VIII SA/Wa 157/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Szymanowicz-Nowak, Sędziowie Sędzia WSA Iwona Owsińska-Gwiazda, Sędzia WSA Leszek Kobylski (sprawozdawca), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 kwietnia 2021 r. w Radomiu sprawy ze skargi L. P. na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2020 r., nr [...]; 2) zasądza od Ministra Rodziny i Polityki Społecznej na rzecz skarżącej L. P. kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną decyzją znak: [...] z [...] grudnia 2020 r. Minister Rodziny i Polityki Społecznej (dalej: "Minister", "organ odwoławczy") działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 oraz art. 17 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.; dalej: "k.p.a."), art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 21 ust. 1 pkt 2 oraz art. 23a ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, z późn. zm.; dalej: "u.ś.r."); art. 21 i art. 29 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz. Urz. UE L 166 z 30 kwietnia 2004 r., z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 5, t. 5, z późn. zm.), po rozpatrzeniu odwołania L. P. (dalej: "skarżąca", "strona") od decyzji Wojewody [...] (dalej: "organ I instancji", "Wojewoda") z [...] września 2020 r. nr [...] orzekającej o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym S. B. w okresie od [...] maja 2020 r. do [...] czerwca 2022 r. – orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji. Do wydania powyższej decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: W dniu [...] lipca 2020 r. skarżąca złożyła w MOPS w R. wniosek o ustalenie prawa o świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem – S. B., który legitymuje się orzeczeniem z [...] czerwca 2020 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności do dnia [...] czerwca 2022r., wydanym przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w R.. Z orzeczenia tego wynika, że nie ustalono daty powstania niepełnosprawności, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] maja 2020 r. Strona do wniosku załączyła m.in. oświadczenie, w którym wskazała, że z dniem [...] lipca 2020 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz kopię odpisu zupełnego aktu małżeństwa. Wniosek ten został przekazany do [...] Urzędu Wojewódzkiego w W. w celu ustalenia, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Organ ustalił, że S. B. od około 5 lat pobiera emeryturę na terytorium Republiki Włoskiej i jednocześnie zamieszkuje w Rzeczypospolitej Polskiej. Dlatego też, z uwagi na powyższe, w sprawie mają zastosowanie przepisy dotyczące koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Decyzją z [...] września 2020 r. organ I instancji, działając na podstawie art. 1, art. 2 ust. 1, art. 3 ust. 1 lit. j, art. 11 ust. 3 lit. a, art. 67, art. 68 ust. 1 lit. b (i) i ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz. U. UE L 04.166.1 ze zm.), art. 60 ust. 1 i ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz. U. UE L 09.284.1) i Decyzji Nr [...] z dnia [...] czerwca 2009 r. dotyczącej wykładni art. 68 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 odnoszącego się do zasad pierwszeństwa w przypadku zbiegu praw do świadczeń rodzinnych (2010/C 106/04) oraz art. 1 ust. 2, art. 2 pkt. 2, art. 3, art. 17 oraz art. 21, art. 23, art. 23a ust. 4, art. 24 ust. 1-4, art. 25, art. 27, art. 30, art. 32 ust. 1d u.ś.r. oraz art. 104, art. 107 § 4 k.p.a., odmówił skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na męża S. B. w okresie od 1 maja 2020r. Powodem odmowy był fakt niespełnienia wymogów określonych w art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. Odwołanie od powyższej decyzji złożyła skarżąca, nie godząc się z wydanym rozstrzygnięciem. Wnosząc o przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Strona podniosła, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej z art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie, w jakim różnicuje się prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla osób sprawujących opiekę nad osobą z niepełnosprawnością ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Podkreśliła, że oparcie decyzji odmawiającej na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest niedopuszczalne. Organ odwoławczy, wskazaną na wstępie niniejszego uzasadnienia decyzją z [...] grudnia 2020 r., orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji. Minister wyjaśnił, iż świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem, które podlega przepisom o koordynacji świadczeń i jest regulowane przez rozporządzeniem 883/2004 oraz rozporządzeniem 987/2009. Jednocześnie wskazał, iż w przedmiotowej sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego - z uwagi na uprawnienie S. B. do renty na terytorium Włoch oraz fakt zamieszkiwania w Polsce skarżącej wraz z małżonkiem. Następnie organ odwoławczy przytoczył brzmienie art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 1b pkt 1-2 u.ś.r. podnosząc, że zgodnie wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, art. 17 ust. 1b u.ś.r., w punkcie 1 w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Organ odwoławczy zauważył, że w uzasadnieniu do powyższego wyroku wskazano, iż skutkiem wejścia w życie niniejszego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy. Trybunał nie przesądził, jaki model ustalenia świadczeń dla tych opiekunów należy przyjąć. Ustawodawca ma w tej kwestii pewien margines swobody. Powinien wszakże uwzględnić zarówno możliwości finansowania świadczeń z budżetu państwa, jak i uszanować poprawnie nabyte prawa osób, które korzystają obecnie ze świadczeń w zaufaniu do państwa. Zdaniem Ministra, okoliczność, że niepełnosprawność S. B. istnieje od [...] maja 2020 r. tj. od 68 roku życia uzasadnia odmowę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w przedmiotowej sprawie. Jednocześnie organ odwoławczy wskazał, że skarżąca pozostaje w związku małżeńskim z osobą, na którą wnioskowane jest świadczenie, a z akt sprawy nie wynika aby legitymowała się ona dokumentem potwierdzającym niepełnosprawność. W ocenie Ministra powyższe oznacza, iż w obowiązującym stanie prawnym (z uwagi na art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem nie przysługuje. W ocenie organu odwoławczego, powyższe okoliczności uzasadniają odmowę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w przedmiotowej sprawie. Odnosząc się do zarzutów odwołania Minister zauważył, że nie istnieją obecnie inne regulacje, dotyczące możliwości przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku, który ma miejsce w niniejszej sprawie. W związku z tym zarzut przedstawiony w odwołaniu uznał za bezzasadny. Z takim rozstrzygnięciem nie zgodziła się skarżąca, która pismem z [...] stycznia 2020 r. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na ostateczną w administracyjnym toku instancji decyzję Ministra z [...] grudnia 2020 r. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody z dnia [...] września 2020 r. oraz orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Autor skargi zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów prawa tj.: art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r o sygn. akt K38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki; art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw z art. 17 ust 1 a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się żony, będącej jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż wnioskodawczyni nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a."), sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając wniesioną w niniejszej sprawie skargę Sąd uznał, że zasługuje ona na uwzględnienie. Przedmiotem skargi jest decyzja o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym mężem. Na wstępie należy wyjaśnić, że stosownie do treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl art. 17 ust. 1 b) u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Należy przy tym dodać, że powyższa regulacja stanowiła przedmiot oceny TK, który wyrokiem z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, orzekł, że art. 17 ust. 1 b) u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Sąd zauważa, iż w obecnym stanie prawnym nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Uznał on bowiem za niekonstytucyjny art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do tego świadczenia osób sprawujących opiekę w zależności od momentu powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki. Bezpośrednim skutkiem ww. wyroku jest utrata przez art. 17 ust. 1b u.ś.r. we wskazanym zakresie domniemania konstytucyjności z dniem publikacji w Dzienniku Ustaw. W aktualnym stanie prawnym organy orzekające, rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia, określone w art. 17 u.ś.r., z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została uznana za niekonstytucyjną. Stwierdzenie niekonstytucyjności określonego przepisu ustawy ze swej istoty tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Wyrok o sygnaturze K 38/13 został ogłoszony w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem wszedł w życie. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego jest sprzeczne z zasadami państwa prawa, które organy mają obowiązek wcielać w życie. W związku z tym w kontrolowanej sprawie, organy orzekające błędnie uznały, że wynikająca z art. 17 ust. 1b) u.ś.r. przesłanka w postaci daty powstania niepełnosprawności może być podstawą odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem. Odnosząc się do zaistnienia przesłanki negatywnej z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., którą powołał Minister w zaskarżonej decyzji, Sąd zauważa, iż żona jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego wymienioną w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., gdyż jest poza wymienionymi w art. 17 ust. 1 pkt 1-3 (matką, ojcem, opiekunem faktycznym dziecka, rodziną zastępczą) inną osobą, na której, zgodnie z k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny. Ustawa o świadczeniach rodzinnych, poza wyłączeniem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego małżonka będącego osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności (zgodnie z treścią przytoczonego wyżej art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.), nie wymienia żadnych innych przesłanek w stosunku do małżonka, poza ogólnymi przesłankami dotyczącymi wszystkich uprawnionych. W rezultacie powyższego nie podlega jakimkolwiek wątpliwościom, że w niniejszej sprawie skarżąca jest osobą, na której, w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., zgodnie z przepisami ustawy k.r.o., ciąży obowiązek alimentacyjny względem współmałżonka (por. wyrok WSA w Olsztynie z 16 kwietnia 2019 r., II SA/Ol 206/19; wyrok WSA w Warszawie z 21 października 2009 r., VIII SA/Wa 373/09, wyrok NSA z 30 kwietnia 2010 r., I OSK 115/10, wszystkie publ. CBOSA). W okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie sposób zatem podzielić stanowiska organu odwoławczego, że z uwagi na treść ww. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. skarżącej nie przysługuje wnioskowane świadczenie, bowiem z akt sprawy nie wynika, aby legitymowała się ona dokumentem potwierdzającym niepełnosprawność. W świetle powyższego, zdaniem Sądu, skarżąca spełnia warunki określone w art. 17 u.ś.r. uprawniające ją do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Na obecnym etapie postępowanie nie jest bowiem sporne, że skarżąca sprawuje opiekę nad mężem, wobec którego wydane zostało orzeczenie o niezdolności do zatrudnienia i znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, a nadto zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem, przy czym zakres tej opieki nie budzi wątpliwości. A zatem brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, którego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Uwzględniając powyższe Sąd stwierdził, że organy obu instancji dokonały niewłaściwej wykładni art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 oraz art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i niezasadnie odmówiły przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt lit. a p.p.s.a., decyzje organów obydwu instancji zostały uchylone. Rozpoznając ponownie sprawę, stosownie do treści art. 153 p.p.s.a., organ I instancji winien uwzględnić ocenę prawną wyrażoną w niniejszym wyroku. Orzeczenie o kosztach znajduje oparcie w art. 200, art. 205 § 2 i art. 209 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800 ze zm.), bowiem skarżąca w postępowaniu przed Sądem była reprezentowana przez adwokata. Na koszty te składa się wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie [...] zł. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r. poz. 374 ze zmianami).