III SA/Wr 226/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Jankowska-Szostak Sędziowie Sędzia WSA Barbara Ciołek (sprawozdawca) Asesor WSA Anna Kuczyńska-Szczytkowska po rozpoznaniu w Wydziale III w dniu 13 listopada 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi I. P. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej we Wrocławiu z dnia 28 marca 2024 r. nr 0201-IEE2.7192.10.2024.9 w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie z wniosku o zwolnienie z egzekucji wierzytelności z rachunku bankowego I. uchyla zaskarżone postanowienie; II. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej we Wrocławiu na rzecz strony skarżącej kwotę 100 (słownie: sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Przedmiotem skargi I. P. (dalej: strona, skarżąca, zobowiązana) jest postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej we Wrocławiu (dalej: DIAS, organ II instancji/ organ odwoławczy) z dnia 28 marca 2024 r. r. nr 0201-24-050960 utrzymujące w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Jeleniej Górze (dalej: NUS, organ I instancji) z dnia 4 stycznia 2024 r. nr 0207-SEE.711.061598.2023.1. w przedmiocie umorzenia postępowania o zwolenieni spod egzekucji. Z akt sprawy wynika, że NUS prowadził postępowanie egzekucyjne w oparciu o tytuł wykonawczy wystawiony przez Prezydenta Miasta Jeleniej Góry, obejmujący deklarowaną, nieuiszczoną opłatę za gospodarowanie odpadami komunalnymi. Zawiadomieniem nr [...] NUS dokonał zajęcia wierzytelności na rachunku bankowym w [...] Bank S.A. W wyniku dokonanych zajęć organ egzekucyjny uzyskał 16 lutego 2023 r. 87,74 zł, 15 września 2023 r. kwotę 1.475,39 zł oraz 26 września 2023 r. kwotę 29,66 zł, które rozliczył na dochodzone należności i przekazał do wierzyciela. Pismem z 18 października 2023 r. strona wniosła o zwolnienie z egzekucji wierzytelności z rachunku bankowego w [...] Bank S.A. w kwocie 4.384,23 zł przekazanej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych 14 września 2023 r. oraz o zwrot kwoty 1.475,39 zł, wyegzekwowanej 15 września 2023 r. Wskazała strona, że otrzymywane świadczenie emerytalne stanowi jedyne źródło dochodów. Dalej strona poinformowała, że na zajęty rachunek bankowy wpływają jedynie środki pieniężne z tytułu świadczenia emerytalnego, które zostało już zajęte w toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Ponadto na zajęty rachunek wpłynęła także tzw. 13 i 14 emerytura ustawowo wolna od potrąceń. Bank przekazał organowi egzekucyjnemu nadwyżkę ponad kwotę ustawowo wolną od potrąceń nie uwzględniając przy tym, że środki które wpłynęły na rachunek bankowy nie podlegały dalszym potrąceniom. Do wniosku dołączyła strona listę operacji na rachunku bankowym za okres od 10 maja 2023 r. do 18 października 2023 r., kopię decyzji ZUS z 23 sierpnia 2023 r. o ponownym obliczeniu emerytury, kopię pisma ZUS z 1 września 2023 r. o przyznaniu dodatkowego świadczenia pieniężnego oraz potwierdzenia przekazania przez bank kwoty 1.475,39 zł tytułem realizacji dokonanych czynności egzekucyjnych. Poinformowała strona o wypowiedzeniu umowy na prowadzenie rachunku bankowego przez [...] Bank S.A. NUS postanowieniem z 10 listopada 2023 r. nr 0207- SEE.711.061598.2023 zwolnił z egzekucji wierzytelności z rachunku bankowego na okres 6 miesięcy, tj. w listopadzie 2023 r. w kwocie 3.071,65 zł, w grudniu 2023 r. w kwocie 3.071,65 w styczniu 2024 r. w kwocie 3.071,65 zł, w lutym 2024 r. w kwocie 3.071,65 zł, w marcu 2024 r. w kwocie 3.071,65 zł i w kwietniu 2024 r. w kwocie 3.071,65 zł oraz odmówił zwolnienia z egzekucji wierzytelności z rachunku bankowego w kwocie 4.384,23 zł. DIAS w wyniku rozpoznania zażalenia strony postanowieniem z 2 grudnia 2023 r. nr 0201-IEE2.7192.82.2023.2.JB uchylił postanowienie NUS i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, wskazując, że organ naruszył zasady ogólne postępowania administracyjnego kwalifikując wniosek niezgodnie z jego treścią. Organ egzekucyjny nie dokonał analizy dołączonych do wniosku dokumentów w zakresie możliwości przeprowadzenia egzekucji ze świadczeń ustawowo wolnych od zajęcia. Postanowieniem z 4 stycznia 2024 r. NUS umorzył postępowanie administracyjne w sprawie wniosku o zwolnienie z egzekucji wierzytelności z rachunku bankowego w kwocie 4.384,23 zł. W uzasadnieniu wskazał, że wyegzekwowana 15 września 2023 r. kwota 1.475,39 zł oraz 26 września 2023 r. kwota 29,66 zł zostały rozliczone na należności dochodzone na podstawie tytułów wykonawczych, które były czynne na dzień uzyskania tych kwot. Z uwagi na brak możliwości zwolnienia spod egzekucji kwoty, którą bank przekazał organowi przed złożeniem przez stronę wniosku, organ uznał postępowanie za bezprzedmiotowe. Odnośnie zwrotu wyegzekwowanych należności NUS skierował do strony pismo z 4 stycznia 2024 r. nr [...]. Zaskarżonym postanowieniem DIAS utrzymał postanowienie NUS w mocy. W uzasadnieniu wskazał na obowiązek kontroli przez organ, czy środki przekazane mu przez bank nie stanowią środków, o których mowa w art. 10 § 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 2505 ze zm., dalej: u.p.e.a.), ponieważ to organ egzekucyjny dokonuje zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego i odpowiada za jej zgodność z ustawą. Podkreślił, że organ egzekucyjny w przypadku nieprawidłowości zgłaszanych w tym zakresie przez zobowiązanego nie może pozostać bezczynny, a brak wyjaśnienia okoliczności sprawy i ustalenia, czy środki na rachunku bankowym są wolne od zajęcia, na podstawie art. 10 § 4 u.p.e.a. stanowi naruszenie zasady zaufania. W przypadku stwierdzenia, że bank przekazał na rachunek organu egzekucyjnego środki pieniężne niepodlegające egzekucji, zgodnie z art. 10 § 4 u.p.e.a., organ ten ma obowiązek dokonać ich zwrotu na rachunek bankowy zobowiązanego, z którego zostały przekazane organowi egzekucyjnemu. Wskazał organ, że NUS prowadził postępowanie wyjaśniające z [...] Bank S.A., mające na celu pozyskanie informacji na temat wysokości i rodzaju wpłat dokonanych na rachunek bankowy w miesiącu wrześniu 2023 r. oraz możliwości przekazania na rachunek organu egzekucyjnego kwot wolnych od zajęcia. Postępowanie to jednak okazało się bezskuteczne, gdyż [...] Bank S.A. nie udzielił żądanej informacji z uwagi na zamknięcie rachunku bankowego 21 października 2023 r. Ze względu na art. 71a § 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny nie ma uprawnień do przeprowadzenia kontroli prawidłowości realizacji zastosowanego środka egzekucyjnego u dłużnika zajętej wierzytelności będącego bankiem. Stwierdził organ, że w sprawie wystąpiła przesłanka bezprzedmiotowości w sprawie zwolnienia uzyskanej 15 września 2023 r. kwoty 1.475,39 zł z rachunku bankowego, z uwagi na to, że na etapie złożenia wniosku 18 października 2023 r, nie posiadał już możliwości zwolnienia tej kwoty spod egzekucji i dokonania jej zwrotu, gdyż otrzymaną z [...] Bank S.A. kwotę rozliczył i przekazał 22 września 2023 r. do wierzyciela. Merytoryczne procedowanie wniosku o zwolnienie tej kwoty byłoby możliwe w sytuacji, gdyby środki znajdowały się na rachunku bankowym organu egzekucyjnego. Dalej wskazał DIAS, że dodatkowo, przeprowadzone postępowanie mające na celu weryfikację, czy środki zgromadzone na rachunku bankowym podlegały egzekucji, czy też były z niej zwolnione okazało się bezskuteczne ze względu na nieudzielenie żądanej informacji przez bank z uwagi na zamknięcie rachunku bankowego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego (WSA) skarżąca zakwestionowała stanowisko organu. Wniosła o uchylenie postanowienia DIAS i zasądzenie kosztów postępowania. Zarzuciła naruszenie: - naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art.140 ust.1 ustawy emerytalnej (ustawa z 17.12.1998 o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z póź. zmianami) oraz art.10 ustawy o jednorazowym świadczeniu pomocy dla emerytów i rencistów ( ustawa z 04.04.2019r. Dz.U. z 2019 r. poz.743 )art. 138 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie. - naruszenie prawa procesowego tj. art. 13 u.p.e.a. oraz art. 8 k.p.a., poprzez ich niezastosowanie. W uzasadnieniu skargi skarżąca zakwestionowała stanowisko organu. Argumentowała, że w uzasadnieniu swojego wniosku podniosła, że na jej ówczesny rachunek bankowy wpływały wyłącznie środki z wypłacanego przez ZUS świadczenia emerytalnego, które jest pomniejszane przez ZUS o zajęcia egzekucyjne w maksymalnej, przewidzianej prawem wysokości. Podniosła również, że wypłacane świadczenie emerytalne jest jej jedynym źródłem utrzymania, a ponadto, że na rachunek ten ZUS przelewa także tzw. 13 i 14 emeryturę ustawowo zwolnioną od zajęcia egzekucyjnego. Stwierdziła strona, że w przypadku zajęcia rachunku bankowego to organ egzekucyjny jest zobowiązany kontrolować, czy środki przekazane przez bank nie stanowią środków wolnych od zajęcia. Obowiązek wyjaśnienia czy należności na rachunku bankowym podlegają zajęciu spoczywa na organie egzekucyjnym, zarówno przed dokonaniem zajęcia, jak i później w trybie skargi na czynności egzekucyjne. W odpowiedzi na skargę DIAS podtrzymał argumentację wyrażoną w zaskarżonym postanowieniu i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Stosownie do art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.) kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) p.p.s.a.). Z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przedmiotem sporu jest zasadność umorzenia postepowania jako bezprzedmiotowego. Sąd dokonując kontroli legalności zaskarżonego postanowienia stwierdził, że narusza ono prawo w stopniu skutkującym koniecznością uchylenia. Z akt sprawy wynika, że w sprawie prowadzona byłą egzekucja z rachunku bankowego i strona we wniosku z 18 października 2023 r. wniosła o zwolnienie z egzekucji wskazanej kwoty oraz o zwrot kwoty 1.475,39 zł. W uzasadnieniu wniosku strona wskazała na wadliwość zastosowanego środka egzekucyjnego, ponieważ doszło do egzekucji środków wyłączonych spod egzekucji. Wniosek strony został przez organ egzekucyjny zakwalifikowany jako wniosek o zwolnienie spod egzekucji i rozpoznany w trybie art. 13 § 1 u.p.e.a. Jednocześnie jednak, DIAS (postanowienie z dnia 22 grudnia 2023 r.) w toku postępowania uchylił postanowienie NUS z dnia 10 listopada 2023 r. i wskazał na konieczność podjęcia przez organ egzekucyjny czynności w zakresie weryfikacji podnoszonych zarzutów odnośnie prowadzenia egzekucji niezgodnie z ustawą i usunięcia naruszeń. Dalej nakazał DIAS, aby NUS wyjaśnił wszelkie wątpliwości odnośnie intencji strony co do złożonego wniosku w celu prawidłowego rozpoznania wniosku i wyeliminowania czynności naruszających zasadę ochrony świadczeń ustawowo wolnych od egzekucji, w odpowiednim trybie (str. 4-5 uzasadnienia postanowienia). W wyniku ponownego rozpoznania sprawy NUS umorzył postępowanie w przedmiocie zwolnienia spod egzekucji wnioskowanej kwoty, jako bezprzedmiotowe. A ponadto wskazał, że odrębnym pismem z dnia 4 stycznia 2024 r. wyjaśnił kwestię zwrotu wyegzekwowanych kwot. DIAS utrzymał w mocy ww. postanowienie umarzające postepowanie w przedmiocie zwolnienia spod egzekucji jako bezprzedmiotowe. Wskazał, że na etapie złożenia wniosku z 18 października 2023 r. organ egzekucyjny nie posiadał już możliwości zwolnienia tej kwoty spod egzekucji i dokonania jej zwrotu, ponieważ otrzymaną z banku 15 września 2023 r. kwotę 1.475,39 zł rozliczył i przekazał 22 września 2023 r. do wierzyciela. A merytoryczne procedowanie wniosku o zwolnienie tej kwoty byłoby możliwe w sytuacji, gdyby środki znajdowały się na rachunku bankowym organu egzekucyjnego. W treści ww. postanowienia organ wskazał również na bezskuteczność prowadzenia przez organ postepowania w przedmiocie ustalenia, czy środki zgormadzone na rachunku bankowym podlegały egzekucji. W ocenie Sądu w sprawie doszło do naruszenia przepisów w zakresie prawidłowości rozpoznania wniosku strony. Należy wskazać na zasadę legalizmu wynikającą z art. 7 k.p.a. w związku z art. 18 u.p.e.a., która nakłada na organy administracji publicznej, w tym także organy egzekucyjne w toku postępowania egzekucyjnego obowiązek stania na straży praworządności, podejmowania z urzędu lub na wniosek stron wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Celem egzekucji administracyjnej, będącej formą przymusowej realizacji obowiązków publicznoprawnych jest doprowadzenie do zgodności stanu faktycznego, ze stanem prawnym wynikającym z norm prawnych. Na podstawie odesłania zawartego w art. 18 u.p.e.a. w postępowaniu egzekucyjnym w administracji stosuje się zasady ogólne postępowania administracyjnego z uwzględnieniem specyfiki procedury wykonawczej. Organ egzekucyjny jest gospodarzem postępowania administracyjnego postępowania egzekucyjnego, odpowiedzialnym za jego prowadzenie z poszanowaniem zasad ogólnych, zawartych w art. 6 – 16 k.p.a. Ze specyfiką postępowania administracyjnego wiąże się nierównowaga pozycji stron. Organ z racji władztwa administracyjnego jest podmiotem dominującym i ostatecznie decydującym o przebiegu postępowania. Z taką jego rolą i pozycją wiąże się jednak szczególna powinność organu do prowadzenia postępowania z uwzględnieniem zarówno interesu społecznego, jak i słusznego interesu stron postępowania (por. wyrok NSA z dnia 20 grudnia 2023 r., sygn. akt I FSK 284/23, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sadów Administracyjnych, dalej: CBOSA). Na konieczność prowadzenia postepowania w zgodzie z powołanymi wyżej zasadami wskazywał DIAS w postanowieniu z dnia 22 grudnia 2023 r. uchylającym postanowienie NUS z dnia 10 listopada 2023 r. W postanowieniu tym organ nakazał również wyjaśnienie intencji strony i rozpoznanie wniosku w trybie pozwalającym na zadośćuczynienie interesowi strony. W sprawie w ocenie Sądu zarówno organ I jak i II instancji nie rozpoznały wniosku strony w pełnym zakresie. Przede wszystkim organ nie wyjaśnił i nie wskazał w jakim trybie rozpatrzył wniosek w zakresie zajęcia środków niepodlegających egzekucji. Organ I instancji kwestię wyjaśnienia prawidłowości zajęcia środków na rachunku bankowym wyłączył z zakresu sprawy objętej zaskarżonym postanowieniem, ponieważ jak wskazał w swoim postanowieniu "kwestię zwrotu wyegzekwowanych kwot" wyjaśnił w odrębnym piśmie (pismo z 4 stycznia 2024 r.). W aktach sprawy znajdują się pisma kierowane do strony dotyczące zajęcia kwot niepodlegających egzekucji. Z kolei DIAS utrzymując postanowienie organu I instancji w mocy w uzasadnieniu omówił konieczność prowadzenia egzekucji z zachowaniem wymogów art. 10 § 4 u.p.e.a. i wskazał, że postępowanie dotyczące weryfikacji, czy środki zgormadzone na rachunku bankowym podlegały egzekucji okazało się bezskuteczne. W ocenie Sądu w świetle treści wydanych postanowień i akt sprawy niejasny pozostaje zakres rozpoznania wniosku strony, jak również zakres rozstrzygnięć organów i tryb w jakim organ prowadził postępowanie. Nie ulega wątpliwości, że art. 10 u.p.e.a. przewiduje ograniczenia w zakresie egzekucji z rent i emerytur. Skoro zatem strona występując do organu wskazała na naruszenie o jakim stanowi ww. przepis, to rolą organu było przeprowadzenie właściwego postępowania, w ramach którego podnoszone przez stronę argumenty zostaną rozpoznane. W ocenie Sądu w sytuacji zajęcia rachunku bankowego przez organ egzekucyjny i podnoszonej przez stronę argumentacji, że zastosowany środek egzekucyjny jest niedopuszczalny, ponieważ narusza ustawę, obowiązkiem organu egzekucyjnego jest wyjaśnienie w sposób niebudzący wątpliwości, czy wskazywane środki faktycznie nie podlegają egzekucji. Zwraca Sąd uwagę, że zgodnie z art. 54 § 1 u.p.e.a. zobowiązanemu przysługuje skarga na czynności egzekucyjne organu egzekucyjnego lub egzekutora. Podstawą skargi jest: 1) dokonanie czynności egzekucyjnej z naruszeniem ustawy. Skarga na czynności egzekucyjne ma charakter subsydiarny i stanowi tylko uzupełnienie innych środków zaskarżenia, przewidzianych w u.p.e.a., ale jej konstrukcja normatywna wskazuje na stosunkowo szeroki zakres zastosowania, zwłaszcza, gdy chodzi o różnorakie czynności natury faktycznej. Jej przedmiotem jest wyłącznie ocena prawidłowości, a więc zgodności z prawem czynności egzekucyjnych podjętych przez organ egzekucyjny, a jej celem jest zapewnienie praworządności postępowania egzekucyjnego w każdym jego aspekcie. Znaczenie tej instytucji prawnej dla porządku prawnego jest tym bardziej doniosłe, że postępowanie egzekucyjne ze swej istoty przynosi szczególnie dotkliwą, władczą ingerencję aparatu państwowego w sferę własności i prywatności obywatela. Interes prawny wnoszącego taką skargę może dotyczyć uchylenia zakwestionowanej czynności, ale może także obejmować samo stwierdzenie, że określoną czynność podjęto niezgodnie z prawem. Zauważyć trzeba, że eliminowanie sprzecznych z prawem czynności organu egzekucyjnego leży także w interesie społecznym, skoro w myśl art. 7 Konstytucji RP organy władzy publicznej powinny działać na podstawie i w granicach prawa. Skarga na czynność egzekucyjną powinna gwarantować stronie pełną i realną ochronę w razie wystąpienia nieprawidłowości w egzekucji administracyjnej. Organ nie może uchylać się od zapewnienia stronie możliwości dochodzenia swych praw w ramach tego środka. Celem skargi na czynności egzekucyjne jest obalenie konkretnej czynności egzekucyjnej na skutek wskazania przez wnoszącego tę skargę przedmiotu zaskarżenia zaskarżonej czynności egzekucyjnej. (por. wyrok NSA z dnia 19 września 2023 r., sygn. akt III FSK 2367/21, dostępny w bazie orzeczeń sądów administracyjnych, dalej: CBOSA) Ponadto art. 54b § 1 u.p.e.a. uwzględnia w tym zakresie zasadę oficjalności działania organu i przewiduje, że organ egzekucyjny uchyla z urzędu w całości albo w części czynność egzekucyjną, jeżeli została dokonana z naruszeniem ustawy. Oznacza to, że uchylenie czynności egzekucyjnej z urzędu (w odróżnieniu od art. 54b § 2 u.p.e.a., gdzie uchylenie czynności egzekucyjnej jest fakultatywne), jest obligatoryjne w przypadku stwierdzenia przez organ egzekucyjny, że czynność egzekucyjna została dokonana w całości albo w części z naruszeniem ustawy. Należy wskazać w tym miejscu, że zobowiązanemu przysługuje na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego roszczenie odszkodowawcze wobec organu egzekucyjnego oraz wierzyciela za szkody wyrządzone wskutek niezgodnego z przepisami prawa wszczęcia lub prowadzenia egzekucji administracyjnej lub postępowania zabezpieczającego (art. 168b § 1 u.p.e.a.). Organ egzekucyjny powinien zatem z urzędu, nie czekając na wniesienie przez zobowiązanego skargi na czynności egzekucyjne, uchylić czynności egzekucyjne, które zostały dokonane z naruszeniem ustawy (patrz Przybysz Piotr Marek, Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, LEX/el. 2023). W ocenie Sądu organ nieprawidłowo nie wyjaśnił zakresu wniosku i żądania strony i nie podjął dalszych czynności w ramach procedury przewidzianej przepisami prawa, co narusza wymogi wynikające z k.p.a. – art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i 107 § 2 w zw. z art. 126. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ zobligowany będzie ustalić zakres żądania strony i rozpoznać wniosek strony w trybie przewidzianym u.p.e.a. Z tych względów, stwierdzając, że naruszenie przepisów postępowania mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a.