II SA/Wr 799/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Wanda Wiatkowska-Ilków po rozpoznaniu w dniu 22 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. K. na postanowienie D. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego we W. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy podjęcia postępowania administracyjnego w sprawie wybudowanego pawilonu handlowego na podstawie decyzji o pozwoleniu na budowę postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Pismem z dnia 28 czerwca 2013 r. Sąd wezwał J. K., dalej skarżący, do uiszczenia wpisu od zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 15 marca 2013 r. Zgodnie z zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału II wysokość wpisu ustalono w kwocie 100 zł. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od zażalenia, skarżący złożył na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że ma 64 lata i aktualnie pozostaje bez pracy, a utrzymuje się z "odszkodowania" w wysokości 700 zł. Wśród posiadanych składników majątkowych skarżący wymienił "nieukończony pawilon handlowy" o pow. 88,80 m². Dodał, że pozostaje w drugim związku małżeńskim, ale jego żona "posiada osobisty majątek z pierwszego małżeństwa". Poinformował, że "ma zadłużenie w wysokości 57.300 zł z tytułu niespłaconej pożyczki zaciągniętej na budowę pawilonu". W piśmie z dnia 28 sierpnia 2013 r. wnioskodawca oświadczył, że "jego żona nie wyraża zgody na podanie dochodów uzyskiwanych ze świadczenia emerytalnego, majątku osobistego i innych danych, gdyż stanowi to jej majątek odrębny z pierwszego małżeństwa". Postanowieniem z dnia 10 września 2013 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu podał, że skarżący (pomimo wezwania z dnia 2 sierpnia 2013 r.) nie wyjaśnił i nie udokumentował wielu istotnych okoliczności, które mogą kształtować jego sytuację finansową, np. nie przedłożył dokumentu potwierdzającego wysokość uzyskiwanego dochodu (tzw. "odszkodowanie"); nie przedłożył aktualnych wyciągów z wszystkich posiadanych przez siebie (lub osoby prowadzące z nim gospodarstwo domowe) rachunków bankowych za ostatnie dwa miesiące, w szczególności tego na które wpływa jego dochód z tytułu tzw. odszkodowania; nie złożył do akt dokumentu potwierdzającego wysokość swojego zadłużenia; nie złożył również deklaracji podatkowej za rok 2012 czy kserokopii ostatniej strony z księgi przychodów i rozchodów lub innego dokumentu z którego wynikałaby wysokość przychodów uzyskiwanych z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej i rodzaj ponoszonych kosztów; nie wyjaśnił dlaczego nie zlikwidował dotychczas działalności gospodarczej, skoro przyczyną zawieszenia prowadzonej działalności gospodarczej jest brak środków pieniężnych (m.in. na składkę do ZUS); nadto nie określił i nie udokumentował wysokości swoich niezbędnych, aktualnych, miesięcznych wydatków; pomimo pouczenia, że nawet istnienie rozdzielności majątkowej nie zwalnia go z obowiązku przedstawienia sytuacji materialnej jego żony - nie przedstawił stanu majątkowego i finansowego swojej żony; nie wyjaśnił dlaczego aktualnie otrzymuje tylko 700 zł z tzw. "odszkodowania", gdy do niedawna otrzymywał 1.400 zł; nie wskazał dlaczego nie czyni starań by znieść z byłą żona współwłasność dość licznie posiadanych i wartościowych składników majątkowych; nie wyjaśnił co stało się z dotychczas wykazywanymi przez niego składnikami majątkowymi: mieszkaniem o pow. 50,60 m² oraz działkami: o pow. 253 m² i 137 m²; nie określił z jakich źródeł czerpał dotychczas środki na pokrycie kosztów sądowych w tej (w dniu 20 grudnia 2012 r. uiszczony wpis od skargi) i w innych sprawach toczących się przed tut. Sądem, w tym na opłacenie wynagrodzenia zawodowego pełnomocnika np. w sprawie o sygn. akt II SA/Wr 385/06; nie wyjaśnił czy korzysta aktualnie ze wsparcia osób trzecich lub pomocy społecznej (choć we wcześniejszych wnioskach wskazywał, że korzysta np. z pomocy finansowej swoich sióstr); nie wskazał dlaczego nie rejestruje się jako osoba bezrobotna lub nie czyni starania o uzyskania świadczenia rentowego. Podniósł, że skarżący już kilkakrotnie wcześniej w innych sprawach był pouczanym, że pozostaje w błędzie uważając, że przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (t. jedn. z 2011 r., Dz. U. nr 230, poz. 1371) zwalniają go z obowiązku przedstawienia sytuacji majątkowej i finansowej swojej oraz osób prowadzących z nim gospodarstwo domowe (np. żony). Wskazał, że w aktach sprawy brak jest dokumentu świadczącego o prawnym rozwiązaniu związku małżeńskiego skarżącego i jego żony (drugiej), więc nawet umowa o rozdzielności majątkowej i odrębne prowadzenie przez nich gospodarstwa domowego (chociaż skarżący żadnej z tych okoliczności nie wykazał) nie zniosły obowiązku, wynikającego z art. 27 Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego, nakazującego obojgu małżonkom przyczynianie się do zaspokajania potrzeb rodziny, według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych. W tej sytuacji każdy z małżonków ma obowiązek łożenia na utrzymanie współmałżonka, który utracił zdolność finansową, w tym nie posiada środków na poniesienie kosztów sądowych. Podniósł, że dla oceny wniosku istotne jest zatem przedstawienie sytuacji finansowej i majątkowej współmałżonka, czego skarżący, pomimo pouczenia, nie uczynił. Wskazał również, że skarżący w innych prowadzonych przed tut. Sądem postępowaniach, uiszczał należne opłaty sądowe, a w sprawie o sygn. akt II SA/Wr 385/06 i o sygn. akt II SAB/Wr 49/11 zatrudnił nawet zawodowego pełnomocnika. Zauważył także, iż skarżący od kilku już lat niezmiennie (np. podając te same kwoty dochodu, wydatków, zadłużenia) przedstawia swoją sytuację materialną, co nakazuje wątpić w prawdziwość tych informacji. Wciąż również nie czyni starań by znieść z byłą żoną współwłasność dość licznie posiadanych i wartościowych składników majątkowych. Wskazał, że skarżący nadal nie zarejestrował się jako osoba bezrobotna, a w swoich wnioskach wciąż określa posiadane zadłużenie na kwotę 57.300 zł, a zatem przyjąć należy, iż skarżący nie czyni w rzeczywistości nic, by to zadłużenie zredukować, a zatem spłata tego długu nie stanowi ograniczenia możliwości finansowych skarżącego (tj. nie zmniejsza kwoty uzyskiwanego aktualnie dochodu). Ustosunkowując się do wniosku o ustanowienie adwokata podkreślił, iż ustanowienie stronie w toku postępowania przed sądem administracyjnym I instancji pełnomocnika z urzędu powinno mieć charakter zupełnie wyjątkowy, bowiem sąd ten obowiązany jest czuwać nad tym by stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego udzielać potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań (art. 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - dalej p.p.s.a.). Skarga dla Sądu ma wyłącznie walor niewiążącej informacji o wadliwości aktu czy działania (zaniechania) organu, bowiem Sąd z urzędu zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa jakie stwierdzi badając daną sprawę. Sąd także ocenia, czy organy administracyjne zastosowały wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze (art. 134 p.p.s.a.). Wskazane uregulowania gwarantują, że niezależnie od błędnie lub nieudolnie formułowanych przez skarżącego zarzutów, czy też braku jego zaangażowania w postępowanie sądowoadministracyjne (skarżący nie ma obowiązku uczestniczenia w posiedzeniach Sądu) akt będący przedmiotem zaskarżenia zostanie wszechstronnie przez Sąd zbadany pod względem jego zgodności z prawem. Wskazał zatem, że podane we wniosku okoliczności nie pozwalają na stwierdzenie, czy poniesienie kosztów sądowych jest dla skarżącego niemożliwe, albowiem z winy samego skarżącego nie sposób stwierdzić jaka jest jego rzeczywista sytuacja finansowa, a tym samym nie sposób zweryfikować twierdzeń zawartych we wniosku. W złożonym do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego sprzeciwie od wskazanego postanowienia skarżący wskazał, że wnosił o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata z urzędu, bowiem ma wadę słuchu, a od 1995 r. do chwili obecnej organy administracji publicznej w jego sprawach działają niezgodnie z przepisami prawa, co skutkuje tym, że skarżący ma silną depresję. Podniósł, że nie może zmusić żony do podania dochodów uzyskiwanych ze świadczenia emerytalnego, majątku osobistego oraz innych danych, ponieważ stanowi to jej majątek osobisty z pierwszego małżeństwa. Wskazał, że z załączonego wyciągu bankowego jasno wynika, że nie posiada oszczędności złotówkowych. Stwierdził także, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi realizację jednej z podstawowych zasad w państwie prawa, a mianowicie gwarancji prawa do sądu. Wyrażona jest ona przede wszystkim w art. 45 Konstytucji RP oraz w art. 6 Konwencji z dnia 4 listopada 1950 r. o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, w którym formułowane jest prawo do sądu jako gwarancja poszanowania praw człowieka. Prawo to obejmuje dostępność do sądu, a naruszenie tego prawa może polegać na kosztowności wymiaru sprawiedliwości. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Przepis art. 260 p.p.s.a. stanowi, że w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega ponownie rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. W dniu 9 października 2013 r. skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 10 września 2013 r. sygn. akt II SA/Wr 799/12, który nie został odrzucony, a zatem powyższe postanowienie utraciło moc. Na podstawie art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (tj. koszty sądowe i koszty ustanowienia fachowego pełnomocnika) chyba, że przepis szczególny stanowi inaczej. Do przepisów szczególnych należy zaliczyć przepisy ustawy określające przesłanki, od których zależy przyznanie prawa pomocy. Przepis art. 244 § 1 p.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Po myśli art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z art. 245 § 2 wskazanej ustawy prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl zasady sformułowanej w art. 246 § 1 pkt 1) p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Rozpoznający wniosek decydując o udzieleniu (bądź odmowie) stronie prawa pomocy sąd zobowiązany jest więc przede wszystkim kierować się przesłankami z art. 246 § 1 p.p.s.a., a więc brakiem jakichkolwiek środków na pokrycie kosztów sądowych, oraz odnośnie wniosku o przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu, powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. W tym aspekcie sąd bierze pod uwagę, w szczególności aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych (por. postanowienie z dnia 8 kwietnia 2013 r., sygn. akt I FZ 70/13, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej CBOSA). W myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. A na mocy art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W ocenie Sądu rozpoznającego wniosek, ze złożonych przez skarżącego dokumentów w sprawie nie wynika, jakie są miesięczne niezbędne koszty utrzymania skarżącego (opłaty eksploatacyjne, koszty wyżywienia, zakupu leków itp.), nadto skarżący nie uczynił zadość wezwaniu z dnia 2 sierpnia 2013 r. i nie przedłożył dokumentu potwierdzającego wysokość uzyskiwanego dochodu (tzw. "odszkodowanie"); nie złożył do akt sprawy aktualnych wyciągów z wszystkich posiadanych przez siebie (lub osoby prowadzące z nim gospodarstwo domowe) rachunków bankowych za ostatnie dwa miesiące, w szczególności tego na które wpływa jego dochód z tytułu tzw. "odszkodowania" (takiego dowodu nie może stanowić przedkładany wyciąg: przy wniosku o przyznanie prawa pomocy k-86 oraz przy piśmie z dnia 28 sierpnia 2013 r. k-93); nie złożył do akt dokumentu potwierdzającego wysokość swojego zadłużenia; nie złożył również deklaracji podatkowej za rok 2012 czy kserokopii ostatniej strony z księgi przychodów i rozchodów lub innego dokumentu z którego wynikałaby wysokość przychodów uzyskiwanych z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej i rodzaj ponoszonych kosztów; nie wyjaśnił dlaczego nie zlikwidował dotychczas działalności gospodarczej, skoro przyczyną jej zawieszenia jest brak środków pieniężnych (m.in. na składkę do ZUS); nadto nie określił i nie udokumentował wysokości swoich niezbędnych, aktualnych, miesięcznych wydatków; pomimo pouczenia, że nawet istnienie rozdzielności majątkowej nie zwalnia go z obowiązku przedstawienia sytuacji materialnej jego żony - nie przedstawił stanu majątkowego i finansowego swojej żony; nie wyjaśnił dlaczego aktualnie otrzymuje tylko 700 zł z tzw. "odszkodowania", gdy do niedawna otrzymywał 1.400 zł; nie wskazał dlaczego nie czyni starań by znieść z byłą żoną współwłasność posiadanych i wartościowych składników majątkowych; nie wyjaśnił co stało się z dotychczas wykazywanymi przez niego składnikami majątkowymi: mieszkaniem o pow. 50,60 m² oraz działkami: o pow. 253 m² i 137 m²; nie określił z jakich źródeł czerpał dotychczas środki na pokrycie kosztów sądowych w tej (w dniu 20 grudnia 2012 r. uiszczony wpis od skargi) i w innych sprawach toczących się przed tut. Sądem, w tym na opłacenie wynagrodzenia zawodowego pełnomocnika np. w sprawie o sygn. akt II SA/Wr 385/06; nie wyjaśnił czy korzysta aktualnie ze wsparcia osób trzecich lub pomocy społecznej (choć we wcześniejszych wnioskach wskazywał, że korzysta np. z pomocy finansowej swoich sióstr); nie wskazał dlaczego nie rejestruje się jako osoba bezrobotna lub nie czyni starania o uzyskania świadczenia rentowego. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że skarżący nie wykonał w pełni skierowanego do niego wezwania referendarza sądowego z dnia 2 sierpnia 2013 r., w konsekwencji czego nie zostały złożone dokumenty, które pozwoliłyby stwierdzić jaka jest jego rzeczywista sytuacja finansowa, a tym samym nie sposób zweryfikować twierdzeń zawartych we wniosku. Skład orzekający w niniejszej sprawie nie podziela stanowiska skarżącego, że niewyrażenie zgody przez małżonkę skarżącego na podanie uzyskiwanych dochodów uzyskiwanych ze świadczenia emerytalnego i majątku osobistego, z uwagi na to, że stanowi to jej "majątek odrębny z pierwszego małżeństwa" zwalnia skarżącego z obowiązku przedłożenia dokumentów dotyczących sytuacji finansowej jego i jego małżonki. W tym miejscu wskazać należy, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, dla oceny zdolności finansowych wnioskodawcy ma znaczenie okoliczność pozostawania wnioskodawcy w związku małżeńskim i ocena sytuacji majątkowej małżonka. Stosownie bowiem do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788), dalej k.r.o., oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. Należy mieć również na względzie art. 23 k.r.o., który stanowi, iż małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia nawet pozostawanie w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r. sygn. GZ 71/04, publ. ONSAiWSA z. 1(4) 2005). Wskazać również należy, że w przypadku, gdy strona uchyla się od przedstawienia wszelkich informacji na temat jej sytuacji rodzinnej lub finansowej bądź podaje takie fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt I GZ 8/13 publ. CBOSA). Tym samym skarżący uchylając się od przedłożenia dokumentów w żądanym zakresie de facto uniemożliwił dokonanie oceny sytuacji finansowej. Odnosząc się zaś do podnoszonego przez skarżącego zarzutu naruszenia prawa do sądu, należy podkreślić, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym stanowi realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Instytucja ta jest jednak wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Wskazać więc należy, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 września 2013 r. sygn. akt II OZ 776/13, publ. CBOSA). Zdaniem Sądu, także odmowa ustanowienia skarżącemu pełnomocnika z urzędu nie wpłynie ograniczająco na jego prawo do sądu. Skarżący nie jest osobą nieporadną życiowo, na co wskazuje prowadzona korespondencja z organami administracyjnymi i sądem, bardzo dobrze zna okoliczności faktyczne i prawne sprawy, potrafi bronić swoich interesów. Nie ma także żadnego problemu z formułowaniem swoich żądań. Na etapie postępowania sądowoadministracyjnego przed wydaniem wyroku nie obowiązuje przymus adwokacki ani radcowski, zatem skarżący może skutecznie dokonać wszystkich czynności osobiście. Ponadto, Sąd rozpoznaje sprawę w jej granicach niezależnie od zawartych w skardze wniosków i zarzutów oraz powołanej podstawy prawnej (art. 134 § 1 p.p.s.a., a stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego, ma obowiązek udzielania potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych i pouczeń o skutkach prawnych tych czynności oraz skutkach zaniedbań (art. 6 p.p.s.a.). W ocenie Sądu skarżący nie wykazał w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. Z przyczyn leżących po stronie skarżącego, niemożliwe okazało się bowiem ustalenie jego rzeczywistej sytuacji dochodowej i majątkowej. Biorąc pod uwagę powyższe, Sąd działając na podstawie art. 246 § 1 i art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.