I SA/Wr 1024/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Zbigniew Łoboda po rozpoznaniu w dniu 5 lutego 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 4 stycznia 2018 r. (sygn. akt I SA/Wr 1024/17) o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. G. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej we W. z dnia [...] lipca 2017 r. Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okres od lipca do grudnia 2014 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego. Strona skarżąca, zastępowana przez radcę prawnego, po wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 12.883 zł, wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że od kilku lat toczy spór z organami podatkowymi, które domagają się zapłaty podatku od towarów i usług za lata od 2009 do 2014. Prowadzone postępowania podatkowe doprowadziły niemal do zaprzestania działalności gospodarczej i utraty kontraktów handlowych. W 2015 r. firma będąca jedynym źródłem utrzymania poniosła stratę w wysokości 3.169.298,61 zł, a w 2016 r. strata wyniosła 1.222.207,54 zł. Działalność gospodarcza nie przynosi przychodów, które pokryłyby koszty związane z zobowiązaniami z tytułu leasingów i kredytów, wynagrodzeń pracowników, należnych podatków i ZUS-ów. Rachunki bankowe są zajęte w postępowaniu egzekucyjnym i wszelkie środki pieniężne, które wpływają do firmy są przekazywane organowi egzekucyjnemu. Skarżąca zwróciła uwagę, że poniosła już znaczne wydatki na obronę prawną i opłaty sądowe. Jednocześnie nie mogła przewidzieć i zabezpieczyć się finansowo na wypadek wydanych decyzji organów skarbowych. Zadeklarowała, że jest w stanie uiścić 1.000 zł. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach rubryka dotycząca stanu rodzinnego nie została wypełniona. Skarżąca podała natomiast, że posiada dom jednorodzinny o powierzchni 200 m2 i wartości 800.000 zł, objęty hipoteką i licznymi zajęciami komorniczymi. Posiada też objęte zajęciami środki transportu: samochód osobowy marki [...], 3 naczepy cysterny i 2 ciągniki siodłowe [...]. Źródłem dochodów skarżącej jest tylko działalność gospodarcza z zerowym dochodem. Jako zobowiązania i stałe wydatki miesięczne wymienione zostały: kredyt na dom 5.300 zł, rachunki za media około 2.000 zł, leasingi firmowe 30.472,20 zł oraz ubezpieczenia majątkowe firmowe około 105.000 zł rocznie. Strona oświadczyła, że źródłem ich pokrycia jest bieżąca działalność gospodarcza. Mieszka razem z mężem, z którym ma ustanowioną rozdzielność majątkową. Mąż aktualnie nie otrzymuje renty inwalidzkiej – odwołuje się od decyzji ZUS, gdyż jest niezdolny do pracy. Nieruchomość położona w S. jest własnością skarżącej, ustanowiona jest na niej hipoteka tytułem zabezpieczenia kredytu i objęta jest zajęciami egzekucyjnymi. Z kolei nieruchomość w Z. jest aktualnie przewłaszczona przez wierzyciela w związku z udzieloną skarżącej pożyczką, której nie jest w stanie spłacić. Z przedłożonych dokumentów wynika, że w 2015 r. skarżąca uzyskała przychód z działalności gospodarczej w wysokości 3.658.167,67 zł, ponosząc stratę w kwocie 3.169.298,61 zł. W 2016 r. przychód wyniósł 5.194.040,23 zł, a strata 1.274.769,85 zł. Zgodnie z deklaracjami VAT-7 za lipiec, sierpień, wrzesień i październik 2017 r., strona dokonała dostaw towarów i usług w tych miesiącach na kwoty odpowiednio 406.474 zł, 410.279 zł, 384.183 zł i 491.608 zł oraz nabyła towary i usługi związane z działalnością opodatkowaną w sierpniu, wrześniu i październiku o wartości 421.755 zł, 565.270 zł i 751.134 zł. Nadto strona oświadczyła, że od 2012 r., będąc właścicielką firmy A M.G., jest nękana przez instytucje państwowe, w tym poprzez liczne kontrole skarbowe. Pomimo prowadzenia działalności przestrzegając prawa, wydano wobec niej wiele decyzji określających wysokie zobowiązania podatkowe, co doprowadziło ją do bankructwa. Skarżąca podjęła już działania zmierzające do likwidacji działalności i zwalnia wszystkich 24 pracowników. Zwróciła uwagę na poniesione straty dwa lata z rzędu, to jest w roku 2015 i 2016. Wszystkie posiadane środki (prawie 3.000.000 zł) zostały przejęte w postępowaniu egzekucyjnym. Działania komornika uniemożliwiły dalsze prowadzenie działalności, gdyż – jak wyjaśniała – "wysłał zajęcia komornicze do kontrahentów kupujących towar – kosmetyki". W ocenie strony o tym, iż nie posiada środków finansowych świadczą postanowienia w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego z 12 września 2017 r. stwierdzające w uzasadnieniach nieściągalność należności. Nie zostały przedłożone wydruki z księgi podatkowej z wykazanym przychodem i dochodem/ stratą z działalności gospodarczej za wrzesień, październik i listopad 2017 r., szczegółowe zestawienie miesięcznie ponoszonych wydatków, wydruki historii rachunków bankowych, lokat i kart kredytowych za okres od sierpnia do listopada 2017 r. ani oświadczenie o źródłach finansowania profesjonalnego pełnomocnika. Postanowieniem z 04.01.2018 r. (doręczonym 18.01.2018 r.) starszy referendarz sądowy odmówił stronie wnioskowanego prawa pomocy. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie referendarz podkreślił, że to wnioskodawcy ciąży obowiązek dokładnego wyjaśnienia całokształtu sytuacji finansowej, majątkowej i rodzinnej. W tym kontekście referendarz zauważył, że strona nie przesłała wszystkich dokumentów, o które została wezwana pismem z 07.12.2017 r. Z kolei, dane z dokumentów przedłożonych pozostają w całkowitej sprzeczności ze złożonymi oświadczeniami, a nadto dają podstawę do przyjęcia, iż strona miała możliwość zgromadzenia środków na opłacenie wpisu od skargi oraz pozostałych kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Strona bowiem, pomimo kontroli skarbowych, które – jak twierdzi – doprowadziły do zaprzestania działalności gospodarczej, nadal ją prowadzi, odnotowując niezmiennie, a przynamniej od 2015 r. kilkumilionowe obroty, a ich miesięczne wartości w 2017 r. wyniosły po kilkaset tysięcy złotych. Referendarz podkreślił przy tym, że najbardziej wymiernym punktem odniesienia dla oceny możliwości płatniczych ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, jest przychód. Wynika to z tego, że dochód i strata są wynikiem ponoszenia mniejszych lub większych kosztów uzyskania przychodu, co oznacza, że przedsiębiorca ma środki na ich opłacenie lub zdolność do zaciągania tak znacznych zobowiązań. Potwierdzeniem posiadania tego rodzaju środków jest, w ocenie referendarza, powołana przez stronę okoliczność, iż koszty bieżącego utrzymania (w tym opłacenie raty kredytowej w kwocie 5.300 zł i wydatków związanych z domem w wysokości około 2.000 zł) strona pokrywa z bieżącej działalności gospodarczej. Z tych względów referendarz uznał, że zerowy dochód, oświadczony we wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie może mieć wpływu na ocenę możliwości płatniczych skarżącej. Ponadto według referendarza, bez znaczenia pozostaje umorzenie postępowania egzekucyjnego wobec skarżącej, gdyż nie jest to równoznaczne z brakiem posiadania jakichkolwiek środków. Referendarz zwrócił również uwagę na to, że strona – jak wynika z przedłożonych deklaracji VAT-7 - dokonywała dostaw oraz zakupów towarów i usług na kwoty po kilkaset tysięcy złotych w okresie od lipca do października 2017 r. Podsumowując powyższe referendarz stwierdził brak podstaw do przyjęcia, że strona nie ma możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów swego udziału w niniejszej sprawie. W sprzeciwie wniesionym w dniu 21.01.2018 r. (data stempla pocztowego) skarżąca podniosła, że nie podziela stanowiska referendarza sądowego. Ponadto referendarz sądowy przyjął błędnie, że przychód, a nie dochód, czy strata, stanowi wartość odzwierciedlającą realne możliwości finansowe skarżącej. W opinii strony, referendarz nie dokonał całościowego zestawienia jej sytuacji majątkowej, wyrażonej w liczbach. Nie wziął bowiem pod uwagę łącznej kwoty, którą strona skarżąca do tej pory uiściła z tytułu obrony swoich praw (duża liczba postępowań toczących się wobec skarżącej) oraz posiadania wielu zajęć, zabezpieczeń i zobowiązań z tytułu zaciągniętych kredytów. Referendarz nie dokonał też analizy dotyczącej określenia kwoty, która mogłaby zostać przeznaczona na pokrycie opłaty sądowej, która wynosi 100.000 zł. Brak jest również odniesienia się przez referendarza do innych postępowań sądowoadminstracyjnych prowadzonych wobec skarżącej, w których łączna kwota z tytułu opłat sądowych przekroczyła już kwotę 1 mln zł. Dodano, że nie można od skarżącej wymagać aby zaprzestała płacenia swoich wymagalnych zobowiązań, celem uzyskania środków pieniężnych na opłatę sądową gdyż doprowadziłoby to do kolejnych wobec niej postępowań, które implikowałyby dalsze znaczne koszty sądowe. W kwestii zaś nieprzedłożenia do akt sprawy wydruków z księgi podatkowej, skarżąca wskazała, że dla oceny wniosku, istotne są złożone deklaracje VAT i zeznania podatkowe, nie zaś rzeczona księga podatkowa, gdyż ma ona znaczenie jedynie zbiorcze dla potrzeb złożenia deklaracji podatkowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369; dalej: p.p.s.a.) rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Stosownie zaś do treści art. 260 § 2 p.p.s.a. w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Działając w ramach tych uprawnień Sąd nie stwierdził podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia. Referendarz sądowy zasadnie bowiem uznał, że skarżąca nie wykazała istnienia przesłanki warunkującej przyznanie jej prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie (wpisu sądowego od skargi w kwocie przekraczającej 1.000 zł).. Przypomnieć należy, że stosownie do art. 243 § 1 p.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie częściowym (żądanym przez skarżącą) obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Nie ulega wątpliwości, co wynika z zasady wyrażonej w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., że przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ponadto zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkiem od tej zasady jest określona w rozdziale 3 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy. Wedle regulacji w zakresie prawa pomocy, przyznanie prawa pomocy winno być zatem przyznane stronom, które znalazły się w trudnej sytuacji materialnej, a które jednocześnie podjęły maksimum wysiłku w celu jej przezwyciężenia. Innymi słowy strona, która nie ma wystarczających środków finansowych na zainicjowanie sprawy sądowej, oprócz należytego wykazania swojego stanu majątkowego winna wykazać, że dochowała należytej staranności w próbach przezwyciężenia niskiej kondycji finansowej. Podnieść należy, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem (por. postanowienie NSA z 26 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 201/14, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: rozmiaru kosztów postępowania, jakie musi ponieść strona wnioskująca o prawo pomocy oraz jej aktualnych możliwości płatniczych. Wskazać również należy, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Zaakcentowania jednocześnie wymaga, że każdy kto wszczyna postępowanie sądowe, powinien liczyć się z koniecznością opłacenia kosztów sądowych, a co za tym idzie tak planować swój budżet, aby wygospodarować kwotę konieczną do ich uiszczenia. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że ocena zebranego materiału dowodowego pozwala na stwierdzenie, że sytuacja finansowa skarżącej jest dobra. Sąd podziela ocenę referendarza, że dla oceny zdolności płatniczych osoby prowadzącej działalność gospodarczej istotny jest osiągany przychód, nie zaś dochód. Kategoria przychodu wskazuje bowiem na to, z jakim efektem prowadzona jest działalność gospodarcza. Jak podkreśla się w orzecznictwie, fakt odnotowania straty nie przesądza jeszcze faktu, że podmiot utracił płynność finansową, a co za tym idzie, powstanie straty nie warunkuje automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Trzeba pamiętać, że strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania przychodu nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania i nie stanowi sytuacji tożsamej z brakiem środków finansowych (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2014 r., II GZ 172/14, CBOSA). Stąd w przypadku przedsiębiorców, miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego (por. postanowienie NSA z dnia 27 listopada 2014 r., II FZ 1843/14, CBOSA). Podkreślenia wymaga, że koszty bieżącego utrzymania (w tym opłacenie raty kredytowej w kwocie 5.300 zł i wydatków związanych z domem w wysokości około 2.000 zł) skarżąca pokrywa z bieżącej działalności gospodarczej. W konsekwencji, zerowy dochód, oświadczony we wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie może mieć wpływu na ocenę możliwości płatniczych skarżącej Wskazać także należy, że skarżąca pomimo wskazanych we wniosku zajęć egzekucyjnych, zobowiązań cywilnoprawnych i zabezpieczeń dokonanych na jej majątku, bez przeszkód prowadzi działalność gospodarczą o relatywnie dużych rozmiarach. Co więcej, skarżąca posiadała też środki na zakup towarów i usług. Powiększenie zobowiązań skarżącej o kwotę wpisu od skargi (tj. o ponad 12.000 zł), z pewnością nie spowoduje utraty płynności finansowej jej przedsiębiorstwa. Za całkowicie bezpodstawny należy uznać zarzut, że referendarz sądowy nie dokonał całościowego zestawienia sytuacji majątkowej skarżącej - wyrażonej w liczbach oraz nie uwzględnił faktu, licznych postępowań sądowych prowadzonych przez stronę. Sąd wskazuje, że w postępowaniu dotyczącym prawa pomocy, to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż nie jest w stanie partycypować w kosztach procesu choćby w części. Dlatego to strona chcąc wykazać zasadność wniosku, miała obowiązek sporządzić takie szczegółowe zestawienie i poprzeć je aktualnymi dokumentami. Referendarz sądowy nie ma obowiązku działać za stronę i poszukiwać dowodów na poparcie jej twierdzeń. W tym stanie rzeczy, Sąd ocenił zaskarżone orzeczenie referendarza sądowego jako prawidłowe i utrzymał je w mocy, o czym orzekł na podstawie art. 260 § 1 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.