I SA/Wr 750/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jadwiga Danuta Mróz po rozpoznaniu w dniu 18 lipca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych na skutek sprzeciwu strony skarżącej od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 20 czerwca 2011 r. w sprawie ze skargi D. S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego za okres od kwietnia do listopada 2006 r. postanawia 1. przyznać stronie skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnić ją od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej kwotę 2.000 (słownie: dwa tysiące) złotych; 2. w pozostałym zakresie odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 10.790 zł D. S., reprezentowana przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu przez doradcę podatkowego, wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach wniosku podała, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych sprawie w związku z brakiem środków pieniężnych spowodowanym przymusowym wykonaniem jej zobowiązań podatkowych wynikających z decyzji organów podatkowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca wskazała, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z mężem oraz dwojgiem nieletnich dzieci i jest właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni 0,32 ha. W rubryce dochody wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym wskazała na zakończenie w dniu 5 stycznia 2011 r. prowadzenia działalności gospodarczej oraz miesięczny dochód jej męża z tytułu umowy o pracę w kwocie 1.500 zł (brutto). W odpowiedzi na wezwanie skarżąca przesłała dokumenty, z których ponad oświadczone wcześniej fakty wynika, że średni koszt miesięcznego utrzymania jej gospodarstwa domowego to kwota ok. 1.100 zł. W roku 2010 r. skarżąca oraz jej mąż uzyskali z prowadzonej działalności gospodarczej odpowiednio przychód w kwocie 102.421,43 zł, obciążony kosztami uzyskania w kwocie odpowiednio 150.509,04 zł Nadto strona oświadczyła, że koszty miesięcznego utrzymania gospodarstwa domowego ponosi między innymi dzięki okazjonalnej pomocy teściów, którzy są właścicielami zamieszkiwanej przez nią nieruchomości, ani ona ani jej mąż nie posiadają rachunków bankowych, natomiast środki finansowe na opłacenie usług profesjonalnego pełnomocnika pochodzą z wcześniej uzyskanych przez nią dochodów z działalności gospodarczej (pismo procesowe z dnia 7 czerwca 2011 r.). Postanowieniem z dnia 20 czerwca 2011 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżąca wniosła o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych podnosząc zarzut naruszenia art. 245 § 1 i 246 § 1 p.p.s.a. wskazując, iż strona wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania – środki, jakie posiadała do tej pory, wydała na koszty sądowe prowadzonych spraw, opłatę pełnomocnika, a pozostałe środki zostały zabezpieczone w postępowaniu egzekucyjnym i nie ma już możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów. Strona stwierdziła, że odmowa przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie spowoduje utratę prawa do rozpatrzenia sprawy przez niezawisły sąd. Skarżąca w głównej mierze przedstawiła okoliczności, których następstwem było, w jej ocenie, niezasadne wydanie decyzji wymiarowych w podatku od towarów i usług, podatku akcyzowym i dochodowym. Podniosła ponadto, że korzystanie z pomocy pełnomocnika "z wyboru" nie może, stosownie do orzecznictwa sądowego (postanowienie NSA z dnia 12 października 2010 r., sygn. akt I GZ 313/10), skutkować oddaleniem wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Wskazała na okoliczność prowadzenia kilku spraw przed Sądem, w których opłaty sądowe przekroczyły 40.000 zł oraz na fakt, że nie prowadzi obecnie działalności gospodarczej i nie uzyskuje dochodu ze sprzedaży paliw. Tytułem uzupełnienia należy wskazać, że w sprawie o sygn. akt I SA/Wr 318/10 skarżąca uiściła opłaty sądowe w łącznej kwocie 500 zł, natomiast w sprawach o sygn. akt I SA/Wr 1394/10 i I SA/Wr 1408/10, I SA/Wr 189/11, I SA/Wr 559/11skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie odpowiednio 3.660 zł i 3.353 zł.,13.345 zł, 10.902 zł. We wszystkich tych sprawach D. S. reprezentowana jest przez doradcę podatkowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje – stosownie do § 2 art. 245 powołanej wyżej ustawy procesowej - zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje – na podstawie § 3 tego samego artykułu - zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, patentowego. Częściowe zwolnienie z opłat lub wydatków może z kolei polegać - zgodnie z przepisem art. 245 § 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. Natomiast z uregulowania sformułowanego w art. 246 § 1 pkt 1) i 2) ustawy procesowej wynika, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w zakresie częściowym natomiast - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie od kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wskazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Ocena zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności ustalone w sprawie, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, oraz interesu strony skarżącej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, uznać należy, że skarżąca nie wykazała, że jej sytuacja materialna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie sposób bowiem przyjąć, że strona, której gospodarstwo domowe posiada stałe źródło dochodu w postaci dwóch pensji w łącznej kwocie 3.000 zł (brutto), pomimo iż dochód ten w zestawieniu z jej zobowiązaniami jest niewysoki, uzyskuje pomoc materialną od rodziny w kwocie 15.000 zł (brutto) rocznie, oraz oszczędności zgromadzonych w latach poprzednich, nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Tytułem uzupełnienia wskazać należy, że Sąd z urzędu wziął pod rozwagę oświadczenie skarżącej złożone w sprawie o sygn. akt I SA/Wr 189/11, z którego wynika, że środki finansowe na opłacenie usług profesjonalnego pełnomocnika w kwocie 7.380 zł za prowadzenie wszystkich jej spraw pochodzą z wcześniej uzyskanych przychodów z działalności gospodarczej, otrzymuje pomoc materialną od rodziny w kwocie około 15.000 zł rocznie, oraz ,że od dnia 1 lipca 2011 r. podjęła pracę z wynagrodzeniem brutto 1.500 zł. Należy też zwrócić uwagę na oświadczenie strony dotyczące źródła pozyskiwania środków na opłacenie wynagrodzenia dla doradcy podatkowego. Wskazała ona bowiem, że pochodzą z dochodów z działalności gospodarczej. Tymczasem w przedłożonym zeznaniu podatkowym za 2010 r. wykazano stratę z działalności prowadzonej przez skarżącą i dochód męża skarżącej z tytułu pracy świadczonej w roku 2010 w kwocie 16.509,76 zł (brutto). Przy czym w ramach prowadzonej działalności gospodarczej skarżąca osiągnęła bardzo wysokie przychody. Jednocześnie była w stanie wygospodarować z uzyskanego przychodu kwotę 7.380 zł celem opłacenia usług profesjonalnego pełnomocnika procesowego. Stąd też należy wywieść, że strona dysponuje zasobami pieniężnymi, którymi obraca z pominięciem systemu bankowego. Podkreślić trzeba, że powyższe ustalenia nie zmierzają do zakwestionowania prawa strony do korzystania z prawa procesowego do profesjonalnej reprezentacji w postępowaniu sądowoadministracyjnym i kształtowania stosunku prawnego z jej pełnomocnikiem według jej uznania. Oświadczenie, które skarżąca złożyła, podlega jednak ocenie z punktu widzenia możliwości płatniczych, co jest istotą rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z tych też przyczyn orzeczono jak w pkt 2. sentencji postanowienia. Badając sytuację materialną i rodzinną strony z punktu widzenia ustawowych warunków przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych obejmującego zwolnienie od wpisu sądowego od skargi Sąd stwierdził, że w sprawie zaistniały ustawowe wymogi konieczne dla częściowego zwolnienia strony skarżącej z kosztów sądowych, tj. zwolnienia jej z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie przekraczającej 2.000 zł. Rozstrzygnięcie w tym zakresie znalazło wyraz w pkt 1. sentencji. Jak wynika z oświadczeń strony posiada ona, obok wynagrodzenia z tytułu pracy własnej i męża oraz pomocy materialnej rodziny, środki pieniężne pochodzące z dotychczas prowadzonej działalności gospodarczej. Wprawdzie strona w oświadczeniu w sprawie o sygn. akt SA/Wr 18911, które Sąd z urzędu wziął pod uwagę, wykazała kwotę 7.380 zł, jednak fakt pominięcia także tej kwoty przy okazji wykazywania jej zdolności płatniczych rodzi wątpliwości co do sposobu wykazywania jej sytuacji materialnej. Mając na uwadze z jednej strony te właśnie wątpliwości oraz z drugiej strony stan majątkowy i rodzinny skarżącej wynikający z przedstawionych przez nią dokumentów i oświadczeń, Sąd doszedł do przekonania, że skarżąca jest w stanie wygospodarować kwotę 2.000 zł na opłacenie wpisu sądowego od skargi bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie oraz jej rodziny. Świadczy o tym fakt zgromadzenia przez skarżącą kwoty 7.380 zł dzięki, której opłacono koszty profesjonalnego pełnomocnika z przychodów uzyskanych z działalności gospodarczej pomimo ujemnego wyniku tej działalności, uzyskiwanie pomocy materialnej ze strony rodziny w kwocie co najmniej 15.000 zł rocznie, posiadanie przez małżonków stałego źródła dochodów w postaci wynagrodzenia za pracę a ponadto regularne pokrywanie kosztów związanych z eksploatacją nieruchomości. Ogół przedstawionych okoliczności wskazuje, że brak jest podstaw do uznania, że konieczność poniesienia kosztów sądowych w wysokości 2.000 zł będzie stanowić dla strony barierę w dostępie do sądu. Podkreślić także trzeba, że w sprzeciwie strona w istocie w żaden sposób nie argumentuje zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, lecz skupia się w głównej mierze na okolicznościach związanych z wydaniem wobec niej decyzji wymiarowych. Dodatkowo wskazać należy, że przy określaniu kwoty wpisu sądowego, który strona jest we stanie uiścić Sąd uwzględnił kwoty kosztów sądowych należnych w innych wniesionych przez stronę skargach. Kwota 2.000 zł stanowi minimalną wartość wpisu sądowego od skargi dla wartości przedmiotu sporu w przedziale, w którym mieści się wartość przedmiotu sporu sądowego wszczętego skargą D. S. (§ 1 pkt 4) rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 221, poz. 2193 ze zm.). Z tych względów na podstawie art. 245 § 1, 2 i 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.