I SA/Wr 663/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczącego: Sędzia WSA Katarzyna Radom po rozpoznaniu w Wydziale I w dniu 8 stycznia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 października 2017 r. o odmowie przyznania stronie skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi T. M. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej we W. z dnia [...] 2017 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za marzec 2011 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego. Skarżący, reprezentowany przez adwokata, wniósł o zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi wskazując w uzasadnieniu na brak środków. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i dwójką synów (ur. w [...] i [...] r.). Jedyny majątek, jaki posiada, to udziały w spółkach z o.o.: "A" i "B". Nie ma żadnych nieruchomości, oszczędności ani przedmiotów o wartości powyżej 5.000 zł. Jako źródło dochodów wnioskodawca wskazał "zlecenia" oraz umowę o pracę jego żony. Łączna kwota dochodów miesięcznie wynosi 4.500 zł netto. Jako zobowiązania i stałe wydatki wymienione zostały: mieszkanie 2.000 zł, wyżywienie 2.000 zł, media i inne 500 zł. Do wniosku załączono wydruki historii rachunku z ujemnym saldem, którego posiadaczem jest "C" T. M.. Następnie w wyniku wezwania do uzupełniania braku formalnego wniosku oraz przedłożenie dodatkowych dokumentów i oświadczeń, wnioskodawca w ponownie wypełnionym formularzu podał dodatkowo, że posiada udziały nadto w "D" sp. z o.o., uzyskuje z tytułu zleceń 4.000 zł, a łączna kwota dochodów w budżecie domowym wynosi 7.036,01 zł. Jako zobowiązania i stałe wydatki podane zostały: prąd 350 zł, gaz 450 zł, woda 500 zł, żywność 2.000-3.000 zł, środki higieny i kosmetyki 500 zł, odzież 200-700 zł, Internet 100 zł, telefon 700 zł, paliwo 1.000 zł, bilet miesięczny syna 200 zł, korepetycje, podręczniki, przybory szkolne 500 zł, lekarstwa 200-300 zł. Z dokumentów przedłożonych na wezwanie wynika, że wnioskodawca za 2015 rok uzyskał z działalności gospodarczej, prowadzonej w zakresie sprzedaży płodów rolnych, przychód w wysokości 169.446,08 zł i dochód w kwocie 10.149,65 zł. W 2016 r. wartości te, których źródłem również była działalność gospodarcza, wynosiły odpowiednio 1.261.538,79 zł i 56.734,11 zł. Jego żona zatrudniona jest w [...] jako [...] z wynagrodzeniem netto 3.036 zł. Wnioskodawca posiada zaległości podatkowe w kwocie 63.789,08 zł według stanu na dzień 20 września 2017 r. i prowadzona jest wobec niego egzekucja należności w kwotach 45.763,55 euro, 370.321,27 zł. Przedłożone zostały wydruki rachunków bankowych "C" T. M. oraz "A" sp. z o.o. i "D" sp. z o.o., to jest spółek, w których wnioskodawca jest jedynym wspólnikiem i członkiem zarządu. Pełnomocnik wnioskodawcy wyjaśnił nadto, że wnioskodawca nie ma podpisanych umów zlecenia czy umów o pracę, na podstawie których otrzymywałby wynagrodzenie. Wraz z żoną nie mają żadnych lokat bankowych ani kart kredytowych. Pomiędzy małżonkami ustanowiona jest rozdzielność majątkowa. Źródłem finansowania profesjonalnego pełnomocnika były środki pozyskane przez wnioskodawcę z jego dochodu w 2016 r. oraz pomocy rodziny, od której wnioskodawca zaciąga pożyczki na ten cel i na utrzymanie. Pełnomocnik zaznaczył, że oprócz przedmiotowej sprawy wnioskodawca ma szereg zaległości podatkowych, w tym zaległość z tytułu podatku od towarów i usług za maj, lipiec i grudzień 2016 r. w kwocie 63.798,08 zł (według stanu na dzień 20 września 2017 r.). Obecnie toczy się wobec niego kilka postępowań egzekucyjnych, w których dochodzone są należności w kwocie co najmniej 200.000 zł. Nadto bank wypowiedział małżonkom umowę kredytową i uzyskał w tym przedmiocie wyrok zasądzający od skarżących kwotę 370.321,95 zł. Postanowieniem z dnia 16 października 2017 r. referendarz odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ocenie referendarza sądowego wnioskodawca przedstawił swoją sytuację w sposób wybiórczy i niewiarygodny, co skutkowało brakiem możliwości dokonania oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. Po pierwsze referendarz zwrócił uwagę na miesięczne wydatki, których wysokość, w jego ocenie, znacznie przewyższa kwoty wydatkowane w przeciętnych gospodarstwach domowych i świadczą tylko o możliwościach finansowych wnioskodawcy i jego rodziny (2.000-3.000 zł na wyżywienie, 1.000 zł na paliwo, 700 zł na telefon, 500 zł na środki higieny i kosmetyki 500 zł, 200-300 zł na lekarstwa). Następnie referendarz stwierdził, odnosząc się do istniejącej między skarżącym a jego żoną rozdzielności majątkowej, że nie zwalnia ona małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego. W związku z tym poszerzenie ustaleń faktycznych o dokumenty dotyczące bezpośrednio żony skarżącego w celu ustalenia sytuacji majątkowej samego skarżącego, było konieczne. Poza tym, w ocenie referendarza, wnioskodawca przedłożył tylko takie dokumenty, które miałby potwierdzać jego złą kondycję finansową, mijając się przy tym z prawdą w oświadczeniach złożonych na urzędowym formularzu wniosku o przyznania prawa pomocy. Wnioskodawca wskazał mianowicie, że źródłami jego dochodów są "zlecenia", wyjaśniając następnie za pośrednictwem pełnomocnika, że nie ma zawartych umów zlecenia, na podstawie których pobierałby wynagrodzenie. Tymczasem wnioskodawca być może uzyskuje dochody z tytułu zleceń, ale są to zlecenia w ramach działalności gospodarczej. Przy czym, na urzędowym formularzu wnioskodawca nie wskazał wyraźnie działalności gospodarczej jako źródła dochodów, dlatego nie został wezwany do przedłożenia dotyczącej jej dokumentacji finansowej. W świetle natomiast oświadczenia wnioskodawcy, że posiada udziały w spółkach "A", "B" i "D" oraz nadesłanych wydruków historii rachunków bankowych, referendarz zauważył, że nie nadesłano historii rachunków "B" sp. z o.o., w której to spółce wnioskodawca jest jedynym wspólnikiem i członkiem zarządu. Z kolei, na wszystkich rachunkach odnotowane są salda ujemne lub niewysokie środki dostępne, a żaden rachunek nie potwierdza miesięcznych dochodów wnioskodawcy na poziomie 4.000 zł. Ponadto, wnioskodawca nie ujawnił - co referendarz ustalił z urzędu - że jest wspólnikiem "E" sp. z o.o. W sprzeciwie od ww. postanowienia pełnomocnik skarżącego, zarzucając naruszenie art. 199 i art. 246 § 2 pkt 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji RP podniósł, że dokonana przez referendarza ocena sytuacji majątkowej skarżącego, była błędna, dowolna i doprowadziła do pozbawienia skarżącego prawa do sądu. Pełnomocnik skarżącego podkreślił, że z przedstawionej sytuacji materialnej skarżącego wynika brak środków na opłacenie wpisu sądowego w sprawie. Świadczy o tym brak środków pieniężnych na rachunkach bankowych, a także szereg zaległości, w tym podatkowych, o łącznej wysokości wynoszącej ok. 1.200.000 zł, z których część egzekwowana jest przez komornika sądowego. Pełnomocnik ponadto zauważył, że posiadanie udziałów w spółkach "A" i "B" nie świadczy w żaden sposób o fakcie, że ich przychody i majątek kształtują sytuację majątkową skarżącego. Rachunki bankowe tych spółek mają bowiem ujemne saldo, którego wartość z miesiąca na miesiąc się powiększa. W sytuacji natomiast wygospodarowania kwoty 7.682 zł (łączna wysokość wpisu sądowego od wszystkich pięciu skarg) na którymkolwiek rachunku bankowym, zostałaby ona zajęta, a następnie wyegzekwowana. Wobec powyższego podkreślono, że skarżący nie jest w stanie zgromadzić środków ani zaciągnąć celowej pożyczki, aby opłacić wpis od skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, dalej: p.p.s.a.) rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Stosownie zaś do treści art. 260 § 2 p.p.s.a. w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Przedmiotem sprzeciwu jest postanowienie referendarza sądowego, którym odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, tj. wpisu sądowego od skargi. W ocenie Sądu, mając na uwadze treść wniosku, złożone na wezwanie dokumenty i oświadczenia, a także treść sprzeciwu, uznać należy, że dokonana przez referendarza sądowego ocena sytuacji finansowo-majątkowej skarżącego, nie nosi – jak zarzucono w sprzeciwie - znamion wadliwości. Przystępując do uzasadnienia swojego stanowiska Sąd tytułem wstępu pragnie zauważyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Nie ulega przy tym wątpliwości, że tak rozumiane prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez strony pełnych kosztów postępowania wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Przyznanie prawa pomocy uzależnione jest jednak od spełnienia przesłanek określonych w przepisach je normujących. Mianowicie, z treści art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika, że przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, należy przyznać osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy zauważyć, że użycie przez ustawodawcę zwrotu "gdy wykaże" oznacza, że to do wnioskodawcy należy udowodnienie istnienia przesłanek wymienionych w tym przepisie. Owo udowodnienie następuje natomiast poprzez przedłożenie przez wnioskodawcę materiału źródłowego, który nie może budzić żadnych wątpliwości. Jak wynika z akt sprawy, wnioskodawca został wezwany w trybie art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia szeregu dokumentów dotyczących zarówno samego wnioskodawcy, jak i jego żony. Wnioskodawca jednak nie uczynił w pełni zadość temu wezwaniu. Uchylił się bowiem od przedłożenia wydruków historii z rachunku bankowego jego małżonki. Sąd przy tym podziela stanowisko referendarza sądowego, że sytuacja finansowa osoby fizycznej pozostającej w związku małżeńskim nie może być oceniana w oderwaniu od możliwości płatniczych małżonka. Zapatrywania tego nie może zmienić powoływana w odpowiedzi na wspomniane wezwanie, rozdzielność majątkowa. Przypomnieć bowiem należy, że stosownie do art. 23 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, na małżonku ciąży obowiązek udzielania współmałżonkowi pomocy finansowej, w tym w zakresie prowadzonego postępowania sądowego, i to bez względu, w jakim ustroju majątkowym pozostają, a nawet niezależnie czy prowadzą, czy też nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego (por. postanowienie NSA z dnia 12 września 2013 r. sygn. akt I FZ 313/13). W związku z tym poszerzenie ustaleń faktycznych o dokumenty dotyczące żony wnioskodawcy w zakresie podanym w wezwaniu, było konieczne. Wnioskodawca jednakże, co wynika z zawartości akt sprawy, nie przedłożył wszystkich żądanych dokumentów. Ponadto, w treści odpowiedzi na wezwanie znajduje się stwierdzenie, które nie koreluje z informacjami podanymi w urzędowym formularzu wniosku. Otóż, jak słusznie zauważył referendarz, we wniosku jako źródło dochodów wnioskodawca wskazał zlecenia, z tytułu których otrzymuje miesięcznie ok. 4.000 zł. Tymczasem, w odpowiedzi na wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a przez nadesłanie m.in. kopii umów zlecenia, wnioskodawca oświadczył, że nie ma zawartych żadnych umów zlecenia. Nadesłał natomiast dokumenty, z których wynika, a o czym nie wspomniał we wniosku, że prowadzi działalność gospodarczą. Co za tym idzie, brak tej informacji we wniosku skutkował tym, że we wspomnianym wezwaniu w trybie 255 p.p.s.a., referendarz nie wezwał wnioskodawcy o przedłożenie dokumentów finansowych z wykazanym bieżącym przychodem i dochodem/stratą z prowadzonej działalności gospodarczej. Podkreślić przy tym należy, że choć referendarz podniósł tę okoliczność w uzasadnieniu skarżonego rozstrzygnięcia, to wnioskodawca w sytuacji, gdy jest zobligowany do dokładnego podania danych o stanie majątkowym, nie skorzystał z możliwości przedłożenia takowej dokumentacji wraz ze sprzeciwem. Tym samym nie przedstawił swojej rzeczywistej sytuacji materialnej. Poza powyżej wskazanym, zauważenia też wymaga, że w treści sprzeciwu w żaden sposób nie ustosunkowano się do informacji ustalonej przez referendarza z urzędu, o posiadanych przez wnioskodawcę udziałach w spółce "E", co także potwierdza zajęte w skarżonym postanowieniu stanowisko referendarza sądowego. Mając zatem na uwadze tak ukształtowane okoliczności faktyczne sprawy Sąd stwierdza, że: wskazane braki w nadesłanym materiale źródłowym, nieustosunkowanie się do faktu posiadania udziałów w spółce "E" oraz nieścisłości w zakresie dotyczącym źródła dochodu wnioskodawcy, uniemożliwiają wolną od wątpliwości ocenę jego sytuacji finansowej, w szczególności jednoznaczne stwierdzenie, że zdobycie przez wnioskodawcę środków na sfinansowanie kosztów postępowania (tu: wpisu sądowego od skargi) jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Dodać jednocześnie należy, że jakkolwiek akcentowana przez wnioskodawcę okoliczność posiadania znacznej kwoty zobowiązań, niewątpliwie wpływa na jego sytuację majątkową, to w obliczu wybiórczego przedstawienia materiału źródłowego, nie ma możliwości rzetelnej oceny tej zależności. Takie selektywne działanie wnioskodawcy (także przez uchylenie się od obowiązków nałożonych w trybie art. 255 p.p.s.a.), stanowi więc przeszkodę dla przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Podsumowując, wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść wpisu sądowego od skargi (uwzględniając taki sam obowiązek w pozostałych sprawach), bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym stanie rzeczy, Sąd podzielając stanowisko i argumentację referendarza sądowego, utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie, o czym orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a.