VIII SA/Wa 419/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Fularski Sędziowie Sędzia WSA Renata Nawrot Sędzia WSA Iwona Owsińska – Gwiazda (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Radomiu w trybie uproszczonym w dniu 9 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. znak: [...] z [...] marca 2022 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia 1. uchyla zaskarżoną decyzję w części ustalającej datę ustania przyznanego J. S. świadczenia pielęgnacyjnego na [...] kwietnia 2022 r.; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. na rzecz J. S. kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżoną decyzją z 14 marca 2022r. znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R., na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z 14 czerwca 1960r. k.p.a., po rozpatrzeniu odwołania J. S. (dalej: strona, skarżąca), uchyliło w całości decyzję Burmistrza Z. z 14 grudnia 2021r. znak: [...] i przyznało J. S. świadczenie pielęgnacyjne w związku z koniecznością opieki nad ojcem M. B. na okres od 1 listopada 2021 r. do 30 kwietnia 2022 r., przy czym wysokość świadczenia pielęgnacyjnego w 2021 r. wynosi – 1.971 zł miesięcznie, a od 1 stycznia 2022 r. wynosi 2.119 zł miesięcznie. Zaskarżona decyzja Kolegium została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Wnioskiem z 22 listopada 2021 r. J. S. reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika wystąpiła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem M. B. legitymującym się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w R. z 25 lutego 2013 r. Nr [...] zaliczającym go do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. W orzeczeniu wskazano, że niepełnosprawność istnieje od września 2012 r., natomiast ustalony stopień niepełnosprawności od 31 grudnia 2012 r. Decyzją z 14 grudnia 2021r. znak: [...] Burmistrz Z. odmówił przyznania J. S. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem M. B... Jako powód odmowy wskazano, iż zapis art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. ustawy o świadczeniach rodzinnych przesądza, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeśli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W odwołaniu od decyzji pełnomocnik Skarżącej zarzucił naruszenie: • przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że niepełnosprawność M. B. powstała po 18 roku życia i w związku z tym skarżącej jako jego opiekunowi nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne; • przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z pominięciem okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 roku o sygn. akt K 38/13, został on uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki przez co narusza to art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Mając powyższe na uwadze wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz orzeczenie co do istoty sprawy przez ustalenie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od 1 listopada 2021 r. Wskazaną wyżej decyzją z 14 marca 2022 r., [...], SKO w R. uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przyznało J. S. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem M. B. na okres od 1 listopada 2021 r. do 30 kwietnia 2022 r. SKO nie podzieliło stanowiska organu I instancji, że podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia może stanowić art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych, z uwagi na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13. Wskazało, że TK w pkt 2 sentencji wyroku orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. SKO wskazało, iż organ I instancji rozpoznając wniosek, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) miał obowiązek zbadać, czy spełnione są warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, to jest z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. SKO wskazało, że stan faktyczny w niniejszej sprawie daje podstawy do uznania, że J. S. spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy. Uznało, że zakres opieki jakiej wymaga M. B. i jednocześnie świadczonej przez J. S. spowodował, że nie podejmuje Ona zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jak również - co wynika ze złożonego przez skarżącą oświadczenia w trakcie postępowania odwoławczego – zaprzestała wykonywania pracy w gospodarstwie od czerwca 2019 r. SKO podkreśliło, że M. B. ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności na stałe. Jednakże prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie może być według SKO ustalone na czas nieokreślony. Z orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z 19 kwietnia 2021 r. wynika, że żona M. B.– K. B. ma orzeczoną okresową niezdolność do samodzielnej egzystencji, co jest równoznaczne ze znacznym stopniem niepełnosprawności w rozumieniu art. 3 pkt 21 lit. e ustawy – do kwietnia 2022 r. Skarżąca podała, że jej mama nie jest w posiadaniu kolejnego orzeczenia o niepełnosprawności a dopiero będzie stawać na komisję o wydanie nowego orzeczenia. SKO uznało zatem, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego należało ustalić do 30 kwietnia 2022 r., albowiem po tej dacie występuje negatywna przesłanka wskazana w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawa, w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na powyższe rozstrzygnięcie pełnomocnik skarżącej wniósł skargę, zarzucając naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 24 ust. 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 15 h ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem, zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych przez jego niezastosowanie i przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od dnia 1 listopada 2021 r do dnia 30 kwietnia 2022 r. a nie do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii. Jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Pełnomocnik skarżącej wystąpił o uchylenie decyzji SKO z 14 marca 2022r. w zaskarżonej części, ustalenie na rzecz Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od 1 listopada 2021r. do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności oraz zasądzenie kosztów postępowania administracyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych i o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Odpowiadając na skargę, Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując dotychczas prezentowane stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy u.ś.r. Zgodnie z art. 17 tej ustawy 1 Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. 1a. Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. 1b.Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. W ocenie Sądu nie jest sporne, że skarżąca należy do grupy osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec swojego niepełnosprawnego ojca, sprawuje nad nim stałą i rzeczywistą opiekę. Zasadnie również organ odwoławczy przyjął, że wobec treści wyroku TK z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, brak było podstaw do uznania, że nie został spełniony jeden z warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, określony w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Stosownie do jego treści świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Niewątpliwie organy administracji publicznej związane są orzeczeniem TK w zakresie stwierdzenia przez Trybunał niekonstytucyjności przepisu prawa, dlatego nie mogą się uchylać od tego związania (tak jak to uczynił organ I instancji w swojej decyzji) przez wzgląd na jakiekolwiek treści zawarte w uzasadnieniu takiego orzeczenia, czy też niepoprawienia przez ustawodawcę zakwestionowanego stanu prawnego. Istotną kwestią, która jest sporna w niniejszej sprawie jest ustalenie przez organ odwoławczy daty ustania przyznanego Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego tj. 30 kwiecień 2022 r. Stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje miedzy innymi gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podkreślić zatem należy, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie jedyne. Z woli ustawodawcy prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie, na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Stosownie do art. 128 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.). Przy czym nie można pomijać, że w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z treści art. 23, art. 27 art. 60 § 1-3, art. 61 oraz art. 130 K.r.o. (por. wyrok NSA z 25 września 2020 r., I OSK 998/20, publ. CBOSA). Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej K.r.o.) wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 k.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 k.r.o. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. W niniejszej sprawie żona niepełnosprawnego M. B. legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności ale na czas określony, tj: do kwietnia 2022 r. Z tego powodu SKO przyznało skarżącej świadczenie pielęgnacyjne tylko do kwietnia 2022 r., jednocześnie informując skarżącą, że w sytuacji gdy mama uzyska kolejne orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji, będzie ona mogła złożyć kolejny wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia są przepisy u.ś.r. Należy jednakże zwrócić uwagę także na przepisy ustawy o koronawirusie, których błędna wykładnia przeprowadzona przez organ odwoławczy doprowadziła do sporu pomiędzy Skarżącą a Kolegium. Sąd w składzie orzekającym doszedł do przekonania o zasadności skargi, ze względu na podniesione w jej treści zarzuty. Zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja Burmistrza Z. nie odpowiadają prawu. Twierdzenie Sądu wynika z następującej argumentacji. Art. 15h został dodany przez art. 1 pkt 14 ustawy z dnia 31 marca 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2020 r., poz. 568) zmieniającej cytowaną ustawę z dniem 31 marca 2020 r., z tym że w zakresie art. 15h ust. 1 pkt 1 wszedł w życie z dniem 9 grudnia 2019 r. natomiast w zakresie art. 15 ust. 1 pkt 2 – z dniem 8 marca 2020 r. Ważność orzeczenia o stopniu niepełnosprawności małżonki osoby wymagającej opieki wydanego na podstawie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych upływała z końcem kwietnia 2022 r., zatem po wejściu w życie z dniem 8 marca 2020 r. przywołanej nowelizacji ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z COVID-19, co uzasadniało zastosowanie art. 15h ust. 1 pkt 2 tej ustawy w stanie faktycznym przedmiotowej sprawy. W tym zakresie zasadny pozostaje zarzut skargi. Sąd podziela przy tym ustalenia poczynione przez organ odwoławczy, oparte o akta administracyjne, co do konieczności zapewniania ojcu Skarżącej całodobowej opieki, legitymowania się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z 25 lutego 2013 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, sprawowania przez Skarżącą opieki nad ojcem. Jednocześnie Sąd zwraca uwagę, że naruszenie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z COVID-19 spowodowało niezasadne uznanie, że świadczenie pielęgnacyjne będzie przysługiwać do kwietnia 2022 r. ze względu na treść orzeczenia żony niepełnosprawnego, które upływało właśnie z końcem kwietnia 2022 r. Jak wskazuje się w literaturze przedmiotu analizowany przepis "przewiduje dwie zasadnicze sytuacje, w których może dojść do przedłużenia ważności orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, wydanych na czas określony. W przypadku pierwszej z nich wydłużeniu ulegają terminy ważności orzeczeń o niepełnosprawności oraz o stopniu niepełnosprawności, których ważność upłynęła maksymalnie na 90 dni przed dniem wejścia w życie ustawy. Orzeczenia, które utraciły ważność między 9 grudnia 2019 r. a 8 marca 2020 r. zachowują zatem swoją ważność do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Wprowadzona regulacja obejmuje zatem sprawy wszczęte a niezakończone wydaniem orzeczenia potwierdzającego niepełnosprawność wyłącznie z powodu wprowadzonego stanu epidemicznego, jak i stanu epidemii" (art. 15h ust. 1 pkt 1). Z kolei druga sytuacja zakłada wydłużenie terminu ważności orzeczeń o niepełnosprawności i o stopniu niepełnosprawności, których termin ważności upłynął po 8 marca 2020 r. Wydłużenie ważności tej grupy orzeczeń nie jest już warunkowane złożeniem wniosku o wydanie ponownych orzeczeń ustalających niepełnosprawność albo stopień niepełnosprawności z powodu wystąpienia sytuacji zagrożenia rozprzestrzeniania się zakażeń wirusem SARS-CoV-2. Ustawodawca przewidział, że maksymalny termin ważności wydłużonych orzeczeń upływa w terminie do 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności" (art. 15h ust. 1 pkt 2) (zob. M. Borski [w:] Komentarz do niektórych przepisów ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych [w:] Tarcza antykryzysowa 1.0 - 4.0, ustawa o dodatku solidarnościowym i inne regulacje, jako szczególne rozwiązania w prawie pracy, prawie urzędniczym i prawie ubezpieczeń społecznych związane z COVID-19. Komentarz, red. K.W. Baran, Warszawa 2020, art. 15(h)., Lex el.). Przekładając powyższe na grunt niniejszej sprawy pozbawione podstaw pozostaje przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego tylko do 30 kwietnia 2022 r. Z akt administracyjnych wynika bowiem, że w zgodnie z art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z COVID-19 na dzień wydania zaskarżonej decyzji w mocy pozostawało orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 22 listopada 2021 r. stwierdzające niezdolność do samodzielnej egzystencji małżonki ojca Skarżącej. Powyższe ustalenie doprowadziło organ do podjęcia decyzji w której przyznał świadczenie pielęgnacyjne skarżącej z datą końcową, tj. 30 kwiecień 2022 r. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien uwzględnić wskazania co do dalszego postępowania wynikające z dokonanych w uzasadnieniu rozważań Sądu oraz oceny prawnej, którymi organy są związane stosownie do art. 153 p.p.s.a. Z tych względów Sąd na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym uchylił zaskarżoną decyzję w części ustalającej datę ustania przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200 w związku z art. 205 § 2 i art. 209 p.p.s.a., zasądzając od organu na rzecz skarżącego zwrot kosztów, na które złożyło się wynagrodzenie pełnomocnika strony będącego radcą prawnym.