IV SA/Wr 151/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Andrzej Nikiforów (sprawozdawca), Sędziowie: Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk, Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis, po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 5 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi P. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z dnia 27 grudnia 2023 r. nr SKO 4103/1173/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości. Przedmiotem skargi P. N. (dalej: strona, skarżący) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu (dalej: SKO, organ odwoławczy) z 27 grudnia 2023 r., SKO 4103/1173/2023 utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Walim (dalej: Wójt, organ pierwszej instancji) z 13 listopada 2023 r., OPS.ŚR.4114-1232.000536/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz akt administracyjnych sprawy wynika, że strona złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną żoną. Wójt wydał decyzję z 13 listopada 2023 r., w której odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Uznał, że żona strony jest osobą ograniczoną w zakresie samodzielnej egzystencji. Niemniej, z drugiej strony jest samodzielna w sferze czynności higienicznych i drobnych czynności samoobsługowych. Dalej organ pierwszej instancji argumentował, że wnioskująca o świadczenie strona wykonuje wszelkie niezbędne czynności konieczne do prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego oraz pomaga żonie w codziennym funkcjonowaniu oraz w realizacji potrzeb i zaleceń opieki zdrowotnej. Przy tym opieka nad żoną ma charakter stały. Wójt wskazał, że powodem odmowy przyznania świadczenia jest również data powstania niepełnosprawności, która powstała po ukończeniu 25 roku życia. Skarżoną decyzją z 27 grudnia 2023 r. SKO utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Organ odwoławczy uznał, że dowody w postaci rodzinnego wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 9 listopada 2023 r. oraz ocena sytuacji i wnioski pracownika socjalnego, jednoznacznie wskazują, że strona nie sprawuje stałej opieki nad żoną, w stopniu uniemożliwiającym podjęcie zatrudnienia. Żona wnioskodawcy w 2005 r. miała amputowaną nogę i obecnie porusza się za pomocą protezy. SKO uznało jednak że nie wymaga stałej opieki ponieważ sama: porusza się po mieszkaniu, ubiera się, myje, spożywa posiłki oraz zażywa leki. SKO wyjaśniło, że z akt sprawy wynika, że strona w ramach sprawowanej opieki musi sporządzić zakupy, załatwić sprawy urzędowe, sprzątać mieszkanie, gotować, prać, odśnieżać otoczenie zimą, wykonywać prace w ogrodzie, przygotowywać leki, dowozić żonę na wizyty lekarskie. Zwróciło jednak uwagę, że podstawowe czynności domowe, tj. sprzątanie, przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, odśnieżanie, palenie w piecu, załatwianie spraw urzędowych, itd., są wykonywane w każdym gospodarstwie domowym i to z reguły przez osoby pracujące w pełnym wymiarze czasu pracy. Oznacza to, że czynności te mogą być wykowywane przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu. Konieczność podejmowania takich czynności nie może zatem zostać uznana za uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Również pomoc w higienie osobistej, w sytuacji gdy żona strony, pomimo chorób, na które cierpi, jest osobą samodzielną w ramach samoobsługi (sama porusza się po mieszkaniu, sama może zjeść przygotowany posiłek, sama może przygotować posiłek, sama może zadbać o higienę), nie może być uznana za przeszkodę w podjęciu zatrudnienia. Czynności wykonywane przez stronę mogą być bowiem, bez przeszkód, wykonywane po pracy. Podsumowując SKO stwierdziło – nie kwestionując konieczności świadczenia pomocy żonie - że sama tylko konieczność sprawowania opieki nad żoną nie stanowi jeszcze wystarczającej podstawy do przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, skoro nie uzasadnia tego zakres sprawowanej opieki, która nie jest ani "stała", ani "długotrwała". Stąd uznało, że w sprawie nie zaistniały przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm. - dalej: u.ś.r.) i dlatego decyzję organu pierwszej instancji należało utrzymać w mocy. Końcowo SKO orzekło - powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13) - że kryterium momentu powstania niepełnosprawności utraciło przymiot konstytucyjności, a skoro tak, to oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Tym samym oceniło, jako niezasadną, odmowę przyznania świadczenia z powołaniem się na przesłankę określoną w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Skarżący zaskarżył decyzję SKO w całości. Zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.) przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej, z uwagi na sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżący wniósł o uchylenie decyzji SKO oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta a także o zasądzenie kosztów postępowania. Uzasadnił swoje stanowisko. W odpowiedzi na skargę, Kolegium wnioskowało o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Skarga okazała się nieuzasadniona. Po dokonaniu kontroli zaskarżonej decyzji, mając na uwadze stan faktyczny i prawny sprawy, sformułowane w skardze zarzuty i wspierające je argumenty, Sąd stwierdził, że nie wystąpiły podstawy do zakwestionowania stanowiska organu wyrażonego w tej decyzji. Decyzja ta znajduje bowiem podstawy w prawie materialnym, jej wydanie zaś poprzedziło postępowanie, w którym nie uchybiono regułom procesowym. Materialnoprawną podstawę skarżonego orzeczenia stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r. traktujący, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Sąd podziela pogląd, że brak jest podstaw do przyjęcia, iż samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wystarczającą podstawę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ustalenia związku między rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem pracy) i sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, tj. ustalenia wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy, nie można utożsamiać z oceną wskazań dotyczących osoby niepełnosprawnej, wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Ocena spełnienia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku wymaga ustalenia, czy rodzaj oraz ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Opinia odnośnie charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza zakwestionowania stanu jej zdrowia wynikającego z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Nie kwestionując złego stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz konieczności jej wsparcia i udzielania pomocy przy niektórych czynnościach przez opiekuna (do czego jest on zobowiązany zgodnie z regulacjami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), należy podkreślić, że sam znaczny stopień niepełnosprawności (w tym przyznany na stałe), czy też sama niezdolność do samodzielnej egzystencji, jak i sama konieczność sprawowania opieki, czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc, nie stanowią w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Dla rozstrzygnięcia sprawy fundamentalne znaczenie ma zakres wykonywanych czynności i ich częstotliwość. W sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje. To organ administracji ma obowiązek - rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego - ustalić, czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) i sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym samym to organ musi ustalić rozmiar faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację z zatrudnienia lub jego niepodejmowanie. Wnioskujący musi tym samym sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest wynagrodzeniem za sprawowanie faktycznej opieki (do której członkowie rodziny są zobowiązani na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), ale rekompensatą za utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny i związaną z tym rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem. Sprawowana opieka winna zatem uniemożliwiać wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osobie ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne (wyrok WSA we Wrocławiu z 19 listopada 2024 r., IV SA/Wr 199/24). Sąd w składzie orzekającym w tej sprawie stoi na stanowisku, że pojęcie opieki, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować, z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (wyrok WSA we Wrocławiu z 18 marca 2021 r., IV SA/Wr 51/21). Zdaniem Sądu, w sprawie przeprowadzono kompletne oraz wszechstronne postępowanie dowodowo-wyjaśniające w kontekście zakresu sprawowanej przez skarżącego opieki nad niepełnosprawną żoną. SKO dokonało wyczerpującej oraz logicznej syntezy wniosków przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, czemu dało wyraz w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia, które spełnia zasadnicze wymogi procesowe wyrażone w treści przepisów art. 107 § 3 w związku z art. 7, art. 11 oraz art. 77 § 1 k.p.a. Konkluzje organu odwoławczego na tle ustalonego stanu faktycznego są prawidłowe, stąd Sąd przyjmuje je jako własne. Na podstawie ustaleń postępowania wyjaśniającego postępowania trzeba jednoznacznie stwierdzić, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem pracy przez stronę a koniecznością sprawowania opieki nad żoną. Stosownie do ustaleń organu pierwszej instancji, potwierdzonych wywiadem środowiskowym skarżący sprawuje opiekę nad żoną (ur. 1971 r.), która ma amputowaną nogę (prawą) oraz porusza się przy pomocy protezy. Niemniej istotne dla sprawy ma niezakwestionowane stwierdzenie osoby, która przeprowadziła wywiad, że żona skarżącego pomimo powyższej ułomności sama: porusza się po mieszkaniu, ubiera się, myje, spożywa posiłki oraz zażywa leki. A zatem wyszczególnione czynności, które obciążają wnioskującego o pomoc (robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych, sprzątanie mieszkania, gotowanie, pranie, odśnieżanie, wykonywanie prac w ogrodzie, przygotowywanie leków czy dowożenie żony na wizyty lekarskie) z uwagi na charakter oraz częstotliwość nie mają decydującego wpływu na możliwości podjęcia przez niego zatrudnienia. Nie wykazano również wpływu istniejących schorzeń (zespół wieńcowy, hipercholesterolemia, bóle migrenowe, miażdżyca stany zapalne jelit i żołądka) na stopień samodzielności żony skarżącego, które wymagałby jej permanentnej opieki i pielęgnacji. Reasumując Sąd uznał, że skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdyż nie spełnia on warunków z art. 17 ust. 1 u.ś.r., który to przepis został w sprawie - wbrew zarzutom skargi - prawidłowo zastosowany. Niezależnie od powyższego Sąd stwierdza, że SKO prawidłowo także uznało (wbrew stanowisku organu pierwszej instancji), że bez znaczenia dla wyniku sprawy pozostaje moment powstania u żony skarżącego niepełnosprawności. Kolegium prawidłowo uzasadniło swoje stanowisko, które Sąd w pełni podzielił. W tym stanie sprawy Sąd orzekł na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.), jak w sentencji wyroku. Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym, w postępowaniu uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 tej ustawy.