III SA/Wr 21/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Borońska, Sędziowie Sędzia WSA Andrzej Nikiforów (sprawozdawca), Sędziowie Asesor WSA Dominik Dymitruk, Protokolant referent Kamila Ostrowska, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 10 października 2023 r. sprawy ze skargi A.L. na akt Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 grudnia 2022 r. nr 470000/830/050113/2019/2022-KPS w przedmiocie ustalenia wynagrodzenia kuratora uchyla zaskarżony akt. Zaskarżonym aktem z 14 grudnia 2022 r., nr 470000/830/050113/2019/2022-KPS, Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: organ) ustalił wysokość wynagrodzenia w kwocie 180 zł oraz zwrot poniesionych wydatków w kwocie 25 zł (łącznie 205 zł). przysługujących radcy prawnemu A. Ł. (dalej: strona skarżąca) jako ustanowionemu postanowieniem Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy w Warszawie VI Wydział Rodzinny i Nieletnich, sygn. akt VI RNs 520/21 kuratora dla nieobecnego A. H. w postępowaniu administracyjnym w przedmiocie zgłoszenia uczestnika do ubezpieczeń społecznych oraz ustalenia podstawy wymiaru składek. Nie godząc się z treścią powyższego aktu strona skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu w zakresie nieprzyznania wynagrodzenia w kwocie 180 zł podwyższonego o kwotę podatku VAT. Zarzuciła organowi naruszenie przepisów postępowania tj. § 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 2018 r. w sprawie określenia wysokości wynagrodzenia i zwrotu wydatków poniesionych przez kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie cywilnej w zw. z 6034 § 3 k.p.c i przyjętym orzecznictwem Sądu Najwyższego poprzez ich niezastosowanie i nieprzyznanie kuratorowi wynagrodzenia o podwyższony podatek VAT. Jednocześnie strona skarżąca wniosła o: 1. Zmianę zaskarżonego aktu poprzez przyznanie kuratorowi wynagrodzenie w wysokości 180 zł podwyższonego o kwotę 23% podatku VAT tj. 221,40 zł brutto oraz 25 zł tytułem zwrotu poniesionych wydatków, co łącznie stanowi 246,40 zł brutto. 2. Ewentualnie w przypadku braku podstaw do wydania wyroku refomatoryjnego – uchylenie zaskarżonego aktu i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania ; 3. Przyznanie wynagrodzenia kuratorowi wg norm przypisanych w postępowaniu, sądowoadministracyjnym. Strona skarżąca uzasadniła wnioski i zaprezentowała swoje stanowisko. Podkreśliła, że nie kwestionuje samej kwoty przyznanego wynagrodzenia, tylko brak przyznania do ww. wynagrodzenia podatku VAT. Powołała przy tym tezę uchwały SN z 5 listopada 2021 r. (III CZP 68/20) według której, wynagrodzenie kuratora procesowego ustanowionego na podstawie art. 69 § 1 k.p.c., obowiązanego do rozliczenia podatku od towarów i usług, sąd podwyższa o kwotę tego podatku. Zdaniem strony skarżącej ta sama reguła powinna dotyczyć również kuratora ustanowionego w postępowaniu administracyjnym. Strona skarżąca wskazała przy tym, że jest radcą prawnym i prowadzi działalność gospodarczą, w związku z tym jest obowiązana do rozliczenia podatku od towarów i usług (VAT). Podsumowując swoje stanowisko stwierdziła, że - zakładając racjonalność prawodawcy - nie ma żadnego uzasadnienia, aby radca prawny działający w procesie na podstawie postanowienia sądu orzekającego o ustanowieniu kuratora procesowego dla osoby fizycznej nieznanej w miejsca pobytu, miałby uzyskać wynagrodzenie w kwocie netto, od której miałby jeszcze odprowadzić należny podatek W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wyjaśnił, że brak podstawy prawnej do przyznania wnioskowanych kosztów powiększonych o 23% VAT powoduje, że w przypadku ich wypłaty organ rentowy naraziłby się na zarzut naruszenia dyscypliny budżetowej. Z kolei powołane przez stronę skarżącą orzecznictwo nie dotyczy postępowania administracyjnego. Organ wskazał, że powołana uchwała SN podjęta została w innym stanie faktycznym na gruncie postępowania cywilnego. Stąd organ stwierdził, że nieuzasadnione jest przyznanie w przedmiotowej sprawie kuratorowi wynagrodzenia powiększonego o podatek VAT. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Stosownie do art. 3 § 2 pkt 4 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259), zwanej dalej P.p.s.a., kontrola ta obejmuje m.in. orzekanie w sprawie skarg na inne niż określone w pkt 1-3 akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z wyłączeniem aktów lub czynności podjętych w ramach postępowania administracyjnego określonego w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego, nadal zwanej K.p.a., postępowań określonych w działach IV, V i VI ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2022 r. poz. 2651 i 2707), postępowań, o których mowa w dziale V w rozdziale 1 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz. U. z 2022 r. poz. 813, z późn. zm.), oraz postępowań, do których mają zastosowanie przepisy powołanych ustaw. W związku z powyższym Sąd stwierdził – co jest bezsporne z orzecznictwie sądów administracyjnych - że zaskarżony akt z 14 grudnia 2022 r. – w przedmiocie przyznania wynagrodzenia kuratora, ustanowionemu w trybie art. 34 § 1 K.p.a., stanowi akt z zakresu administracji publicznej - w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 4 P.p.s.a. - dotyczący uprawnień wynikających z przepisów prawa, inny niż decyzja lub postanowienie, a zatem podlega kognicji sądu administracyjnego (wyrok NSA z 16 kwietnia 2020 r., I OSK 3193/19). Przedmiotem kontroli Sądu w rozpatrywanej sprawie jest natomiast ocena, czy organ prawidłowo ustalił wynagrodzenie kuratora bez uwzględnienia kwoty podatku VAT. Należy bowiem zauważyć, że poza sporem jest sama wysokość tego wynagrodzenia ustalona w oparciu o przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 2018 r. w sprawie określenia wysokości wynagrodzenia i zwrotu wydatków poniesionych przez kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie cywilnej. Rozstrzygając powyższą kwestię należy wpierw wskazać, że wynagrodzenie przedstawiciela dla nieobecnej strony postępowania administracyjnego ustanowionego na wniosek organu administracyjnego zgłoszony na podstawie art. 34 § 1 K.p.a., należy do kosztów postępowania administracyjnego. Dodać również trzeba, że stosunek prawny istniejący między organem administracji i przedstawicielem dla nieobecnej strony opiera się na orzeczeniu sądu powszechnego. Jego elementem jest obowiązek wykonania przez wyznaczoną osobę niezbędnych czynności w charakterze przedstawiciela osoby nieobecnej, z czym wiąże się prawo kuratora do uzyskania wynagrodzenia za podjęte w toku postępowania w obronie interesów strony czynności, przy uwzględnieniu nakładu pracy i poniesionych wydatków, generowanych rodzajem sprawy i stopnia jej zawiłości. Jakkolwiek przepisy K.p.a. ani inne przepisy szczególne nie określają ani wysokości tego wynagrodzenia ani zasad i trybu jego przyznawania, to nie oznacza to, że takie wynagrodzenie nie przysługuje przedstawicielowi. Odmienne stanowisko nie dałoby się pogodzić z konstytucyjną zasadą państwa prawa wyrażona w art. 2 Konstytucji RP. W konsekwencji należy przyjąć dominujące w orzecznictwie sądowoadministracyjnym stanowisko, że ustalenie wysokości wynagrodzenia przedstawiciela (kuratora) osoby nieobecnej lub niezdolnej do czynności prawnych powinno nastąpić w drodze analogii poprzez zastosowanie przepisów powołanego powyżej rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 2018 r. w sprawie określenia wysokości wynagrodzenia i zwrotu wydatków poniesionych przez kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie cywilnej - zwanego nadal rozporządzeniem (zob. min. wyrok WSA w Warszawie z 4 września 2019 r., IV SAB/Wa 434/19). Rację ma organ, że z treści przywołanego rozporządzenia nie wynika jednoznaczna podstawa prawna do przyznania wnioskowanych kosztów wynagrodzenia powiększonych o kwotę podatku VAT. Z drugiej strony organ pomija wyjaśnioną już wyżej okoliczność, że ustalenie wynagrodzenia kuratora następuje z wykorzystaniem – co istotne "w drodze analogii" – przepisów obowiązujących w postępowaniu cywilnym. Konsekwentnie więc organy przyznając należne wynagrodzenie nie mogą pomijać – naturalnie także "w drodze analogii" - treści orzecznictwa sądowego obowiązującego także w postępowaniu cywilnym. Dlatego – zdaniem Sądu – słuszne jest stanowisko strony skarżącej, która wskazywała na konieczność uwzględnienia w niniejszej sprawie uchwały SN z 5 listopada 2021 r. (III CZP 68/20). Wskazano w niej mianowicie, że "wynagrodzenie kuratora procesowego ustanowionego na podstawie art. 69 § 1 k.p.c., obowiązanego do rozliczenia podatku od towarów i usług, sąd podwyższa o kwotę tego podatku". Sąd podkreśla, że tezy uzasadniania tej uchwały – z uwagi na ich generalny charakter – należało przenieść na grunt rozpoznawanej sprawy. Zostaną one więc poniżej obszernie zreferowane. Przede wszystkim Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na uniwersalny charakter uchwały. Na samym wstępie stwierdził mianowicie, że przedstawione zagadnienie dotyczy tego, czy wynagrodzenie kuratora będącego podatnikiem obowiązanym do rozliczenia podatku od towarów i usług przyznawane w oparciu o przepisy Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 2018 r. podlega podwyższeniu o kwotę podatku od towarów i usług. Mając na względzie, że w sprawie objętej uchwałą problem dotyczy wyłącznie wynagrodzenia kuratora procesowego ustanowionego na podstawie art. 69 § 1 k.p.c. odpowiedź może dotyczyć wyłącznie tego kuratora, choć – co podkreślił Sąd Najwyższy i ma niewątpliwie znaczenie dla niniejszej sprawy sądowoadministracyjnej – "analogiczne rozwiązanie należy zastosować do innych kuratorów procesowych ustanawianych dla strony w postępowaniu cywilnym (np. 143-144 i 146, art. 450 § 3, art. 456 § 2, art. 460 § 2, art. 510 § 2, art. 802, art. 818, art. 928 k.p.c.)". Dalej Sąd Najwyższy wyjaśnił, że kurator będący osobą fizyczną prowadzącą samodzielnie działalność gospodarczą (w tym także adwokat i radca prawny), nie jest objęty wyłączeniem określonym w art. 15 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (tekst jedn.: Dz. U. z 2021 r. poz. 685 - dalej: "u.p.t.u."). Posiada zatem status podatnika podatku od towarów i usług w rozumieniu art. 15 ust. 1 tej ustawy a usługi przez niego wykonywane podlegają opodatkowaniu na podstawie art. 5 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 8 ust. 1 pkt 3 u.p.t.u. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 2018 r. nie przewiduje jednak podwyższenia wynagrodzenia kuratora o podatek od towarów i usług. Sąd Najwyższy w tym kontekście zwrócił uwagę, że poprzednio obowiązujące rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 listopada 2013 r. w sprawie określenia wysokości wynagrodzenia i zwrotu wydatków poniesionych przez kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie cywilnej (Dz. U. z 2013 r. poz. 1476 - "Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 listopada 2013 r.") odmiennie regulowało tę kwestię przewidując, że wynagrodzenie kuratora będącego podatnikiem obowiązanym do rozliczenia podatku od towarów i usług podwyższa się o kwotę podatku od towarów i usług, określoną zgodnie ze stawką tego podatku obowiązującą w dniu orzekania o wynagrodzeniu (§ 1 ust. 3). Z kolei poprzedzające je rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 sierpnia 1982 r. w sprawie stawek, warunków przyznawania i wypłaty ryczałtu przysługującego sędziom i pracownikom sądowym za dokonanie oględzin oraz stawek należności kuratorów (Dz. U. Nr 27, poz. 197 z późn. zm.) nie zawierało takiej regulacji. Na tle § 3 ust. 2 tego rozporządzenia Sąd Najwyższy - już po wejściu w życie ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz podatku akcyzowym (Dz. U. Nr 11, poz. 50, z późn. zm.) - zajął stanowisko, że wynagrodzenie kuratora będącego adwokatem ustanowionego z urzędu dla nieznanego z miejsca pobytu dłużnika, sąd podwyższa o stawkę podatku od towarów i usług (por. postanowienie z dnia 21 maja 2009 r., V CNP 1/09, OSNC 2010, Nr 3, poz. 44). Następnie Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że odstąpienie od rozwiązania przewidzianego w § 1 ust. 3 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 listopada 2013 r. wynikało z faktu, że ustawodawca zdecydował się kwestię tę uregulować w Kodeksie postępowania cywilnego. W dniu 15 marca 2018 r. wraz z Rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 listopada 2013 r. wszedł w życie art. 6034 k.p.c. wprowadzony ustawą z dnia 26 stycznia 2018 r. o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 398 z późn. zm. - "ustawa z dnia 26 stycznia 2018 r."), który w § 3 stanowi, że wynagrodzenie kuratora obowiązanego do rozliczenia podatku od towarów i usług podwyższa się o kwotę podatku od towarów i usług określoną zgodnie z obowiązującą stawką tego podatku. W doktrynie wątpliwości budzi jednak zakres stosowania tego przepisu. Z jednej strony wskazuje się, że stosuje się go do wszystkich rodzajów kurateli tak materialnoprawnej, jak i procesowej. Z drugiej strony, z uwagi na genezę przepisu i jego umiejscowienie ogranicza się jego stosowanie wyłącznie do kuratorów ustanawianych przez sąd rejestrowy, uznając że zasady wynagradzania kuratorów procesowych określają odrębne przepisy, w tym rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 2018 r. Również w orzecznictwie sądów powszechnych istnieją w tym zakresie rozbieżności. W niektórych judykatach wskazuje się bowiem na brak podstawy prawnej do podwyższenia wynagrodzenia kuratora procesowego o należny podatek od towarów i usług, a w innych stosuje się art. 6034 § 3 k.p.c. per analogiam. Sąd Najwyższy w omawianej uchwale konstatował, że na podzielenie zasługuje drugi pogląd, brzmienie art. 6034 § 3 k.p.c. nie powinno być bowiem ograniczane tylko do kuratora ustanawianego przez sąd rejestrowy. Przepis ten w § 1 wyraża bowiem ogólną regułę co do tego, że kuratorowi przysługuje wynagrodzenie co jest zasadą dla wszystkich rodzajów kurateli. W konsekwencji określoną w § 3 regułę nakazującą podwyższenie wynagrodzenia tych kuratorów, którzy są podatnikami obowiązanymi do rozliczenia podatku od towarów i usług o należną kwotę tego podatku należy uznać za zasadę w stosunku do wszystkich rodzajów kurateli. Brak uregulowania dotyczącego podwyższenia o podatek od towarów i usług wynagrodzenia kuratorów procesowych należy uznać za lukę prawną, a w celu jej wypełnienia stosować art. 6034 § 3 k.p.c. per analogiam. Zajęcie odmiennego stanowiska i przyjęcie, że wynagrodzenie kuratora obowiązanego do rozliczenia podatku od towarów i usług nie podlega podwyższeniu o kwotę tego podatku oznaczałoby pomniejszenie tego wynagrodzenia w stosunku do stanu prawnego obowiązującego przed 15 marca 2018 r. bez dostatecznego uzasadnienia. Może to rodzić wątpliwości, także na płaszczyźnie konstytucyjnej (naruszenie zasady równości wobec prawa), z uwagi na odmienne traktowanie w zakresie obciążeń publicznoprawnych kuratorów procesowych i kuratorów objętych regulacją art. 6034 § 3 k.p.c. Przytoczone tezy uchwały Sądu Najwyższego z 5 listopada 2021 r. (III CZP 68/20) – biorąc pod uwagę jej uniwersalny wydźwięk – odnoszący się w istocie do wszystkich postępowań cywilnych należało więc konsekwentnie rozciągnąć "w drodze analogii" także na grunt postępowania administracyjnego, tak jak również "w drodze analogii" znajdują zastosowanie przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 2018 r. Stąd należało przyjąć, że wynagrodzenie kuratora procesowego ustanowionego na podstawie art. 34 § 1 K.p.a., obowiązanego do rozliczenia podatku od towarów i usług, organ podwyższa o kwotę tego podatku. Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd uchylił zaskarżony akt, na podstawie art. 146 § 1 p.p.s.a.