I SA/Wr 696/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Lidia Błystak po rozpoznaniu w dniu 6 września 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi A. B. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej we W. Ośrodek Zamiejscowy w L. z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie przedłużenia terminu zwrotu nadwyżki podatku naliczonego nad należnym za listopad 2009 r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wnosząc o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata skarżący wskazał, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku i nie uzyskuje żadnych dochodów. Dodał, że środki finansowe niezbędne do pokrycia wydatków mieszkaniowych oraz wyżywienia zapewnia mu rodzina. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że wnioskodawca samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, nie posiada żadnych nieruchomości, oszczędności ani przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Do formularza wniosku dołączono zaświadczenie z dnia 1 lutego 2010 r. wystawione przez Powiatowy Urząd Pracy w G. Wynika z niego, że skarżący jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych od dnia 30 marca 2009 r. Ponadto zaświadczono, że skarżący pozostawał bezrobotny po kilka miesięcy w latach 1993, 1999, 2001, 2002, 2005, 2006, 2007 i 2008. Na wezwanie do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów dotyczących stanu majątkowego i finansowego, wnioskodawca powtórzył, iż jest on osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku. Nie uzyskuje żadnych dochodów, stąd też nie składa zeznań podatkowych. Oświadczył, że nigdy nie prowadził działalności gospodarczej. Wskazał, że jest magistrem fizyki teoretycznej i aktualnie pracuje nad doktoratem. Stąd też ponosi koszty związane z wydawaniem publikacji, które przynoszą stratę finansową. O kosztach tych informuje Powiatowy Urząd Pracy oraz Urząd Skarbowy składając deklaracje VAT – 7 za poszczególne miesiące. Nie posiada przedmiotów wartościowych, oszczędności ani rachunków bankowych. Wyjaśnił, że lokal mieszkalny, który zajmuje jest częścią spółdzielni mieszkaniowej A w G., a koszty jego utrzymania (mieszkania i wyżywienia) ponosi emerytowany ojciec zamieszkały w B. Podkreślił, że Sąd ma obowiązek zapewnić mu prawo pomocy w całości zgodnie z art. 6 Konwencji Praw Człowieka w związku z art. 45 Konstytucji RP. Na poparcie swojego stanowiska powołał orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Wnioskodawca powołał się na sprawę o sygn. akt IV SA/Wr 404/08, w której przyznano mu prawo pomocy. Do wniosku załączył pismo z Powiatowego Urzędu Pracy w G., rekomendujące skarżącego na studia doktoranckie, wyrok w sprawie o sygn. akt IV SA/Wr 408/08 oraz pismo pracownika naukowego Uniwersytetu [...] o wyrażeniu zgody na sprawowanie opieki nad A. B., polegającej na pomocy redakcyjnej i czytaniu jego prac. Z pisma tego wynika, że skarżący oczekuje przywrócenia na studia doktoranckie. Postanowieniem referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 9 sierpnia 2010 r. odmówiono przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Od powyższego orzeczenia skarżący wniósł sprzeciw w uzasadnieniu którego, zarzucił referendarzowi poświadczenie nieprawdy oraz błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy skutkujące odmową przyznania wnioskodawcy prawa pomocy. Wskazał, że twierdzenia referendarza są sprzeczne z przedłożonym zaświadczeniem o posiadaniu statusu bezrobotnego bez prawa do zasiłku. Wywiódł ponadto, że postanowienie referendarza sądowego ogranicza skarżącemu prawo do Sądu wynikające z art. 45 Konstytucji RP, Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Dodał, iż Sąd – podobnie jak w sprawie o sygn. akt I SA/Wr 753/08 (postanowienie NSA z dnia 17 grudnia 2008 r., I FZ 479/08) – powinien sprecyzować swoje wątpliwości, a następnie określić jakie wyjaśnienia i dokumenty są niezbędne do rozpoznania wniosku. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do treści art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata, czyli w zakresie całkowitym, może być przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Należy zauważyć, że regulacja zawarta w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., stosownie do której strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Dlatego podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy ma służyć przede wszystkim tym, którzy nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem lub następuje to kosztem utrzymania własnej rodziny. A zatem przytoczone we wniosku okoliczności, jak i przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanej regulacji. Tak więc, to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tego prawa. Wnioskodawca winien więc wykazać w sposób nie budzący wątpliwości, że zdobycie przez niego środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym, jest obiektywnie niemożliwe. Pamiętać również trzeba, że koszty sądowe stanowią daninę publiczną. Konstytucja RP przewiduje powszechny obowiązek ponoszenia takich danin, stanowiąc w art. 84, że każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie. W istocie konstytucyjną zasadą jest również prawo do sądu ustanowione w art. 45 ust. 1, dlatego też w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonania wyważenia pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (zob. w: B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz", Zakamycze 2005, s. 585). W świetle przytoczonej regulacji oraz powyższych uwag, okoliczności przedstawione przez skarżącego nie uzasadniają przyznania prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że pomimo wezwania z dnia 9 lipca 2010 r. na podstawie art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia dodatkowych dokumentów i informacji, wątpliwości co do możliwości płatniczych strony nie zostały usunięte, albowiem wnioskodawca nie dostarczył żądanych dokumentów, podając jedynie ogólne informacje odnoszące się do jego sytuacji majątkowej i finansowej, wskazując, że jest bezrobotny, nie pobiera zasiłku, zaś koszty utrzymania, w tym mieszkania, ponosi za niego ojciec. Analiza akt sprawy w konfrontacji z twierdzeniami strony i wskazywanymi przez nią okolicznościami nasuwa szereg wątpliwości dotyczących sytuacji rodzinnej i finansowej w jakiej znajduje się wnioskodawca, których istnienie przesądza o odmowie przyznania prawa pomocy, a to mając na względzie spoczywający na skarżącym ciężar dowodowy w tym zakresie. Odnosząc się do zasygnalizowanych powyżej wątpliwości, to przede wszystkim niejasna pozostaje sytuacja osobista i finansowa strony związana z ponoszeniem wydatków na zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak mieszkanie, żywność, środki higieny, ubrania czy lekarstwa. W formularzu wniosku A. B. oświadczył, iż samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, z drugiej zaś strony twierdził, że środki na jego wyżywienie oraz wydatki mieszkaniowe wykłada ojciec, przy czym uchylił się od podania jakiego rzędu kwoty przeznacza się na jego potrzeby oraz jakimi kwotami w tym zakresie dysponuje. W tym miejscu dodatkowo należy wskazać na treść art. 255 p.p.s.a., z którego wynika, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy należy rozpoznać mając na uwadze nie tylko stan finansowy i majątkowy wnioskodawcy, ale także jego sytuację rodzinną. Przepis ten w sytuacji skarżącego nabiera szczególnego znaczenia, gdyż wedle oświadczenia wnioskodawcy koszty jego utrzymania w całości spoczywają na członkach rodziny. Rozpoznając wniosek o prawo pomocy nie można również pominąć zaistniałych wątpliwości dotyczących możliwości zarobkowych strony i jej sytuacji majątkowej. Oświadczenia skarżącego co do nieprowadzenia przez niego działalności gospodarczej stoją bowiem w sprzeczności zarówno z aktami administracyjnymi sprawy, jak i z wyjaśnieniami samej strony składanymi w związku z rozpoznawanym wnioskiem. I tak, o aktywności zarobkowej skarżącego świadczy zażalenie z dnia 15 lutego 2010 r. skierowane do Dyrektora Izby Skarbowej we W. OZ w L., w którym strona wskazuje, że jest zarejestrowanym wydawcą książek i w związku z tym ewidencja nabyć, faktury VAT i ich związek ze sprzedażą publikacji może zostać ujawniona urzędowi skarbowemu wyłącznie za zgodą osoby, która wystawiła te dokumenty lub na podstawie postanowienia Sądu. W innym piśmie procesowym (datowanym również na 15 lutego 2010 r.) wnioskodawca wspomina, iż jako wydawca książek jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku a wydłużenie terminu zwrotu podatku VAT pozbawia go źródeł utrzymania i możliwości wydawania książek. Z powyższego wynika podejmowanie przez skarżącego działalności o charakterze zarobkowym, mającej na celu uzyskanie przychodów. Przywołane powyżej okoliczności przeczą twierdzeniom wnioskodawcy, że nie prowadzi on działalności gospodarczej (tak w piśmie z dnia 27 czerwca 2010 r.) tym bardziej, że podatnikami podatku od towarów i usług, a w zakresie opodatkowania tym podatkiem pozostaje sprawa poddana kontroli Sądu, są osoby fizyczne, osoby prawne oraz jednostki bez osobowości prawnej, wykonujące samodzielnie działalność gospodarczą (art. 15 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług - Dz. U. Nr 14, poz. 113 ze zm.). W świetle przedstawionych niejasności i sprzeczności, wynikających z twierdzeń strony nie można było przyjąć, ażeby rzeczywista sytuacja rodzinna, majątkowa, i finansowa strony uzasadniała przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Posiadanie zaświadczenia o fakcie zarejestrowania jako bezrobotnego (bez prawa do zasiłku) nie implikuje wniosku o braku możliwości poniesienia kosztów sądowych. Jak wskazują okoliczności sprawy w okresie zarejestrowania w charakterze bezrobotnego skarżący prowadził działalność zarobkową (gospodarczą – wydawniczą). Przy tym uzyskuje pomoc od rodziny w nieznanej wysokości. Należy zwrócić również uwagę na kwestię niewyjaśnienia przez skarżącego przyczyn, z powodu których pozostaje on – wedle oświadczenia – bez środków finansowych. Biorąc pod uwagę wiek wnioskodawcy (urodzony 6 sierpnia 1974 r.), jak również fakt posiadania przez niego statusu bezrobotnego należy przypuszczać, że nie istnieją przeszkody natury osobistej bądź zdrowotnej w podjęciu przez stronę pracy zarobkowej. Skarżący nie wykazał, że podejmował starania mające celu znalezienie zatrudnienia lub podniesienie kwalifikacji zawodowych. Nie przedstawił ponadto jakichkolwiek okoliczności przemawiających za tym, iż istnieją przeszkody w podjęciu przez wnioskodawcę zatrudnienia. Podkreślić bowiem trzeba, że strona, co do której istnieją wątpliwości odnośnie faktu, czy posiada ona zasoby majątkowe lub mogłaby je uzyskać, nie może skutecznie wnosić o przyznanie prawa pomocy i podnieść zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej prawa przed sądem. Powtórzenia bowiem wymaga, że to na stronie ciąży obowiązek wykazania ze szczególną starannością, okoliczności uzasadniających przyznanie od Skarbu Państwa pomocy w finansowaniu kosztów sądowych. W niniejszej sprawie tej staranności skarżącemu zabrakło. Mając zatem na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, na podstawie art. 245 § 2, art. 246 § 1 pkt 1 i art. 260 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji postanowienia.