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. sygn. akt GZ 71/04, ONSA 2005/1/8). Możliwość przyznania prawa pomocy uzależniona jest od szczególnie rozważnej oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy wykazanej w treści wniosku tak, aby można było jednoznacznie stwierdzić, że skarżący nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Mając na uwadze powołane regulacje prawne i wynikające z nich zasady, jakimi należy kierować się rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, stan faktyczny sprawy, sytuację majątkową i rodzinną skarżącego, Sąd nie znalazł dostatecznego uzasadnienia dla przyznania stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Oceniając zasadność zastosowania wobec skarżącego instytucji prawa pomocy, Sąd nie może pominąć faktu, że pozostaje on w związku małżeńskim, nawet jeśli między małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa. Podkreślić bowiem w tym miejscu należy, że przepisy prawa rodzinnego nakładają na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego członków rodziny. Stosownie do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm. - dalej "k.r.o.") małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zgodnie z art. 23 k.r.o. małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej (por. postanowienie NSA z dnia 29 września 2005 r., II FZ 572/05, niepubl.) Oznacza to, że także dochody i stan majątkowy żony skarżącego należy uwzględnić przy ocenie jego możliwości finansowych. W tej sytuacji Sąd doszedł do przekonania, że w sprawie nie zostały przedstawione w sposób przekonywający dowody wskazujące na istnienie przesłanek uzasadniających przyznanie skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący nie wykazał, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ocena taka jest konsekwencją działania skarżącego, który nie dopełnił w sposób należyty ciążącego na nim obowiązku rzetelnego i wyczerpującego zaprezentowania swojej sytuacji finansowej. Skarżący na podstawie art. 255 u.p.p.s.a. został wezwany do przedstawienia dodatkowych informacji oraz przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów ( w tym dochodów żony). Podkreślić należy, że przepis art. 255 u.p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną dla działań Sądu umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy, ale regulacja ta pozwala także ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do stwierdzenia przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 u.p.p.s.a. O ile zatem nieprzeprowadzenie postępowania uzupełniającego co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, w przypadku, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą jakiekolwiek wątpliwości, jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku informacji o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z 10 stycznia 2008 r., sygn. II FZ 540/07, niepubl.). Powtórzyć należy, że w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy należy wykazać rzeczywistą sytuację majątkową strony, z uwzględnieniem zarówno wydatków, jak i dochodów, która poddana ocenie Sądu może być przyczyną przyznania stronie prawa pomocy. Skarżący nie może jednak - tak jak to uczynił w niniejszej sprawie - uchylać się od składania dokładnych oświadczeń i nadesłania materiałów przedstawiających sytuację majątkową, w jakiej się znajduje (on i jego żona). Nie przedstawiając pełnej i wyczerpującej informacji na temat sytuacji majątkowej i rodzinnej, skarżący utrudnił dokonanie jej pełnej analizy, uniemożliwiając tym samym ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04 stwierdził: "skoro na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, musi on przedstawić sądowi argumentację, która potwierdzałaby jego niezdolność do wygospodarowania środków na pokrycie tych kosztów. Prawidłowo wypełniony wniosek o przyznanie prawa pomocy nie jest wystarczającym dowodem na okoliczność, że strona nie jest w stanie zgromadzić funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu. Udowodnienia wymaga podjęcie starań ku uzyskaniu środków finansowych, niezależnie od ich efektu". W innych orzeczeniach Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że dopiero po otrzymaniu i zapoznaniu się z treścią dokumentów i oświadczeń złożonych w trybie art. 255 u.p.p.s.a., Sąd może wydać prawidłowe orzeczenie co do przyznania bądź też odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2005 r., OZ 1115/04, niepubl.), a uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności i przyznanie prawa pomocy w żądanym przez nią zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r., II FZ 414/05; postanowienie NSA z dnia 14 września 2005 r., II FZ 575/05). W tym stanie rzeczy uznać zatem należy, iż skarżący nie wykazał, że zachodzą przesłanki do zastosowania wobec niego prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie. Mając na uwadze powyższe, działając na podstawie art. 260 w związku z art. 243 § 1, art. 245 § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a., Sąd orzekł, jak w sentencji.