II SA/Wr 464/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym Przewodniczący: Sędzia NSA Halina Filipowicz-Kremis po rozpoznaniu w Wydziale II w dniu 19 lipca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Ł. G. od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 11 czerwca 2018 r. sygn. akt II SA/Wr 464/17 o odmowie przyznania Ł. G. prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Z. B. na decyzję Wojewody D. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie wymeldowania z miejsca pobytu stałego postanawia: zmienić zaskarżone postanowienie referendarza sądowego w ten sposób, że umarza postępowanie w zakresie zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych, a w pozostałym zakresie zaskarżone postanowienie referendarza sądowego utrzymuje w mocy. Zaskarżonym postanowieniem referendarza sądowego odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu ww. postanowienia podano, że w uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy uczestnik postępowania Ł. G. podał, że nie jest w stanie opłacić usług zawodowego pełnomocnika procesowego z wyboru w związku z koniecznością zaskarżenia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu. Wskazał, że jest właścicielem domu o powierzchni 235 m² oraz gospodarstwa rolnego o powierzchni około 17 ha, źródłem jego utrzymania jest działalność rolnicza, która przynosi dochód w kwocie 3.611,50 zł miesięcznie. Do swoich zobowiązań i stałych wydatków wnioskodawca zaliczył spłatę dwóch kredytów hipotecznych w łącznej kwocie około 2.280 zł, składki na KRUS w kwocie 237 zł, opłatę za prąd w kwocie około 150 zł oraz opłaty za wodę, ścieki i śmieci w kwocie około 100 zł. W dniu 2 maja 2018 r. wnioskodawcy doręczono wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia pisma, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie akt sprawy, dodatkowych informacji i dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji materialnej i rodzinnej. Z akt sprawy wynika, że wnioskodawca nie zareagował na to wezwanie. Referendarz sądowy stwierdził wobec powyższego, że uczestnik postępowania nie wykazał, że jego sytuacja materialna i rodzinna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Złożone oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nie zawiera danych koniecznych do oceny rzeczywistych możliwości płatniczych uczestnika postępowania. W treści wniosku ograniczył się on jedynie do podania informacji, które mogłyby sugerować jego trudną sytuację materialną. Uchylił się natomiast od jej wykazania w jakikolwiek sposób, w tym w sposób określony w doręczonym wezwaniu. Szczególne znaczenie w tym zakresie miało wykazanie dochodów w dłuższym okresie, dzięki któremu możliwa byłaby ocena możliwości wygospodarowania przez wnioskodawcę środków pieniężnych na ponoszenie kosztów postępowania sądowego w sprawie. W konsekwencji art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, referendarz sądowy postanowił o odmowie przyznania uczestnikowi postępowania prawa pomocy. Uczestnik postępowania wniósł od przytoczonego postanowienia referendarza sądowego sprzeciw. Wskazał w nim, że nie wnosił o zwolnienie od kosztów sądowych, bowiem jest w stanie pokryć koszty wpisu od skargi kasacyjnej. Wniosek dotyczył jedynie ustanowienia adwokata. Dalej zarzucono, że referendarz sądowy nie wyjaśnił, jakie ma wątpliwości wobec stanu majątkowego wnioskodawcy. Oczekiwanie dodatkowych wyjaśnień było nieuprawnione i miało "charakter próby naruszenia dóbr osobistych wnioskodawcy", bowiem już same dane z formularza wniosku były wystarczające. Wobec tego wnioskodawca wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302; dalej: p.p.s.a.) rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Na mocy art. 260 § 2 p.p.s.a, w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wspomnieć jeszcze wypada, że stosownie do przepisu z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.) Według Sądu, wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" (art. 246 p.p.s.a.) prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Innymi słowy, przyznanie prawa pomocy nie ma charakteru uznaniowego, ustawodawca zawarł bowiem w art. 246 § 1 p.p.s.a. przesłanki, których wykazanie przez stronę wnioskującą obliguje sąd do przyznania tego prawa w całości bądź w części. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem oceny jest więc to, czy referendarz sądowy trafnie uznał, że uczestnik postępowania nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść żadnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zdaniem Sądu zaskarżone postanowienie referendarza sądowego należało zmienić w związku z treścią sprzeciwu wniesionego przez uczestnika postępowania. Podkreślenia wymaga, że we wniosku na urzędowym formularzu wnioskodawca w pkt 4.1. i 4.2. zaznaczył, że domaga się zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego i ustanowienia adwokata. W takim też kształcie wniosek został rozpoznany przez referendarza sądowego. Natomiast w sprzeciwie skarżący cofnął wniosek w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, jednoznacznie wskazując, że stać go na pokrycie kosztów wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. Zatem w tym zakresie zgodnie z art. 249a p.p.s.a. postępowanie należało umorzyć. Oceniając natomiast zaskarżone postanowienie w kontekście ustanowienia dla skarżącego adwokata Sąd stwierdził, że zaskarżone postanowienie referendarza sądowego odpowiada prawu. Na wstępie trzeba zaznaczyć, że ustanowienie adwokata w ramach prawa pomocy nie jest obwarowane innymi przesłankami jak zwolnienie od kosztów sądowych. Zatem żądając przyznania prawa pomocy w tym zakresie wnioskodawca musi wykazać, że nie jest w stanie pokryć kosztów postępowania w ogóle lub w znacznej części. Dlatego też nie ma racji wnioskodawca kwestionując wystosowane do niego wezwanie, którego podstawą prawną był art. 255 p.p.s.a., który stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W myśl § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz.U. poz. 1257), dokumentami źródłowymi, do złożenia których wnioskodawca może zostać wezwany, w przypadku gdy oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, są w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy; 3) odpisy lub wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy dwóch ostatnich bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości osiągniętego dochodu, uzyskanych wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwóch lat; 6) zaświadczenie o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej wnioskodawcy wydawane przez upoważnionego pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania pomocy społecznej. Zdaniem Sądu wezwanie wystosowane przez referendarza sądowego do uczestnika postępowania pozostawało w zgodzie z zacytowanymi przepisami prawa. Skarżący odpowiedzi na wezwanie nie udzielił. Jak wskazano wyżej, wykazanie, że strona rzeczywiście znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, spoczywa na niej samej. Zatem w jej interesie jest zarówno jak najobszerniejszy opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych, a także jak najściślejsza współpraca z sądem, który dąży do tego, aby sytuację strony w pełni wyjaśnić. Wszelkie wyjaśnienia powinny być przy tym logiczne i wiarygodne. Te obowiązki wnioskodawcy wynikają z brzmienia art. 252 § 1 p.p.s.a. i art. 255 p.p.s.a. i nie mają związku z ochroną dóbr osobistych wnioskodawcy, do której odwołał się on w sprzeciwie. Uwzględniając powyższe Sąd stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie trudno mówić o możliwości ustanowienia uczestnikowi postępowania adwokata, a to z uwagi na brak możliwości dokonania weryfikacji rzeczywistej sytuacji materialnej uczestnika postępowania, wynikającej z niezachowania przez wnioskodawcę szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają przyznanie mu prawa pomocy. Oceniając dane przedstawione we wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd doszedł do przekonania, że zasadnie referendarz sądowy stwierdził, że wnioskodawca nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ustalenie rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawcy nie było możliwe na podstawie jedynie formularza wniosku, bowiem dane te nie obrazowały w pełni sytuacji majątkowej wnioskodawcy choćby w zakresie środków na rachunkach bankowych, czy też posiadanych nieruchomości (kredyty hipoteczne), a także szczegółowego zestawienia wydatków gospodarstwa domowego wnioskodawcy. Z doświadczenia życiowego wynika, że mało prawdopodobne jest, by skarżący wydatkując co miesiąc ok. 2800 zł na kredyty i opłaty przy dochodach na poziomie ok. 3600 zł mógł egzystować. Zatem uprawnione było żądanie dodatkowych danych, które pozwoliłyby na ustalenie rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawcy. Zaznaczyć jeszcze trzeba, że w orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, które Sąd w niniejszej sprawie podziela, że brak współpracy ze strony podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy skutkuje uznaniem, że nie wykazał on zaistnienia przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., koniecznych do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (np. postanowienia NSA z: 24 marca 2009 r., II FZ 91/09; 4 października 2012 r., II FZ 700/12; 28 marca 2012 r., I OZ 179/12, Orzeczenia.nsa.gov.pl). Uwzględniając powyższe Sąd doszedł do przekonania, że referendarz sądowy trafnie ocenił złożony przez uczestnika postępowania wniosek. W świetle powyższego Sąd uznał więc, że zaskarżone postanowienie referendarza sądowego w części dotyczącej odmowy ustanowienia adwokata nie narusza prawa. Mając to na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. postanowił o utrzymaniu w mocy tej części zaskarżonego postanowienia. Na marginesie, w związku z tym, że uczestnik postępowania wystąpił o przyznanie prawa pomocy po wydaniu wyroku z dnia 15 grudnia 2017 r. Sąd poucza, że zgodnie z art. 177 § 6 p.p.s.a. od dnia doręczenia uczestnikowi postępowania odpisu niniejszego postanowienia rozpoczyna bieg termin 30-dniowy na wniesienie skargi kasacyjnej od wyroku z dnia 15 grudnia 2017 r. Ewentualną skargę kasacyjną powinien w imieniu uczestnika postępowania sporządzić adwokat lub radca prawny wybrany i ustanowiony przez stronę we własnym zakresie. Niezachowanie tego wymogu spowoduje, że skarga kasacyjna zostanie odrzucona.