I SA/Wr 189/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Radom po rozpoznaniu w dniu 4 października 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi T. Z. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. Ośrodek Zamiejscowy w J. G. z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące II-XII 2006 r. i I-VIII 2007 r. postanawia: I. przyznać stronie skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w wysokości przekraczającej kwotę 5.386 (słownie: pięć tysięcy trzysta osiemdziesiąt sześć) złotych; II. odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych uzasadniając, że posiadane wspólnie z konkubiną nieruchomości obciążone są hipotekami. Wnioskodawca nie dysponuje żadnymi oszczędnościami, a prowadzona przez niego działalność gospodarcza przynosi stale straty finansowe. Spłacane raty kredytów i leasingu, które zaciągnął na rozwój działalności wynoszą łącznie 5.133 zł (stan na styczeń 2010 r.). W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, że wspólne gospodarstwo prowadzi z synem (ur. w [...] r.) i konkubiną. Posiada mieszkanie o powierzchni 62 m2 i nieruchomość w P.. Poza tym nie dysponuje żadnymi zasobami pieniężnymi, przedmiotami o wartości powyżej 3.000 euro ani jakimikolwiek dochodami. Wnioskodawca dodał, że konkubina prowadzi działalność gospodarczą od [...] 2009 r., która nie przynosi praktycznie żadnych zysków. Spłaca też zaciągnięte pożyczki w łącznej kwocie 1.202,42 zł. Straty finansowe w prowadzonych działalnościach prowadzą do zadłużenia gospodarstwa domowego, które stale rośnie. Przeciwko skarżącemu ponadto są prowadzone egzekucje komornicze. W utrzymaniu gospodarstwa domowego pomagają rodzice. Do wniosku załączone zostały wydruki z księgi podatkowej za miesiące listopad i grudzień 2009 r., zestawienie przychodów i podatków za 2009 r. przedsiębiorstwa prowadzonego przez konkubinę, M. N. wraz z oświadczeniem, że wykazana kwota 9.610 zł jest jedynie sumą osiągniętych przychodów stanowiących podstawę opodatkowania, którą należy pomniejszyć o koszty wynagrodzenia dla pracownika oraz związane z utrzymaniem stanowiska pracy. Załączone zostały też odpisy z ksiąg wieczystych posiadanych nieruchomości, z wykazanymi wpisami o ustanowieniu hipotek na rzecz banków, kopie umów: pożyczki, o kredyty gotówkowe, kredyt obrotowy i leasingu operacyjnego oraz dokumenty potwierdzające prowadzone postępowania egzekucyjne przez komornika oraz w administracji. W odpowiedzi na wezwanie wnioskodawca przesłał ponadto zeznania podatkowe jego i M. N. za 2008 i 2009 r., pisma dotyczące zaległości w spłacie kredytów, pisma dotyczące wypowiedzenia umów kredytowych i prowadzenie rachunków bankowych, wyciągi z dwóch rachunków bankowych oraz zestawienie miesięcznie ponoszonych wydatków. Z dokumentów tych wynika, że w latach 2008 i 2009 odpowiednio skarżący uzyskał przychód z prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie 1.579.405,71 zł i 1.050.946,92 zł, ponosząc koszty ich uzyskania w kwocie 1.584.530,05 zł i 1.071.366,33 zł. Natomiast M. N. w roku 2009 uzyskała przychód w wysokości 12.832,32 zł. Jeden z rachunków bankowych jest zajęty w postępowaniu egzekucyjnym, o czym świadczą wypłaty z niego, drugi natomiast służy do prowadzenia działalności gospodarczej przez konkubinę skarżącego. Z tego drugiego wynika też, że M. N. dysponuje jeszcze jednym rachunkiem bankowym, z którego dokonuje wpłat własnych. Pozostałe dokumenty wskazują, że zadłużenie gospodarstwa domowego skarżącego wynosi 29.338,35 zł, ponadto prowadzona jest wobec niego egzekucja należności głównych z tytułu zobowiązań cywilno- i publicznoprawnych w łącznej kwocie 8.541.015,90 zł. Z zestawienia miesięcznie ponoszonych wydatków przez rodzinę skarżącego wynika, że wydatki te wynoszą łącznie około 7.900 zł, w tym na media 500 zł, żywność 800 zł, środki higieny 300 zł, przedszkole 200 zł, na kredyty prywatne 1.500 zł, karty kredytowe 600 zł oraz na spłatę kredytów firmowych 4.000 zł. Wnioskodawca wyjaśnił, że wszystkie wydatki finansuje w dużym stopniu dzięki pomocy jego rodziców oraz z bieżących wpływów uzyskiwanych z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Ponadto oświadczył, że jest właścicielem samochodu ciężarowego marki [...] rocznik 1987, o wartości 1.500 zł. M. N. oświadczyła natomiast, że nie posiada żadnych środków transportu oraz że w 2009 r. korzystała ze wsparcia państwowego na podjęcie działalności gospodarczej w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki "Aktywacja bezrobotnych Drogowskaz". Postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2010 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Od postanowienia skarżący wniósł sprzeciw, wskazując, że we wniosku rzetelnie przedstawił sytuację materialną swoją oraz konkubiny i brak jest podstaw do twierdzenia zawartego w postanowieniu, że dysponuje środkami finansowymi, które nie zostały wykazane. Zwrócił uwagę, że ze względu na zadłużenie gospodarstwa domowego korzysta z pomocy rodziców. Podniósł, że w postanowieniu nie odniesiono się w ogóle do stanu zadłużenia, które obecnie wynosi ponad 8.500.000 zł. Wskazał, że oświadczenie, iż spłacanie zadłużenia w miarę możliwości nie świadczy o dysponowaniu nieujawnionymi środkami pieniężnymi. Obecnie bowiem skarżący nie dysponuje żadnymi rezerwami, co wykazał we wniosku. Podkreślił, że poza tym poinformował również o stanie majątkowym konkubiny. Na wezwanie Sądu przedłożone zostały dodatkowo wydruki z księgi podatkowej za miesiące luty, marzec i kwiecień 2010 r., zestawienie przychodów o podatków firmy M. N. oraz wyciągi z dwóch rachunków bankowych skarżącego oraz trzech rachunków (w tym jednego związanego z prowadzoną działalnością gospodarczą) i karty kredytowej M. N.. Wynika z tych dokumentów, że przychód z prowadzonej przez T. Z. działalności gospodarczej wyniósł do końca kwietnia 2010 r. 316.662 zł, a dochód (po odliczeniu kosztów uzyskania przychodu) – 35.802,95 zł. Z działalności prowadzonej przez jego konkubinę przychód w tym samym okresie wyniósł 13.675 zł, który jest opodatkowany ryczałtem według stawki 8,5%. Wnioskodawca wyjaśnił, że wartości, które wykazał ze swojej firmy, nie odzwierciedlają rzeczywistego dochodu – księga podatkowa bowiem nie zawiera zobowiązań płatniczych wobec kontrahentów, a towar handlowy w większości przypadków nabywany jest z odroczonym terminem płatności. Ponadto rok 2009 został zakończony stratą i większa część wykazanego dochodu za 2010 r. została przeznaczona na pokrycie i regulowanie zaległości płatniczych wobec dostawców. Na rachunkach należących do skarżącego brak jakichkolwiek operacji. Postanowieniem z dnia 7 czerwca 2010 r. Wojewódzki Sad Administracyjny we Wrocławiu odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy uznając, że skarżący nie wykazał spełnienia przesłanek do zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając zażalenie strony od w/w postanowienia, uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu Naczelny Sąd Administracyjny wskazał na konieczność wszechstronnej oceny sytuacji majątkowej strony, tj. przy uwzględnieniu kosztów sądowych jakie strona zobowiązana jest ponieść w pozostałych sprawach wszczętych ze skarg T. Z. przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w odniesieniu do osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Mowa tu o osobach bardzo ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, bądź też, w której ich poniesienie byłoby związane z uszczerbkiem w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych ubiegającego się o taką pomoc, jak również jego najbliższych. Treść przepisu art. 246 § 1 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej u.p.s.a.) formułującego przesłanki ustawowe jakie powinna spełniać osoba fizyczna ubiegająca się o pomoc państwa w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, a ściślej zawarta w tych przepisach dyrektywa "gdy osoba ta wykaże" nie pozostawiają wątpliwości, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do zwolnienia od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w zakresie przez siebie wnioskowanym. Orzeczenie Sądu w zakresie całkowitego lub częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, czy też odmowa udzielenia takiej ochrony zależy zatem od tego czy strona wykaże przesłanki o jakich mowa w art. 246 § 1 ust. 1 pkt 1 i 2 u.p.s.a. Nawiązując do złożonego w sprawie wniosku, skarżący T. Z. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych. Analizując jego stan majątkowy przez pryzmat przesłanek z art. 246 § 1 ust. 1 pkt 1 i 2 u.p.s.a. Sąd stwierdził, że skarżący nie wykazał, by jego sytuacja materialna odpowiadała hipotezie normy z art. 246 1 ust. 1 pkt 1 u.p.s.a., a tym samym, by zasadnym było zwolnienie skarżącego od całości kosztów w sprawie, o co wnioskował. W przekonaniu Sądu, odmowa przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie choćby częściowym naruszałaby jednak konstytucyjne prawo strony do Sądu z uwagi na zagrożenie, że skarżący nie byłby w stanie opłacić skargi w sprawie, a tym samym realizować swoich konstytucyjnych praw przed Sądem. Z tych względów, Sąd przyznał stronie prawo pomocy poprzez nałożenie na nią obowiązku częściowego tylko opłacenia wymaganego wpisu od skargi, tj. w kwocie nie przekraczającej 5.386 zł. Udzielając stronie zwolnienia we wskazanym zakresie Sąd ważył nie tylko wysokość wpisu w sprawie (wynoszącego 35.386,00 zł), ale również wysokość wpisów jakie skarżący obowiązany jest ponieść w sprawach o sygn. akt I SA/Wr 190/10 oraz I SA/Wr 191/10. Realizując wytyczne zawarte w uzasadnieniu postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 31 sierpnia 2010 r. (sygn. akt I FZ 293/10), rozmiar kosztów jakie skarżący obowiązany jest ponieść na poczet postępowań sądowych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu, Sąd orzekający w sprawie odniósł do aktualnych możliwości płatniczych wnioskodawcy. Przy ocenie tych możliwości, wbrew zarzutom strony wskazanych w sprzeciwie, Sąd uwzględnił sytuację majątkową nie tylko wnioskodawcy, ale również jego konkubiny, z którą prowadzi gospodarstwo domowe. Powszechnie akceptowany w orzecznictwie sądowym jest bowiem stanowisko, że jeśli strona twierdzi, że nie może samodzielnie ponieść kosztów postępowania, to konieczne jest zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 262/09). Sąd wziął również pod uwagę deklarowaną przez skarżącego pomoc zarówno jego rodziców, jak i rodziców jego konkubiny. Przy ocenie możliwości finansowych strony Sąd nie uwzględnił natomiast posiadanych przez skarżącego oraz jego konkubinę nieruchomości jako że zostały one obciążone hipoteką na zabezpieczenie kredytów. Sąd miał tu na uwadze akcentowany przez Naczelny Sąd Administracyjny pogląd (postanowienie z dnia 8 lipca 2008 r., sygn. akt II FZ 211/08), w myśl którego, "nie można twierdzić, że skarżąca posiada majątek, dzięki któremu mogłaby pokryć koszty sądowe, jeśli składniki tego majątku w postaci nieruchomości są obciążone hipotekami [...] i ich zbycie jest właściwie niemożliwe lub też środki uzyskane z ewentualnego zbycia i tak nie byłyby postawione do dyspozycji skarżącej." W kontekście tym należy wskazać, iż udzielając zwolnienia od kosztów sądowych tylko w zakresie częściowym Sąd nie pominął faktu, że przeciwko skarżącemu prowadzone są egzekucje administracyjne i komornicze, uznał jednak, że część obciążeń (dotycząca kredytów) znajduje zabezpieczenie w przedmiocie hipoteki, a ponadto, nie ma powodu, by prywatne zobowiązania skarżącego korzystały z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnościami publicznoprawnymi jakimi są koszty sądowe. Trzeba bowiem pamiętać, że koszty sądowe zasługują na równe w tym względzie traktowanie z innymi obciążeniami finansowymi przedsiębiorców. W przeciwnym razie, zwolnienie z kosztów sądowych – będących dochodem budżetu państwa – stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów gospodarczych i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Orzekając zatem w zakresie przyznania prawa pomocy, powinnością Sądu jest wyważenie zarówno interesu Państwa, a więc ogółu obywateli, jak i skarżącego (por. postanowienie WSA we Wrocławiu z dnia 6 października 2008 r., sygn. akt I SA/Wr 102/08). Odmawiając skarżącemu prawa do całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych, Sąd nie negował trudnej sytuacji finansowej wnioskodawcy. Miał jednak na uwadze, że zasadą jest ponoszenie kosztów postępowania sądowego przez stronę, a przerzucenie tych kosztów na społeczeństwo jest możliwe tylko w szczególnie uzasadnionych okolicznościach (postanowienie NSA z dnia 3 kwietnia 2009 r., sygn. akt I OZ 304/09). W stanie faktycznym sprawy, takich szczególnych okoliczności Sąd nie stwierdził. Skarżący wszczynając określoną liczbę postępowań sądowych musi liczyć się z tym, że prowadzona przez niego działalność będzie wymagała ponoszenia związanych z tym wydatków. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do Sądu nie oznacza bowiem bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, czy prawa do zwolnienia od kosztów tylko dlatego, że strona ma kłopoty finansowe lub obowiązana jest do regulowania zaciągniętych zobowiązań prywatnych. Skarżący przedkłada cywilnoprawne zobowiązania nad te, związane z zainicjowanym postępowaniem sądowym. Tymczasem, inne wydatki skarżącego nie mogą być w stosunku do tych opłat traktowane priorytetowo. Dostępność do Sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, stąd też dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach (postanowienie NSA z dnia 30 lipca 2009 r. sygn. akt I OZ 753/09). Co więcej, jak podkreśla się w orzecznictwie, zapobiegliwości i przezorności w zakresie zdobycia środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną przez te podmioty działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów – także sądowych (postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2008 r., sygn. akt I FZ 265/08). Podnoszona przez stronę okoliczność, że zarówno jego działalność, jak i działalność gospodarcza jego konkubiny nie przynosi praktycznie żadnych zysków od kilku lat nasuwa pytanie o sens prowadzenia działalności gospodarczej przez wnioskodawcę, a co najmniej, nie może być traktowana jako argument przemawiający za uzyskaniem wsparcia finansowego ze strony państwa w postaci zwolnienia od obowiązku ponoszenia opłat w sprawie. Należy podkreślić, iż wbrew zobowiązaniu Sądu, skarżący nie przedłożył zaświadczenia o deklarowanych dochodach z działalności gospodarczej za ostatnie trzy miesiące, co nie pozostawało bez wpływu na sposób oceny jego sytuacji majątkowej, albowiem nie pozwalało zweryfikować twierdzeń strony co do jakiejkolwiek dochodowości prowadzonej działalności. Powody wydania takiego zaświadczenia, jak wynika z pisma Naczelnika Urzędu Skarbowego w L. z dnia [...] 2009 r., zostały zawinione przez stronę. Sąd nie jest natomiast zobowiązany do prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy (postanowienie WSA w Gdańsku z dnia 27 lipca 2005 r., sygn. akt I SA/Gd 335/05). Na marginesie przedstawionych rozważań należy nadmienić, iż jak wynika z pisma M. N. (konkubiny skarżącego) z dnia [...] stycznia 2010 r. pomimo braku rentowności prowadzonej działalności gospodarczej, zatrudnia ona pracownika oraz ponosi koszty związane z utrzymaniem miejsca pracy. Powyższe budzi wątpliwość, czy działalność ta rzeczywiście nie przynosi dochodów, czy tylko dochodów tych wnioskodawca i jego konkubina nie chcą ujawnić. O powyższym świadczy, w ocenie Sądu, także historia rachunku bankowego M. N., z którego wynika, że M. N. w dniach [...].03.2010 r., [...].03.2010, [...].03.2010 i [...].04.2010 r. dokonała wpłaty własnej (na swoje konto) kwot – odpowiednio 3.000 zł, 1000 zł, 1600 zł i 1.500 zł. Z opisu tych transakcji wynika, iż są to wpłaty własne właściciela, zasilające jego konto. Nie może również nie budzić wątpliwości, skąd skarżący posiada środki pieniężne na utrzymanie kształtujące się na poziomie 1.800 zł miesięcznie oraz na spłatę kredytów w kwocie 1.500 zł . Powyższe nasuwa obawę Sądu, że sytuacja majątkowa skarżącego odbiega od tej deklarowanej we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Innymi słowy, nie jest taka trudna, jak to skarżący przestawia. Wskazane wątpliwości Sądu zadecydowały o nałożeniu na stronę obowiązku uiszczenia wpisu częściowego w kwocie 5.386 zł , który, w ocenie Sądu, leży w możliwościach finansowych wnioskodawcy. Decydując się na częściowe zwolnienie skarżącego od wymaganego wpisu od skargi Sąd miał na uwadze, że wpis od skargi w niniejszej sprawie jest najwyższy w porównaniu z wpisami jakie skarżący obowiązany jest ponieść w sprawach o sygn. akt I SA/Wr 190/10 i I SA/Wr 191/10 Z tych względów, na podstawie przepisu art. 246 § 1 ust. 1 pkt 2 u.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu orzekł jak w sentencji postanowienia.