III SA/Wr 329/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Józef Kremis Sędziowie Sędzia WSA Maciej Guziński Sędzia WSA Marcin Miemiec (sprawozdawca) Protokolant Renata Sawińska po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 16 września 2009 r. sprawy ze skargi H K na decyzję P W I S we W z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję P P I S w L z dnia [...] r. nr[...] ; II. przyznaje pełnomocnikowi strony skarżącej adw. K M od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W – kwotę [...] (...) zł tytułem nieopłaconej pomocy prawnej oraz [...] (...) zł tytułem zwrotu poniesionych wydatków; III. orzeka, że decyzje wymienione w pkt I nie podlegają wykonaniu do dnia prawomocności wyroku. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2007 r. P W I S we W , działając między innymi na podstawie § 8, ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznawania i stwierdzania chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach (Dz. U. Nr 132, poz. 1115, zwanego także dalej rozporządzeniem), oraz art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania H K z dnia [...] r. od decyzji P P I S w L z dnia [...] r., znak: [...] o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej: obustronnego trwałego ubytku słuchu typu ślimakowego powodowanego hałasem, wyrażonego podwyższeniem progu słuchu o wielkości co najmniej 45dB w uchu lepiej słyszącym, obliczonym jako średnia arytmetyczna dla częstotliwości audiometrycznych 1,2 i 3 kHz (poz. 21), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia decyzji odwoławczy wyjaśnił, że H K pracowała od dnia [...] r. do dnia [...] r. w PPUP P P R U P w J G jako [...] ; od dnia [...] r. do dnia [...] r. w L O S G w L jako[...] ; od dnia [...] r. do dnia [...] w W Z G S "[...]" Z G w L S na stanowisku [...] od dnia [...] r., do dnia [...] r., w P Z U w L na stanowisku[...] ; od dnia [...] r., do dnia [...] r., w G S "[...]" w L na stanowisku samodzielnej[...] . Od dnia [...] r. przebywa na [...] W związku ze zgłoszeniem podejrzenia choroby zawodowej, o której mowa w poz. 21 zał. powołanego rozporządzenia RM z dnia 30 lipca 2002 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, P P I S w L w dniu [...] r. wszczął postępowanie w sprawie choroby zawodowej. W toku postępowania zainteresowana była badana w D W O M P we W O w J G , który dnia [...] r., wydał orzeczenie lekarskie nr [...] o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej. W uzasadnieniu orzeczenia w szczególności podkreślono, iż "pomimo wielkości ubytku słuchu (pow. 45 dB) i lokalizacji ślimakowej niedosłuchu po uwzględnieniu wyników badań (nietypowy dla urazu akustycznego przebieg krzywych audiometrycznych) oraz faktu upływu [...] lat od zakończenia pracy w zawodzie [...] (pacjentka nie wykazała, że przez ten okres leczyła się laryngologicznie - brak dokumentacji określającej stan narządu słuchu w trakcie zatrudnienia jak i w latach następnych) i braku potwierdzenia narażania na ponadnormatywne działanie hałasu nie znaleziono podstaw do uznania zawodowej etiologii choroby. Nadto wskazano, iż na stan narządu słuchu u pacjentki niewątpliwie mają wpływ zaburzenia naczyniowe związane z wieloletnim nadciśnieniem oraz procesami miażdżycowymi (otoskleroza, zaburzenia gospodarki lipidowej)". W trybie odwoławczym H K została skierowana na badania do Instytutu M Pracy i Z S w S , który w dniu [...] r. wydał orzeczenie lekarskie [...] o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej. Na podstawie tych orzeczeń lekarskich, a także oceny narażenia zawodowego, P P I S w L wydał w dniu [...] r., decyzję Nr [...] o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej: obustronnego trwałego ubytku słuchu typu ślimakowego powodowanego hałasem, wyrażonego podwyższeniem progu słuchu o wielkości co najmniej 45dB w uchu lepiej słyszącym, obliczonym jako średnia arytmetyczna dla częstotliwości audiometrycznych 1,2 i 3 kHz (poz. 21). Rozpatrując wniesione przez stronę odwołanie P W I S we W wyjaśnił, iż do stwierdzenia choroby zawodowej przez Państwową Inspekcję Sanitarną muszą być spełnione jednocześnie dwa warunki: 1) choroba musi być rozpoznana przez uprawnioną do tego placówkę służby zdrowia i znajdować się w wykazie chorób zawodowych, 2) choroba musi być wywołana czynnikami szkodliwymi znajdującymi się w środowisku pracy (§ 2 ust. 1 i § 5 ust. 2 i ust. 3 rozporządzenia). W ocenie organu II instancji w rozstrzyganym przypadku żadna z dwóch uprawnionych do rozpoznawania chorób zawodowych placówek służby zdrowia, które badały zainteresowaną, nie rozpoznała rzeczonej choroby zawodowej. Od ostatecznej decyzji H K wniosła skargę skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W , domagając się jej uchylenia. Zarzuciła, że decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego: przepisów § 2 ust. 1 oraz ust. 3 pkt 4 rozporządzenia – poprzez błędną ich interpretację polegającą na uznaniu, że istniejąca u niej choroba nie powstała w związku ze sposobem wykonywania pracy. Nadto zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 77 § 1 kpa poprzez dokonanie oceny stanu faktycznego bez rozpatrzenia całokształtu materiału dowodowego z pogwałceniem obowiązującej zasady oficjalności. Ponadto zarzuciła organom obu instancji, iż nie dokonały rzetelnej oceny narażenia zawodowego na stanowisku pracy. W odpowiedzi na skargę strona przeciwna wniosła o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. W odpowiedzi na zarzuty skarżącej organ administracyjny stwierdził, że decyzja została wydana w oparciu o całość zgromadzonej w sprawie dokumentacji. Brak jest natomiast pomiarów natężenia hałasu na centralach telefonicznych z lat 1963 - 1971 (pismo T P z dnia [...] r., oraz pismo z Ł O S G z dnia [...] r.), a nie ma już możliwości przeprowadzenia takich pomiarów. Na obecnych centralach telefonicznych nie ma przekroczenia norm hałasu. Wyrokiem z dnia [...] r. sygn. akt [...] Wojewódzki Sąd Administracyjny we W oddalił skargę podnosząc, że "skarżąca zakończyła pracę na stanowisku [...] w [...] r. i wówczas ustało oddziaływanie czynnika narażenia zawodowego w postaci hałasu. Z żądaniem ustalenia choroby zawodowej skarżąca zwróciła się w [...] r., tj. [...] lat później. Nie przedstawiła przy tym jakiegokolwiek dowodu w formie np. zaświadczeń lekarskich, które potwierdzałyby stan narządu słuchu w okresie zatrudnienia w charakterze [...] czy też w okresie późniejszym. Pierwsze udokumentowanie objawów choroby datuje się dopiero na [...] r. Brak jest zatem w ogóle udokumentowania objawów tej choroby w czasie przewidzianym rozporządzeniem. Ponadto Sąd wskazał, że "organ administracyjny, a w dalszej kolejności Sąd, badają prawidłowość wydanego w sprawie orzeczenia lekarskiego (jasność, logiczność, spójność, rzetelność uzasadnienia). Nie oceniają go od strony merytorycznej. Skoro więc w niniejszej sprawie orzeczenia lekarskie wydane przez dwie niezależne od siebie jednostki służby zdrowia w sposób jasny i konsekwentny nie znalazły podstaw do uznania zawodowej etiologii choroby, gdyż przebieg krzywych powietrznych w audiometrii tonalnej nie jest charakterystyczny dla pohałasowego ubytku słuchu, brak jest dokumentacji określającej stan narządu słuchu w trakcie zatrudnienia i w latach następnych - to nie ma podstaw, by odmówić im wiarygodności i orzec w sposób sprzeczny z tymi orzeczeniami. Orzeczenia lekarskie są wystarczająco umotywowane, nie budzą zastrzeżeń i nie pozostają ze sobą w sprzeczności. Przeciwko tym opiniom nie został przedstawiony żaden inny dowód. Ich moc dowodowa nie została zatem obalona". Od powyższego wyroku H K wywiodła do N S A skargę kasacyjną zaskarżając go w całości i zarzucając mu naruszenie przepisów prawa procesowego mającego istotny wpływ na wynik "sprawy, a mianowicie art. 77 w zw. z art. 7 k.p.a. oraz naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie § 2 ust. 1 oraz ust 3 pkt. 4 rozporządzenia poprzez uznanie, że choroba na którą cierpi nie powstała w związku z wykonywaną pracą na stanowisku [,...] Wyrokiem z dnia [...] r. sygn. akt II [...] N S A w W uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we W podkreślając, że w dniu wydania skarżonego orzeczenia był już ogłoszony wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 czerwca 2008 r. (sygnatura P 23/07, OTK-A 2008/5/82, Dz.U. z 2008 r. Nr 116, poz. 740), w którym Trybunał stwierdził, że przepisy art. 237 § 1 pkt. 2 i 3 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r., Nr 21, poz. 94 ze zm.) w zakresie, w jakim nie określają wytycznych dotyczących treści rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r., w sprawie wykazu chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach (Dz.U. Nr 132, poz. 1115) są niezgodne z art. 92 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Dlatego też – jak wskazał Sąd – fakt, że "z momentem ogłoszenia powyższego wyroku Trybunału nastąpiło uchylenie domniemania konstytucyjności kontrolowanego przepisu" winien zostać uwzględniony przez Sąd orzekający w sprawie. W opinii bowiem NSA "mimo odroczenia przez Trybunał Konstytucyjny utraty mocy obowiązującej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. przepisy te nie mogły stanowić podstawy zaskarżonego wyroku. Orzeczenia sądowe nie mogą bowiem opierać się na prawie, co do którego stwierdzona została niezgodność z Konstytucją. Nie do zaakceptowania byłaby sytuacja, w której na skutek wydania orzeczenia opartego o prawo niezgodne z Konstytucją, postępowanie sądowe niemal natychmiast po jego zakończeniu podlegałoby ewentualnemu wznowieniu". Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Przystępując w niniejszej sprawie do szczegółowych rozważań, w pierwszej kolejności należy wskazać, że na dokonaną przez Sąd ocenę w istotny sposób rzutować będzie fakt, że na skutek skargi kasacyjnej sprawa była przedmiotem rozpoznania Naczelnego Sądu Administracyjnego, który prawomocnym orzeczeniem z dnia [...] r. uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W z dnia [...] r., (....) i przekazał temu Sądowi sprawę do ponownego rozpoznania. W takiej sytuacji, zgodnie z poglądem prezentowanym w orzecznictwie, należy uwzględnić, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy przez wojewódzki sąd administracyjny, modyfikacji ulegają granice sprawy administracyjnej, których nie wyznaczają już tylko przepisy art. 134 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej "p.p.s.a."), ale również art. 168 § 3 i art. 183 § 1 p.p.s.a. Inaczej mówiąc, granice sprawy w której orzeka w takiej sytuacji sąd, podlegają zawężeniu do granic, w jakich rozpoznał skargę kasacyjną Naczelny Sąd Administracyjny i w wyniku tego wydał orzeczenie (tak Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia[...] ., [...] LEX nr 238489). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy znajduje zastosowanie art. 190 p.p.s.a. stanowiący, że wojewódzki sąd administracyjny, któremu sprawę przekazano, pozostaje związany wykładnią prawa dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny. Obowiązek przyjęcia wykładni Naczelnego Sądu Administracyjnego nie ma wprawdzie charakteru bezwzględnego, gdyż orzecznictwo i doktryna dopuszczają od niego odstępstwa, ale w bardzo ograniczonym zakresie. Omawiane wyjątki mogą występować wówczas, gdy stan faktyczny sprawy ustalony w wyniku ponownego jej rozpoznania ulegnie tak zasadniczej zmianie, że do nowo ustalonego stanu faktycznego należy stosować przepisy prawa odmienne od wyjaśnionych przez Naczelny Sąd Administracyjny lub gdy przy niezmienionym stanie faktycznym zmieni się stan prawny (T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2005, s. 577; wyrok WSA w Warszawie z dnia 7 czerwca 2005 r., VI SA/Wa 2065/04, LEX nr 167124; wyrok NSA z dnia 28 listopada 2005 r. I FSK 294/05 LEX nr 187537). W kontekście przywołanych unormowań, orzekający ponownie w niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny we W został zatem związany wykładnią wyrażoną w motywach wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w W z dnia [...] r. (...). W okolicznościach tej sprawy nie zaistniały bowiem wymienione wcześniej przesłanki umożliwiające odstąpienie od oceny prawnej wyrażonej w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego. Tym samym dalsze rozważania na temat legalności zaskarżonej decyzji muszą być prowadzone na podstawie stanowiska Sądu wyższej instancji. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny we W doszedł do przekonania, że ocena zgodności z prawem zaskarżonej decyzji nie może być dokonana bez uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 czerwca 2008 r. (P 23/07, OTK-A 2008, Nr 5, poz. 82), w którym stwierdzono, że art. 237 § 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, w zakresie w jakim nie określają wytycznych dotyczących treści rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznawania i stwierdzania chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach - są niezgodne z art. 92 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny orzekł, że zarówno art. 237 § 1 pkt 2 i 3 k.p., jak i wydane na tej podstawie rozporządzenie Rady Ministrów tracą moc obowiązującą z upływem 12 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Wobec skorzystania przez TK z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości określenia "innego terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego" niż wskazana w tym przepisie data ogłoszenia orzeczenia TK, powstało istotne zagadnienie, jak w okresie odroczenia mają postępować sądy względem uznanych za niekonstytucyjne, lecz jeszcze niewyeliminowanych z systemu prawa przepisów. Ponieważ w orzeczeniu odraczającym utratę mocy obowiązującej kwestionowanego aktu normatywnego TK nie wskazał jednoznacznie, czy w okresie odroczenia zdyskwalifikowany konstytucyjnie, lecz niederogowany akt może, czy też nie powinien być stosowany, przeto rozstrzygnięcie tej kwestii pozostaje w sferze decyzji sądów, gdyż to one "powinny kierować się dążeniem do zagwarantowania maksymalnego przestrzegania Konstytucji i z tą myślą ważyć okoliczności sprawy, w jakiej mają orzekać" (K. Gonera, E. Łętowska, Odroczenie utraty mocy niekonstytucyjnej normy i wznowienie postępowania po wyroku Trybunału Konstytucyjnego, PiP 2008, Nr 6, s. 5-6; także Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 grudnia 2007 r, III CZP 125/07). Jeżeli już z chwilą ogłoszenia wyroku, poprzedzającą moment derogacji niekonstytucyjnych przepisów na skutek promulgacji wyroku, następuje uchylenie domniemania konstytucyjności ocenianego unormowania, to organy stosujące przepisy uznane za niekonstytucyjne powinny mieć na uwadze fakt, że chodzi o regulacje pozbawione domniemania konstytucyjności. W takiej sytuacji sądy rozpoznające konkretną sprawę nie są pozbawione możliwości oceny skutków wyroku TK stwierdzającego niekonstytucyjność przepisów mających w niej zastosowanie, w zależności od tego, jakich przepisów (materialnoprawnych, procesowych, ustrojowych, międzyczasowych, derogacyjnych, zmienianych, zmieniających itd.) dotyczy orzeczenie TK, i przy uwzględnieniu w rozpoznawanej sprawie celu godnego efektywnej ochrony. Z przywołanego wyroku TK wynika, że niekonstytucyjność badanych przepisów nie sprowadzała się jedynie do wadliwej konstrukcji upoważnienia ustawowego do wydania aktu wykonawczego, lecz polegała także na bezpodstawnej ingerencji rozporządzenia Rady Ministrów w sferę konstytucyjnie chronionych praw i wolności człowieka i obywatela, zastrzeżoną do wyłącznej materii ustawowej bez możliwości przekazywania do regulacji w drodze rozporządzenia. Jeżeli więc wskutek wadliwego prawodawstwa doszło do naruszenia norm kompetencyjnych, a w konsekwencji do uchybień w zakresie prawa materialnego, przeto sprzecznym ze standardami Konstytucji RP byłoby rozstrzyganie w sprawach chorób zawodowych na podstawie niekonstytucyjnych unormowań. Wartością nadrzędną godną konstytucyjnej ochrony, nawet w okresie odroczenia utraty mocy obowiązującej niekonstytucyjnego aktu normatywnego, jest właśnie prawo pracownika do rozpoznania i załatwienia sprawy choroby zawodowej na podstawie legalnej procedury i nie-sprzecznych z Konstytucją norm prawa materialnego. Z tych też względów, nawet gdy TK postanowił o odroczeniu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego kolidującego z Konstytucją RP, przepis uznany przez TK za niezgodny z Konstytucją nie powinien być stosowany ani do zdarzeń, które dokonały się po ogłoszeniu wyroku TK, ani do sytuacji zaistniałych jeszcze przed wydaniem orzeczenia przez TK. Odroczenie, o którym mowa. nie jest więc na gruncie badanych przez TK przepisów przeszkodą do uznania przez sąd, że przepis był sprzeczny z Konstytucją od chwili jego uchwalenia (lub od dnia wejścia w życie Konstytucji). Z tej przyczyny sąd może odmówić zastosowania przepisu od dnia jego wejścia w życie (lub od dnia wejścia w życie Konstytucji) także do stanów faktycznych sprzed orzeczenia TK (wyrok SN z dnia 23 stycznia 2007 r., Ul PK 96/06, niepubl.). Nie można bowiem zaakceptować sytuacji, w której na skutek wydania orzeczenia opartego na normie prawnej niezgodnej z Konstytucją, postępowanie, niemal natychmiast po jego zakończeniu, musiałoby zostać wznowione według określonej procedury stosownie do dyspozycji art. 190 ust. 4 Konstytucji. "Dysfunkcjonalne byłoby domaganie się stosowania prawa, co do którego Trybunał stwierdził sprzeczność z Konstytucją po to tylko, aby po utracie jego mocy obowiązującej wznawiać postępowanie na podstawie procedur, o których mowa w art. 190 ust. 4 Konstytucji" (wyrok SN z dnia 23 stycznia 2007 r., III PK 9606, niepubl.). Takie postępowanie kolidowałoby z nakazem sprawiedliwego i rzetelnego rozpoznania sprawy oraz udzielenia należnej każdemu efektywnej ochrony prawnej (wyrok SN z dnia 5 czerwca 2007 r., l PK 6/07, niepubl.). Trafnie przy tym podkreślono, że odroczenie na podstawie art. 190 ust. 3 Konstytucji, "nie oznacza, że przepis uznany za niezgodny z Konstytucją musi być stosowany do daty wskazanej przez Trybunał. Nie jest przecież tak, że do tego dnia jest on zgodny z Konstytucją a od tego dnia staje się z nią niezgodny, mimo że Trybunał orzeka na podstawie aktualnego stanu prawnego". Istotne jest bowiem samo stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu. Odroczenie, o którym mowa w art. 190 ust. 3 Konstytucji, ma natomiast na celu umożliwienie odpowiedniemu organowi stosownej modyfikacji przepisu i doprowadzenie tym sposobem do zgodności z Konstytucją. W kontekście poczynionych wywodów, zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji nie mogą pozostać w zbiorze legalnych rozstrzygnięć skoro zostały wydane na podstawie przepisów uznanych przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodne z art. 92 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Okoliczność ta stanowi przesłankę wznowienia postępowania administracyjnego. Według bowiem art. 145a § 1 k.p.a., można żądać wznowienia postępowania także wówczas, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja. Stosownie zaś do dyspozycji art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a., sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla taki akt w całości lub w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Uchylenie decyzji organów I i II instancji umożliwi stronie skarżącej rozpoznanie jej sprawy na podstawie unormowań dostosowanych do standardów przewidzianych w ustawie zasadniczej, albowiem wartością nadrzędną godną konstytucyjnej ochrony nawet w okresie odroczenia utraty mocy obowiązującej niekonstytucyjnego aktu normatywnego, jest prawo pracownika do rozpoznania i załatwienia sprawy choroby zawodowej według legalnej procedury i nie-sprzecznych z Konstytucją norm prawa materialnego. Z tych powodów na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. b p.p.s.a., w zw. z art. 190 p.p.s.a., orzeczono jak w pkt I sentencji wyroku. Orzeczenie w pkt III znajduje wsparcie w art. 152 p.p.s.a. Orzeczenie o kosztach postępowania (pkt. II sentencji) w treści art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 18 ust. 1 pkt. 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r., w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. nr 163, poz. 1348).