I SA/Wr 120/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jadwiga Danuta Mróz po rozpoznaniu w dniu 4 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 31 marca 2016 r. o odmowie przyznania stronie skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A sp. z o.o. w likwidacji z siedzibą w K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za luty, marzec, kwiecień i grudzień 2011 r. postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 31 marca 2016 r. Wraz ze skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu na wyżej oznaczoną decyzję A sp. z o.o. w likwidacji z siedzibą w K., reprezentowana przez adwokata z wyboru, złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu podała, że nie zawiera długoterminowych kontraktów i osiąga minimalne przychody, nie posiada zdolności kredytowej, posiadany kredyt obrotowy spłaca na podstawie ugody z bankiem, brak jej środków na uiszczenie opłaty sadowej, natomiast wierzytelności z tytułu pożyczki udzielonej spółce córce B sp. z o. o., należności zasądzonej wyrokiem sądu od Gminy T. oraz przychodów ze sprzedaży nieruchomości i udziałów w spółce córce spodziewa się nie wcześniej niż w połowie roku 2016. W oświadczeniu o majątku i dochodach wnioskująca spółka podała wysokość jej kapitału zakładowego – 50.000 zł, wartość środków trwałych – 384.591,51 zł, wysokość zysku za ostatni rok obrotowy według bilansu – 55.462,96 zł, stan rachunków – 639,66 zł, stan środków w kasie - 0 zł i zobowiązania – w kwocie 1.040.056,40 zł. Zarządzeniem z dnia 25 lutego 2016 r. Przewodniczący Wydziału I Sądu wyznaczył w sprawie wpis sądowy od skargi w kwocie 1.575 zł. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego, skarżąca spółka przesłała dokumenty, z których wynika, że w dniu 29 lutego 2016 r. na jej rachunku bankowy znajdowała się kwota 14.947,41 zł, w grudniu 2015 r. oraz styczniu i lutym 2016 r. na rachunek ten wpłacono łączną kwotę 578.531,44 zł; znaczne kwoty (do 100.000 zł jednorazowo) wpłaciła B spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. W grudniu 2015 r. aktywa trwałe spółki miały wartość 2.237.759,91zł, aktywa obrotowe – 1.014,901,20 zł, kapitał własny – 2.563.830,55 zł, strata – 1.350.322,94 zł, natomiast zobowiązania krótkoterminowe – 601.017,13 zł. Postanowieniem z dnia 31 marca 2016 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił stronie przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu referendarz sądowy stwierdził, że skarżąca spółka nie wykazała zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy, albowiem wynikająca z akt sprawy sytuacja finansowo-majątkowa pozwala na stwierdzenie, że posiada ona zdolność ponoszenia w sprawie kosztów sądowych. Na zdolność tę wskazują w szczególności pozostawanie kwoty 14.947,41 zł na jej rachunku bankowym, obroty na tym rachunku, w tym kwoty uzyskiwanie od spółki córki. Dodał referendarz, że nie może odnieść zamierzonego skutku argumentacja skarżącej spółki o przeznaczeniu środków na zapłatę innych należności, gdyż pozwalałoby to na niewynikające z przepisów prawa, preferencyjne traktowanie niektórych zobowiązań kosztem innych. Za istotną dla oceny wykazania podstaw przyznania prawa pomocy referendarz uznał okoliczność sfinansowania przez skarżącą spółkę pełnomocnika z wyboru, którego udział na obecnym etapie postępowania nie jest konieczny, w przeciwieństwie do konieczności uiszczenia wpisu sądowego. W ustawowym terminie skarżący wniósł sprzeciw, którym zaskarżył w całości ww. postanowienie referendarza sądowego. W uzasadnieniu sprzeciwu pełnomocnik skarżącej spółki, kwestionując przyjętą przez referendarza sądowego ocenę, podniósł, że samo pozostawanie aktywów na rachunku bankowym skarżącej w wysokości 14.947,41 zł nie jest jeszcze równoznaczne z możliwością w całości lub też w części ponoszenia kosztów wpisu od skargi. Jakkolwiek żaden przepis nie pozwala na bardziej preferencyjne traktowanie innych wydatków skarżącej ponad koszty wpisu sądowego, to jednak ze środków zgromadzonych na koncie skarżącej, opłacane też są wynagrodzenia pracowników oraz należności o charakterze publicznoprawnym, które podobnie, jak np. koszty sądowe, mogą być zakwalifikowane do "preferencyjnych" wydatków. Przy czym nieuregulowanie wynagrodzenia pracownika może również skutkować m.in. odpowiedzialnością karną, zaś wnoszenie skargi do sądu administracyjnego może doznać, w uwarunkowania badania skargi pod kątem formalnoprawnym, przyznania stronie skarżącej prawa pomocy i zwolnienie jej od obowiązku uiszczenia wpisu. W tych warunkach, zdaniem pełnomocnika, tylko całościowa i pragmatyczna ocena sytuacji skarżącej spółki winna być podstawą do wyciągania wniosków i ocen o możliwościach przychodowych i majątkowych, albowiem ocena tylko samych środków zgromadzonych na koncie w porównaniu z zestawieniem wysokości określonego wpisu w wysokości 1.575 zł, nie daje faktycznie uzasadnionej oceny, na podstawie której można rozważyć przyznanie lub też nie prawa pomocy skarżącej. W kwestii udziału w niniejszym postępowaniu pełnomocnika z wyboru, pełnomocnik zaznaczył, że zawód adwokata polega m.in. na udzieleniu pomocy prawnej oraz współdziałaniu w ochronie praw i wolności strony postępowania. Takie prawo zapewnia również stronie treść art. 46 ust. 1 Konstytucji RP jako prawo do sądu, a w tym aspekcie nie tylko prawo do rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy, ale także prawo do zainicjowania sprawy w sposób pozwalający na sporządzenie i wniesienie pisma wszczynającego postępowanie na określonym poziomie merytorycznym i prawnym, na który nie może pozwolić sobie sama strona postępowania. W tym zakresie, jak podkreślił pełnomocnik, dokonywanie porównania, jaka wartość ma bardziej preferencyjny charakter, tj. czy udział zawodowego pełnomocnika czy też wpis od skargi do sądu, wydaje się być pozbawione jakichkolwiek podstaw, albowiem każda strona postępowania w każdym postępowaniu przed organami powołanymi do rozpoznawania spraw ma prawo skorzystać z pomocy prawnej. Taka bowiem argumentacja, w której zaznacza się, że "dla wszczęcia postępowania przed sądem administracyjnym pierwszej instancji nie jest konieczny - w przeciwieństwie do uiszczenia wpisu sądowego - udział "profesjonalnego pełnomocnika" godzi w cel, dla którego powołana jest adwokatura oraz działanie zawodowego pełnomocnika w danym postępowaniu, którego udział w udzielaniu pomocy prawnej, współdziałaniu w ochronie praw i wolności obywatelskich oraz w kształtowaniu i stosowaniu prawa, nie jest zastrzeżony ani ograniczony do danego etapu postępowania. Składowa kryterium ocennego, w którym kontrfaktycznym założeniem jest przyjęcie, iż udział zawodowego pełnomocnika apriorycznie rodzi domniemanie posiadania przez stronę oszczędności dla dokonania wpisu sądowego oraz stawianie udziału zawodowego pełnomocnika strony dla wartościowania i porównywania pryncypialności ponoszenia kosztów przez stronę, wydaje się być – zdaniem pełnomocnika skarżącej spółki - pozbawione podstawy tak faktycznej jak i prawnej, albowiem sfera udziału zawodowego pełnomocnika po stronie skarżącego powinna być bezspornie rozgraniczona od merytorycznej oceny okoliczności faktycznych na jakich strona opiera wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Na wstępie należy wyjaśnić, że w myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: "p.p.s.a.") w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, która weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. (Dz.U. z dnia 14 maja 2015 r., poz. 658; dalej: "ustawa zmieniająca"), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z art. 2 ustawy zmieniającej przepisy ustawy, o której mowa w art. 1 p.p.s.a., w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 2-8, pkt 10-14, pkt 19-32, pkt 34-39, pkt 41-47, pkt 51, pkt 52, pkt 55, pkt 57, pkt 58, pkt 60-69, pkt 71, pkt 72 i pkt 74-81 niniejszej ustawy stosuje się również do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie. W pozostałym zakresie do tych postępowań stosuje się przepisy ustawy, o której mowa w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym. Mając na uwadze to, że w rozpoznawanej sprawie postępowanie zostało wszczęte po dniu wejścia w życie ustawy zmieniającej, podstawą rozstrzygnięcia będą przepisy p.p.s.a. w brzmieniu obowiązującym po dokonanej nowelizacji. Przepis art. 260 § 1 p.p.s.a. przewiduje, że rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z art. 245 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Jak wynika z akt sprawy skarżąca spółka wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych, a zatem w zakresie częściowym (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., osobie prawnej lub innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W tym miejscu należy zauważyć – na co słusznie zwrócił uwagę referendarz sądowy - że przywołany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości obowiązującej w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym, w myśl której strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (art. 199 p.p.s.a.), zatem jego stosowanie może mieć miejsce jedynie w takich sytuacjach, kiedy uzasadnione jest zapewnienie stronie skarżącej – prawa do sądu pod warunkiem, że ta wykaże, tj. udowodni w sposób wystarczająco przekonujący istnienie okoliczności uzasadniających zwolnienie jej z kosztów sądowych. Z regulacji zawartej w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. wypływa bowiem jednoznaczny wniosek, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ciążący na wnioskodawcy obowiązek wykazania braku możliwości ponoszenia kosztów udziału w sprawie, potwierdzają także przepisy art. 252 § 1 i art. 255 p.p.s.a. Tym samym, rozstrzygnięcie złożonego wniosku zależy w gruncie rzeczy od tego, co zostanie przez wnioskodawcę udowodnione (por. J.P. Tarno "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi". Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004 r., s. 319). W ocenie Sądu, przedłożony do akt niniejszej sprawy materiał dowodowy, nie dawał podstaw – jak prawidłowo uznał referendarz sądowy - do uwzględnienia złożonego wniosku. Należy zauważyć, że choć skarżąca spółka pozostaje w likwidacji, nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym. W prowadzonej działalności gospodarczej skarżąca na koniec 2015 r., co wynika z rachunku zysków i strat, wypracowała przychód netto w wysokości 608.962,67 zł. Wprawdzie przychód ten w porównaniu do roku 2014 uległ zmniejszeniu, to zauważyć należy, że skarżąca spółka posiada niezmiennie kapitał podstawowy w kwocie 50.000 zł oraz kapitał zapasowy rzędu 4.175.162 zł. Niewątpliwie w 2015 r. skarżąca spółka poniosła stratę w wysokości 1.598.955,21 zł (wyższą niż na koniec 2014 r.). Niemniej wartość ta jest wynikiem nadwyżki kosztów nad uzyskanym przychodem, co oznacza brak dochodu do opodatkowania, nie stanowi natomiast o braku środków finansowych. W tym kontekście wskazać trzeba, że w doktrynie utrwalony został pogląd, zgodnie z którym koszty sądowe należą do normalnych kosztów działalności gospodarczej, a dochodzenie roszczeń na drodze sądowej - jako element tej działalności - wymaga na równi z koniecznością zapewnienia środków na bieżącą działalność, także zapewnienia środków na ich dochodzenie (por. M. Kowalska, A. Malmuk-Cieplak, Stosowanie ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Przegląd Sądowy 2006/9/44). Również w orzecznictwie sądowoadministracyjnym zgodnie przyjmuje się, że koszty sporów sądowych stanowią część kosztów prowadzenia działalności gospodarczej, a zatem zdolność do ich ponoszenia należy badać przede wszystkim z uwzględnieniem osiąganych przychodów, a nie dochodów (por. postanowienie NSA z dnia 13 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 1543/13, LEX nr 1422842). Mając zatem na uwadze powyższe Sąd uznał, że należny od wniesionej skargi wpis sądowy w kwocie 1.575 zł, stanowiący najwyższy z kosztów w sprawie, do którego uiszczenia skarżąca będzie zobowiązana może się znaleźć w strukturze szeroko rozumianych kosztów działalności przyjmujących dużo większe wartości (w 2015 r. kwota kosztów działalności spółki wyniosła 2.207.917,88 zł przy przychodzie 608.962,67 zł). Istotne dla przyjętej oceny są także obroty pieniężne na rachunku bankowym skarżącej spółki. Przy czym, wbrew twierdzeniu pełnomocnika, podstawą odmowy przez referendarza sądowego przyznania skarżącej spółki przyznania prawa pomocy, nie było samo pozostawanie aktywów na tym rachunku w wysokości 14.947,41 zł. Referendarz sądowy wskazał bowiem w tym zakresie na wpłaty na jej rachunek bankowy w grudniu 2015 r., styczniu i lutym 2016 r., w tym na wpłaty kwot od spółki córki. Sąd zauważa, że najwyższa z wielu kwot otrzymanych przez skarżącą od spółki córki wyniosła 100.000 zł (wpłata z 5 lutego 2016 r.). Zaznaczenia również wymaga, że w okresie od grudnia 2015 r. do końca lutego 2016 r. wypłacając m.in. wynagrodzenia za pracę, regulując różnego rodzaju zobowiązania, skarżąca spółka nie odnotowała ujemnego salda. Najniższe saldo na rachunku wynoszące 2,10 zł przypadło na dzień 25 stycznia 2016 r., najwyższe zaś w kwocie 101.432,63 zł w dniu 29 lutego 2016 r. Zatem także obroty na rachunku bankowym skarżącej spółki przeczą twierdzeniu skarżącej spółki, że nie ma ona możliwości zapłacenia w sprawie kosztów sądowych. Nie ma także dla sprawy istotnego znaczenia fakt spłacania przez skarżącą spółkę w ramach ugody z bankiem kredytu obrotowego, albowiem zobowiązania cywilnoprawne, nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego. Za niedopuszczalne uznaje się bowiem przerzucanie na budżet państwa i w konsekwencji na innych podatników skutków decyzji i ryzyka gospodarczego przedsiębiorców z tym związanego (postanowienie WSA we Wrocławiu z dnia 1 sierpnia 2013 r. sygn. akt I SA/Wr 966/13, LEX nr 1662469). Zgodzić się natomiast należy z argumentacją pełnomocnika - która jednak w świetle całokształtu zgromadzonych w sprawie dokumentów źródłowych, nie daje podstawy do uchylenia postanowienia referendarza sądowego – odnoszącą się do okoliczności ustanowienia w sprawie pełnomocnika z wyboru. Rację ma pełnomocnik, że nie ma podstaw do wartościowania kosztów związanych z opłaceniem pełnomocnika z wyboru w niniejszym postępowaniu z kosztami stanowiącymi opłaty sądowe. Korzystanie z pomocy prawnej jest bowiem podstawowym prawem strony dochodzącej swoich praw przed sądem i to niezależnie od okoliczności, że na obecnym etapie postępowania, przymus adwokacki nie obowiązuje. Jednak, skoro wymienione koszty są równoważne, skarżąca spółka winna zabezpieczyć środki pieniężne zarówno na obsługę prawną, jak i na wpis sądowy od skargi oraz dalsze koszty sądowe, włączając je w koszty działalności gospodarczej, które – jak pokazuje materiał dowodowy – są znaczne i spółka jest w stanie je ponosić. Podsumowując stwierdzić więc należy, że prawo pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania sądowego ze środków publicznych i przez to zwolnienie z partycypowania w jakichkolwiek kosztach postępowania sądowego, powinno się sprowadzać wyłącznie do przypadków, w którym zdobycie przez nią środków do sfinansowania udziału w tym postępowaniu jest niemożliwe. Tymczasem skarżąca, pomimo twierdzenia, że nie ma możliwości ponoszenia kosztów sądowych, nie wykazała, że znajduje się w takim położeniu majątkowym. Wskazania w tym miejscu wymaga, że przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych, powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 1 kwietnia 2008 r. sygn. akt I OZ 208/08). Niewątpliwie, kondycja finansowa skarżącej spółki, wynikająca z przedstawionych danych, w tym jej wyniki gospodarcze za ostatnie lata, wielokrotnie przewyższająca wysokość kosztów sądowych, nie daje podstaw do udzielenia jej prawa pomocy. Ocena wszystkich tych okoliczności wskazuje na to, że nie ma wystarczających podstaw do obciążenia budżetu państwa kosztami sądowymi w sprawie zainicjowanej przez skarżąca spółkę. Wobec powyższego uznać należało, że w zaskarżonym postanowieniu referendarz sądowy prawidłowo ocenił, że okoliczności sprawy nie wskazują na wystąpienie przesłanki, o której mowa w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 260 § 1 w związku z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu postanowił jak w sentencji.