IV SA/Wr 21/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Radom (sprawozdawca), Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka, Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis, po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 7 maja 2025 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 16 października 2024 r. nr SKO/PS-411/120/2024 w przedmiocie ustalenie opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Głogowa z dnia 21 sierpnia 2024 r. nr PS. 4110.441.2021.AMi Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy utrzymało w mocy orzeczenie Prezydenta Miasta Głogowa z dnia 21 sierpnia 2024 r. w przedmiocie ustalenia J. P. opłaty za pobyt ojca Z. P. w Domu Pomocy Społecznej w M. za okres od dnia 2 stycznia 2021 r. w podanych w decyzji kwotach. Jak wynikało z akt sprawy postępowanie w tej sprawie zostało wszczęte w dniu 28 listopada 2019 r., kolejne decyzje organu I instancji – z dnia: 31 grudnia 2020r., 7 października 2022 r., 29 września 2023 r. były uchylane w trybie odwoławczym orzeczeniami z dnia (odpowiednio): 22 marca 2021 r., 30 grudnia 2022 r., 24 stycznia 2024r. W efekcie, powołaną na wstępie decyzją, organ I instancji ustalił Skarżącemu wysokość opłaty za pobyt ojca w domu Pomocy Społecznej w M. (dalej: DPS). W uzasadnieniu wskazał, że ojciec Skarżącego przebywa w DPS od dnia 11 maja 2017r. uiszczając z tego tytułu opłatę ustaloną decyzją z dnia 23 sierpnia 2017 r. Ponieważ kwota wnoszona przez mieszkańca nie pokrywa średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w DPS konieczne było wszczęcie postępowania wobec osób zobowiązanych na mocy ustawy. Skarżący pozostaje w tym kręgu jako zstępny mieszkańca. Uzasadniając datę początkową, od której Strona winna wnosić opłatę organ wskazał na wydaną wobec Skarżącego decyzję z dnia 23 listopada 2017 r., w której odstąpiono od ustalenia opłaty z uwagi na kryterium dochodowe. Decyzja ta utraciła moc z dniem 1 stycznia 2021 r. na podstawie art. 4 ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej, co uzasadniało ustalenie należnej opłaty od dnia 2 stycznia 2021 r. W toku objętego kontrolą postępowania organ podjął działania zmierzające do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, w związku z tym pismem z dnia 8 marca 2024 r. wezwał Skarżącego do wskazania miejsca zamieszkania oraz przedstawienia dokumentów niezbędnych do ustalenia sytuacji dochodowej, w tym aktu notarialnego sprzedaży mieszkania w G. przy "ul. [...]", a w przypadku nabycia nowego lokalu także dokumentu tej transakcji. Pismo to wysłano na adres Kancelarii Prawnej, gdyż Skarżący umocował do zastępowania go w prowadzonym postępowaniu pełnomocników radców prawnych A. J. i K. P. W wyznaczonym terminie nie udzielono odpowiedzi. Pismem z dnia 10 lipca 2024 r. organ przesłał na adres pełnomocników Skarżącego umowę z dnia 10 lipca 2024 r. w sprawie ponoszenia kosztów opłaty za pobyt ojca w DPS, informując o trybie postępowania i konsekwencjach jej niepodpisania, zastrzegając termin na dokonanie ww. czynności. Pismo doręczone w dniu 12 lipca 2024 r. pozostało bez odzewu. W tych okolicznościach organ I instancji wydał powołaną na wstępie decyzję ustalającą Stronie wysokość opłat za pobyt ojca w DPS. W podstawie prawnej wskazał m.in. na art. 61 ust. 2e i 2f ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o Pomocy społecznej (Dz.U.z 2023 r., poz. 901 ze zm., dalej: u.p.s.), wyjaśniając, że ustalona kwota stanowi różnicę pomiędzy średnim kosztem pobytu w DPS, a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu pomocy społecznej i opłatami, do wniesienia których zobowiązane zostały pozostałe osoby. Dalej stwierdzał, że mieszkaniec DPS ma dwoje dzieci – Skarżącego i córkę E. G., co wynika z zebranej w sprawie dokumentacji. Siostra Skarżącego zobowiązała się do ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS na mocy umowy, zatem pozostałą kwotę jako opisaną różnicę winien opłacać Skarżący. W odwołaniu Skarżący zarzucał naruszenie przepisów w sprawie ustalenia opłaty za pobyt ojca w DPS, gdyż nie określono dochodu mieszkańca i nie zweryfikowano poprawności kwoty ponoszonej przez niego odpłatności, co przekłada się na wysokość zobowiązania Skarżącego. Organ nie podał na jakiej podstawie przyjął wysokość opłaty obciążającej Stronę, czy osoby samotnie gospodarującej, czy osoby w rodzinie. Poza tym zarzucał szereg naruszeń prawa procesowego, wnioskując o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu podkreślał brak wskazania daty zawarcia umowy o ponoszenie opłat przez siostrę, nie wyjaśniono ani przyjętego okresu odpowiedzialności Strony ani wysokości opłat, które są różne w kolejnych decyzjach organu, podobnie jak krąg osób zobowiązanych. W poprzednich decyzjach wskazano także dalszych zstępnych (wnuki mieszkańca DPS). Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy orzeczenie organu I instancji. W uzasadnieniu powołało przepisy art. 60 ust. 1, art, 61 ust. 2 pkt 2 lit. a i lit. b, ust. 2d, art. 103 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 61 ust. 2e i 2f u.p.s. wyjaśniając zasady ponoszenia spornej opłaty. Zawracało uwagę na odrębność mechanizmów ustalania opłaty w zależności od woli współpracy z organem podmiotu zobowiązanego, tj. zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. W przypadku niepodpisania umowy i odmowy przeprowadzenia wywiadu opłata jest ustalana arytmetycznie, bez uwzględnienia dalszych okoliczności, w tym dochodowych. Odnosząc te uwagi do okoliczności faktycznych sprawy organ wskazał, że Skarżący odmówił podpisania umowy w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s. jak i przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Pismem z dnia 10 lipca 2024 r., doręczonym w dniu 12 lipca 2024 r. na adres pełnomocników zastępujących Stronę w postępowaniu organ przesłał Skarżącemu umowę celem jej podpisania, informując o konsekwencjach braku odmowy podpisu, na co nie uzyskał odpowiedzi. Pomimo wielokrotnego wzywania do nawiązania kontaktu z organem, celem ustalenia terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego (pisma z dnia 8 marca i 15 marca 2024 r.), Skarżący nie podjął działania w tym zakresie. Nie przedłożył żądanych w tych pismach dokumentów, w tym aktów notarialnych dotyczących zbycia i ewentualnego nabycia nieruchomości. Wobec tego w sprawie wystąpiły podstawy do ustalenia opłaty obciążającej Skarżącego na podstawie art. 61 ust. 2e u.p.s, co poprawnie uczynił organ I instancji. Odnosząc się do zarzutów odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że decyzja organu I instancji wyjaśnia za jaki okres wymierzono opłatę. Za organem I instancji wskazał na decyzję z dnia 23 listopada 2017 r. odstępującą od wymierzenia Stronie opłaty z uwagi na kryterium dochodowe. Orzeczenie to utraciło moc na skutek zmian legislacyjnych, dokonanych na podstawie art. 4 ust. 7 ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz.U. z 2019 r., poz. 1690, dalej ustawa zmieniająca), które zachowały w mocy dotychczasowe decyzje ustalające opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej jedynie do dnia 1 stycznia 2021 r. Wobec tego ustalenie opłaty będzie możliwie po dniu utraty mocy uprzednio obowiązującej decyzji, czyli od dnia 2 stycznia 2021 r., co też wykonał organ I instancji. Wyjaśniając sposób ustalenia opłaty organ odwoławczy przywołał regulacje prawne dotyczące średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej w latach od 2021 r. do 2024 r., wydane wobec mieszkańca decyzje ustalające wysokość ponoszonych przez niego opłat oraz umowę zawartą z siostrą Skarżącego obejmującą ponoszone przez nią opłaty za okres od dnia 2 stycznia 2021 r. Wskazując, że koszty opłat wskazanych osób zobowiązanych obniżają wartość średniego kosztu ustalonego przez organ wykonawczy gminy, zaś pozostała różnica jest kwotą obciążającą Skarżącego, co przedstawiono w decyzji w ujęciu tabelarycznym. Ustalenia organu odwoławczego pokrywają się z przedstawionym w decyzji organu I instancji. Dalej organ odwoławczy przywołał brzmienie art. 64 i art. 64a u.p.s. wywodząc, że na wniosek osoby zobowiązanej, co organ podkreślił, jest on uprawniony do zwolnienia jej w całości lub cześć z ponoszenia opłaty w przypadkach opisanych w ww. regulacjach. Wyjaśnił, że Skarżący od 2019 r. był informowany o treści ww. przepisów, wyjaśniając, że wniosku Strony w tym zakresie nie można domniemywać. Skarżący takiego wniosku nie złożył, co więcej udzielenie ulgi zależy od przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, co Skarżący uniemożliwił, zatem nawet w przypadku złożenia takiego wniosku nie istniały podstawy do jego rozpoznania. Odnosząc się do zarzutów braku ustalenia dochodu mieszkańca, co uniemożliwia weryfikację poprawności ustalonej opłaty, organ wskazał, że czynności te są podejmowane w odrębnym postępowaniu, którego stroną jest wyłącznie mieszkaniec, co wyklucza możliwość jej kwestionowania przez Skarżącego. Organ I instancji podał w swojej decyzji wysokość zobowiązania obciążających mieszkańca, co wpływa na wysokość zobowiązania Skarżącego. Dalej wskazał, że data zawarcia umowy przez siostrę Skarżącego nie ma znaczenia dla sprawy, wyjaśnił także powody uchylenia poprzednich decyzji organu I instancji, podkreślając brak współpracy ze strony Skarżącego. Odpowiadając na zarzuty dotyczące ustalenia kręgu osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt mieszkańca DPS w tej sprawie organ wskazał, że w pierwszej kolejności zobowiązani są wstępni w tym samym, najbliższym stopniu przed dalszymi zstępnym. Dopiero, gdy bliższy krewny nie jest w stanie ponosić opłaty przechodzi ona na dalszych krewnych, okoliczność taka nie wystąpi w przypadku odmowy współpracy z organem i braku możliwości dokonania właściwych ustaleń. Ponieważ Skarżący nie ujawnił swojej sytuacji dochodowej nie ma podstaw do obciążania opłatą dalszych zobowiązanych. W skardze Strona, zastępowana przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzucała naruszenie art. 61 ust. 2e u.p.s. w zw. z art. 61 ust. 2 pkt 1 i pkt 2 u.p.s. poprzez ustalenie wysokości opłaty za pobyt ojca w DPS jako różnicy między średnim kosztem utrzymania w DPS a opłatą wnoszoną przez mieszkańca i opłatami wnoszonymi przez inne osoby, podczas gdy organ I instancji nie ustalił jaki łączny dochód otrzymuje mieszkaniec i czy przyjęte w tabeli wysokości tych opłat są prawidłowe, a w konsekwencji, czy kwota obciążająca Skarżącego jest prawidłowo ustalona. Nadto organ nie wskazał na jakiej podstawie ustalił wysokość opłaty Skarżącego, czy jako osoby samotnie gospodarującej, czy osoby w rodzinie, a zatem nie ustalił sytuacji dochodowej Skarżącego. Strona zarzucała brak przesłanek zastosowania powołanych przepisów, gdyż współpracowała z organem, nie odmówiła przeprowadzenia wywiadu i dostarczyła wymaganą dokumentację, w tym zaświadczenia o dochodach. Organ naruszył art. 7, art. 8 § 1 i § 2, art. 77 § 1 w zw. z art. 80 i art. 107 § ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r., poz. 572 ze zm., dalej: k.p.a.), poprzez zaniechanie wystąpienia do Urzędu Skarbowego celem uzyskania aktu notarialnego sprzedaży domu, wystąpienia do pracodawcy celem uzyskania zaświadczenia o zarobkach, naruszenia zasady zaufania. Skarżący podnosił również naruszenie art. 40 § 2 k.p.a. poprzez doręczanie korespondencji kierowanej do Skarżącego na adres Kancelarii Prawnej zastępujących go pełnomocników, podczas gdy nie byli oni umocowani do odbioru korespondencji adresowanej do Skarżącego, o czym organ był informowany w toku postępowania. Korespondencję adresowaną do Strony odsyłano organowi. Wskazał także na uchybienie art. 42 k.p.a. i kierowanie pism na adres Kancelarii pełnomocników, która nie jest ani miejscem zamieszkania Skarżącego, ani miejscem jego pracy, które organ znał z pism Skarżącego. Wnioskował o uchylenie decyzji organów obu instancji i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. W uzasadnieniu Skarżący opisał okoliczności faktyczne sprawy i poza rozwinięciem formułowanych zarzutów podnosił brak wyjaśnienia w sposób zrozumiały dla Strony powodów ustalenia opłaty za przyjęty w decyzji okres i we wskazanej kwocie, podczas gdy uprzednie decyzje organu przyjmowały inne wartości oraz inne podmioty zobowiązane do wnoszenia opłat uwzględniając wnuki mieszkańca. Zarzucał bezpodstawne zastosowanie art. 61 ust. 2e u.p.s., gdyż Skarżący wyraził zgodę na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, a ten odbył się w dniu 14 czerwca 2023 r. Tym samym zastosowanie ww. metody ustalenia opłaty stanowi nadużycie i jest dla Strony krzywdzące. Dalej Strona negowała pogląd o braku współpracy wskazując, że w dniach 8 sierpnia 2023 r., 16 marca 2023 r., 27 stycznia 2023 r., 9 grudnia 2021 r. przedstawiła zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia. Organ znał zatem sytuację Skarżącego, wiedział o jego rozwodzie. Organ miał także możliwość pozyskania niezbędnej dokumentacji od właściwych organów i podmiotów, w tym od pracodawcy Skarżącego. Uzasadniając zarzuty błędnego doręczania pism organ wskazał, że żaden z pełnomocników nie był umocowany do odbioru korespondencji, o czym informowano organ. Skarżący zaznaczał, że nie utrzymuje z ojcem żadnych kontaktów. Stosował on wobec rodziny przemoc fizyczną, co wynika z załączonych do akt sprawy oświadczeń sąsiadów, ojca i Strony. Końcowo Skarżący podkreślał, że doręczanie korespondencji do niego kierowanej na adres Kancelarii stanowiło działania sprzeczne z obowiązująca procedurą w zakresie doręczeń. Żaden z pełnomocników nie był upoważniony do odbioru korespondencji Skarżącego. W odpowiedzi na skargę organ w wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Na wstępie trzeba wskazać, że zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2024 r. poz. 1267 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 poz. 935 ze zm. dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. Istotny z punktu widzenia rozpoznawanej sprawy jest również przepis art.134 § 1 p.p.s.a., stanowi on, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Na tej podstawie obowiązkiem Sądu jest zbadanie legalności zaskarżonego aktu – zgodności z prawem w zakresie naruszenia prawa procesowego i materialnego, bez względu na zgłaszane zarzuty i wnioski. Badając sprawę w tak nakreślonych granicach trzeba wskazać, że zaskarżona decyzja i poprzedzający ją akt naruszają przepisy postępowania administracyjnego w innym jednak zakresie niż podniesiono w skardze. Dostrzeżone zaś przez Sąd uchybienia mogą wpływać na wynik sprawy, co uzasadnia uchylenie orzeczeń organów obu instancji. Wbrew poglądom organu w postępowaniu zakończonym wydaniem zaskarżonej decyzji zaistniały okoliczności uzasadniające przyjęcie, że Skarżący złożył wniosek o zwolnienie go z ponoszenia spornych opłat, a jeśli organ miał w tym względzie jakikolwiek wątpliwości jego powinnością było wyjaśnienie tej kwestii. rację ma organ odwoławczy, że postępowanie prowadzone w trybie art. 64 i art. 64a u.p.s. jest postępowaniem wnioskowym, co wynika zresztą wprost z treści tych zapisów. Jednakże w sytuacji powoływania przez strony postępowania okoliczności, o których mowa we wskazanych przepisach obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest podjęcie wszelkich działań wymagany prawem do wyjaśnienia istoty żądania Strony, wyjaśniając przy tym skutki jakie ma ich zgłoszenie i zaniechanie. Obligują do tego przepisy o statusie zasad postępowania administracyjnego: zasady prawdy obiektywnej, zasady zaufania i zasady informowania (art. 7, art. 8, art. 9 k.p.a.). art. 7, art. 8 § 1 i art. 9 k.p.a. Punktem wyjścia należy uczynić założenia postępowania administracyjnego, umocowanie i pozycję procesową jego uczestników, co Sąd wywodzi właśnie z treści i istoty podanych zasad. Relacje te wsparte są na szczególnej pozycji organu administracji względem stron postępowania, co musi być równoważone szeregiem obowiązków nakładanym na organy administracji w procesie administracyjnym. W doktrynie utrwalony jest pogląd, że jurysdykcja administracyjna jest realizowana przez podmiot zaangażowany w sprawę, którą rozstrzyga. Organ administracji publicznej prowadzący postępowanie jest jedną ze stron stosunku materialnoprawnego który powstanie w efekcie jurysdykcji lub który już istnieje w momencie podejmowania działań jurysdykcyjnych. Organ administracji publicznej prowadzący postępowanie występuje zatem w podwójnej roli: z jednej strony organu władczo rozstrzygającego w przedmiocie uprawnień lub obowiązków strony, z drugiej strony ustalenia w przedmiocie tych obowiązków lub uprawnień wiążą sam organ na przyszłość. Organ administracji publicznej jest zatem iudex in causa sua, co rodzi poważne konsekwencje dla jurysdykcji administracyjnej (por. J. Zimmermann, Polska jurysdykcja administracyjna, Wydawnictwo Prawnicze 1996 r.). Jak wskazano ta pozycja organu administracji musi być równoważona gwarancjami procesowymi dla strony postępowania, w tym nałożeniem na organ administracji szeregu obowiązków przyjmujących formułę zasad ogólnych, w tym zasadę prawdy obiektywnej (materialnej) wyrażaną w art. 7 k.p.a., która ma zasadniczy wpływ na ukształtowanie modelu administracyjnego postępowania dowodowego, a co za tym idzie - zakresu uprawnień strony w tymże postępowaniu. Zgodnie z brzmieniem tego zapisu w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Z zasady prawdy materialnej wypływają obowiązki konkretnego zachowania się organu administracji publicznej w postępowaniu wyjaśniającym. Przepisy szczególne k.p.a. rozwijają tę zasadę, stanowiąc jednocześnie gwarancję jej realizacji. W sytuacji gdy wszczęcie postępowania administracyjnego następuje na wniosek strony, organ administracji publicznej winien w sposób niebudzący wątpliwości wyjaśnić rzeczywistą treść żądania strony i w tym celu podjąć z urzędu niezbędne czynności Stanowisko zbieżne z wyrażonym poglądem zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 7 kwietnia 1992 r., sygn. akt IV SA 1378/91 (dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej CBOSA) stanowiąc: "dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego w rozumieniu art. 7 k.p.a. obejmuje również ustalenie przez organ administracji treści rzeczywistego żądania strony, zwłaszcza w sytuacji, gdy strona w trybie skargi określonej w art. 235 k.p.a. kwestionuje prawidłowość decyzji". W sytuacji gdy strona formułuje swe żądanie w sposób niejasny, niepozwalający na jego prawidłowe zakwalifikowanie z punktu widzenia przepisów prawa materialnego czy procesowego, organ administracji publicznej winien zwrócić się do strony o złożenie oświadczenia celem wyjaśnienia jej intencji, pouczając przy tym stronę możliwie najszerzej o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków. (H. Knysiak-Molczyk, 3. Prawo do kształtowania postępowania wyjaśniającego [w:] Uprawnienia strony w postępowaniu administracyjnym, Kraków 2004). Tego wymagają także zasada zaufania oraz informowania stron postępowania o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. W zakresie tej ostatniej zasady wskazano nadto, że organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Reguły te zostały w tej sprawie naruszone, a prawa strony zlekceważone w aspekcie wyjaśnienia, czy intencją Skarżącego było wyłącznie kierowane zarzutów pod adresem organów w zakresie ustaleń dotyczących wydanej decyzji, czy też Skarżący oczekiwał, że rozważając jego zobowiązanie do ponoszenia opłat za pobyt ojca w DPS organ weźmie pod uwagę także okoliczności wzajemnych relacji rozważając je poprzez treść art. 64 i 64a u.p.s. Jak bowiem wynika z akt sprawy w odwołaniu od decyzji z dnia 30 grudnia 2020 r. złożonym w organie w dniu 11 lutego 2021 r. Skarżący w pkt 6 kwestionował rozstrzygnięcie organu jako krzywdzące, gdyż pomijające relacje rodzinne między Skarżącym a ojcem, stosowanie przemocy, co udokumentował załączonymi do odwołania oświadczeniami. Istotne jest zwłaszcza oświadczenie Skarżącego z dnia 1 grudnia 2021 r., w którym, w jego końcowej części, wskazuje, że w związku z opisanym zachowaniem ojca naruszającym obowiązki rodzinne uważa, że nie powinno się żądać od niego jakichkolwiek opłat. W piśmie przekazującym odwołanie Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu organ I instancji wskazał, że pismem z dnia 27 marca 2020 r. (a zatem sprzed daty złożenia ww. odwołania) poinformował Stronę o treści art. 64 i art. 64a k.p.a., a wobec braku reakcji uznał, że Skarżący nie wnioskuje o ulgę. Problem w tym, że w rzeczonym odwołaniu Skarżący powołał się na okoliczności wynikające z ww. przepisów, zaś w załączonym do tego pisma oświadczeniu z dnia 1 lutego 2021 r. wskazał, że właśnie z uwagi na te okoliczności nie powinno się żądać od niego odpłat. W opinii Sądu treść przywołanego pisma dowodzi, że Skarżący domaga się udzielenie mu ulgi w opłacie, gdyż rażące naruszenie obowiązków rodzinnych mogło stanowić podstawę zwolnienia od opłat także w stanie prawnym obowiązującym w dacie złożenia oświadczenia przez Stronę. Otwarty katalog przesłanek uprawniających do zwolnienia od opłaty uzasadnia interpretację art. 64 pkt 2 u.p.s., która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności zwolnienia z opłat za pobyt w DPS również okoliczności niezwiązanych z sytuacją materialną, stanem zdrowia czy zdarzeniami losowymi, jak przyczyny braku relacji rodzinnych między osobami związanymi pokrewieństwem. Zauważyć bowiem trzeba, że zgodnie z art. 2 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Nie będzie zgodna z powyższym przepisem ustawy zasadniczej taka interpretacja art. 64 pkt 2 u.p.s., która wyklucza możliwość zwolnienia od opłaty zobowiązanego, wobec którego mieszkaniec domu pomocy społecznej zachowywał się w sposób nieodpowiadający przepisom kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o obowiązku wzajemnego szacunku rodziców i dzieci, obowiązku utrzymywania kontaktów, dostarczania środków utrzymania oraz wychowania. Przepis art. 64 pkt 2 u.p.s. zawierając w swej treści zwrot niedookreślony w postaci "uzasadnionych okoliczności", pozwala bowiem na zmniejszenie lub całkowite zniesienie opłaty, jeżeli mieszkaniec postępował wobec zobowiązanych w sposób oczywiście nieodpowiadający jego ustawowym obowiązkom, co nie może pozostawać obojętne dla organu zobligowanego przez Konstytucję do urzeczywistniania w procesie wykładni i stosowania prawa zasady sprawiedliwości społecznej. Przepis ten winien być odczytywany z uwzględnieniem aksjologii konstytucyjnej, wyrażanej w powołanym już art. 2 Konstytucji RP, przyjmującym, że sprawiedliwość społeczna jest celem urzeczywistnianym przez demokratyczne państwo prawne. Nie jest demokratycznym państwem prawnym państwo, które nie realizuje idei sprawiedliwości (orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt TK-K 8/98). Sprawiedliwość społeczna wiąże się z zasadą równości, jednakże ma ona bardziej ogólny charakter (orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt TK-K 34/02). Pogląd ten ma uzasadnienie w orzecznictwie, zgodnie z tezą wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 26 sierpnia 2014 r., sygn. akt II SA/Łd 467/14 (dostępny w CBOSA) oderwanie obowiązku ponoszenia owych opłat zarówno od elementów stanowiących o potrzebie wzajemnego wspierania się członków rodziny, jak i od świadczeń alimentacyjnych sprawia, że obowiązek ten może obciążać osoby, które tylko formalnie wypełniają dyspozycję art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., a z pensjonariuszem DPS nic ich nie łączy, w szczególności brak jest jakichkolwiek więzi społecznych uzasadniających potrzebę przyczyniania się do zaspokajania potrzeb umieszczonego w DPS. Automatyczne włączenie wszystkich takich osób do grona ponoszących odpowiedzialność finansową za pobyt w DPS i uzależnienie tej odpowiedzialności wyłącznie od wysokości uzyskiwanych dochodów, w niektórych sytuacjach byłoby niemożliwe do pogodzenia z dyrektywami demokratycznego państwa prawa (art. 2 Konstytucji R.P.). Takie rozumienie wskazanej regulacji art. 64 u.p.s. uzasadniają zmiany legislacyjne dokonane na mocy ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz.U. z 2022 r., poz. 66), wprowadzające do art. 64 pkt 7 u.p.s. Jeśli zaś treść zapisów odwołania i złożonego oświadczenia budziła wątpliwości organu, co intencji Skarżącego należało, stosownie do powołanych na wstępie przepisów i zasad wezwać Stronę do jednoznacznego wskazania, czy zawarte w tych pismach argumenty stanowią element zaskarżenia decyzji, czy też wniosek o udzielenie ulgi. Zaniechanie w tym względzie obciąża organ, nie Skarżącego. Okoliczności tej nie zmienia fakt, że Skarżący przedłożył pełnomocnictwo do zastępowania go w postępowaniu przez profesjonalnego pełnomocnika, jednakże jak wynika z akt z takiej pomocy nie korzystał. (poza wskazaniem miejsca doręczenia korespondencji – oświadczenie Skarżącego z dnia 14 czerwca 2023 r. k-175 akt administracyjnych). Wspomniane odwołanie zostało podpisane przez Skarżącego. W tym miejscu wskazać trzeba, że wprowadzone na mocy ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej i ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1690), która weszła w życie w dniu 4 października 2019 r., zmiany legislacyjne w zakresie art. 64 u.p.s. rozszerzyły możliwość udzielenia ulgi także na etap ustalania opłaty, co potwierdza orzecznictwo. W wyroku z dnia 6 grudnia 2022 r. sygn. akt II SA/Lu 672/22, dostępny w CBOSA, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wskazał, że w porównaniu do wcześniejszej wersji przepisu dodano sformułowanie: "obowiązane do wnoszenia opłaty". Motywy prawodawcy, ukierunkowane na rozszerzenie zakresu możliwości zwolnienia z opłaty także na etapie jej ustalania, wynikają również z uzasadnienia do projektu ustawy nowelizującej (Sejm VIII kadencji, druk sejmowy nr 3524), w którym wskazano, że dokonana zmiana "poszerza możliwość zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osób zobowiązanych do wnoszenia opłat zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze ich niewnoszących". Argumentację tą wspiera również wykładnia celowościowa i systemowa, odwołująca się do generalnej zasady upraszczania procedur w sprawach z zakresu pomocy społecznej. Jeżeli już na etapie przekształcania obowiązku w zobowiązanie pojawiają się przesłanki do zastosowania instytucji zwolnienia z opłaty, trudno w nowym stanie prawnym podać racjonalne argumenty za koniecznością wydawania dwóch odrębnych decyzji: o ustaleniu opłaty (art. 61 u.ps.) oraz o zwolnieniu z jej ponoszenia (art. 64 u.p.s.). W aktualnym stanie prawnym istnieje zatem możliwość orzekania o zwolnieniu od opłat łącznie z ustaleniem tej odpłatności, o ile oczywiście strona złoży w tym zakresie stosowny wniosek na tym etapie postępowania. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1644/21, wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 7 kwietnia 2022 r., sygn. akt II SA/Bk 820/21, w Lublinie z dnia 9 czerwca 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 165/22, wszystkie dostępne w CBOSA). Nadal dopuszczalne jest też wydawanie dwóch odrębnych decyzji, jeżeli byłoby to uzasadnione okolicznościami sprawy - gdy wniosek o zwolnienie z opłaty został złożony już po zakończeniu postępowania w sprawie ustalenia opłaty poprzez wydanie decyzji ostatecznej w tym przedmiocie. W niniejszej sprawie taka okoliczność jednak nie występuje, bowiem wniosek został złożony jeszcze przed wydaniem spornej i poprzedzającej ją decyzji. W kontekście przedstawionych uwag, złożenie przez stronę postępowania wniosku o udzielne ulgi opisanej w powołanych przepisach obligowało organ do jego rozpoznania, a rozstrzygnięcie winno być elementem decyzji ustalającej opłatę. Zatem w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, w sytuacji powoływania się przez Skarżącego na brak relacji z ojcem wynikający z zaniedbywania przez niego obowiązków rodzicielskich obowiązkiem organów było ustalenie rzeczywistych intencji Skarżącego i w zależności od tego podjęcie odpowiednich kroków procesowych. Uchybienie tym obowiązkom narusza wskazane na wstępie regulacje. Wbrew twierdzeniom organu odwoławczego opisanych czynności nie wyklucza konieczność przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, od czego zdaniem organów Skarżący się uchyla. Kierując bowiem do Skarżącego wezwanie o wyjaśnienie rzeczywistych intencji w zakresie formułowanych w odwołaniu z dnia 9 lutego 2021 r. i oświadczeniu z dnia 1 lutego 2021 r. twierdzeń należy pouczyć Stronę o warunku rozpoznania wniosku, tj. konieczności przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Z faktu jego nieprzeprowadzenia w kontrolowanym postępowaniu nie można wywodzić braku prawa do zwolnienia od opłat, gdyż Skarżący nie był świadom opisanej relacji między prawem do zwolnienia i przeprowadzeniem wywiadu środowiskowego, trudno ustalić, czy miał również wiedzę o możliwości składania rzeczonego wniosku w toku prowadzonego postępowania zważywszy na treść uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 czerwca 2018 r. sygn. akt I OPS 7/17 (dostępna w CBOSA), w której wskazano, że obowiązek wnoszenia, przez osoby wskazane w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, opłat za pobyt w domu pomocy społecznej umieszczonej w nim osoby, a w konsekwencji wydanie decyzji o zwrocie kosztów poniesionych zastępczo przez gminę na podstawie art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 tej ustawy, wymaga uprzedniego skonkretyzowania i zindywidualizowania tego obowiązku począwszy od dnia jego powstania w stosunku do każdej ze zobowiązanych osób w decyzji administracyjnej o ustaleniu opłaty wydanej na podstawie art. 59 ust. 1 w zw. z art. 61 ust. 1 i 2 oraz art. 64 ww. ustawy. Co uzasadniało tezę, że dopiero po ustaleniu wysokości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej można wnioskować o ulgę. Jednakże powołana uchwała zapadła jeszcze przed zmianą art. 64 u.p.s., odmiennie kształtującym możliwość korzystania z instytucji zwolnienia. Dotychczas powiedziane uzasadnia uchylenie orzeczeń organów obu instancji celem ustalenia intencji Skarżącego i podjęcia prawem przewidzianych czynności mających na celu właściwe zgodne z prawem i zasadami sprawiedliwości społecznej rozpoznanie sprawy i obciążanie Skarżącego opłatami za pobyt ojca w DPS. Odnosząc się natomiast do zarzutów skargi nie sposób podzielić ich słuszności. Rację ma organ wskazując, że zagadnienie dotyczące dochodu mieszkańca domu pomocy społecznej i należnej z tego tytułu opłaty jest ustalane w odrębnym postępowaniu. Ponieważ wysokość tej opłaty wpływa na zobowiązania Strony winna mieć ona dostęp do wskazanych danych, celem zgłaszania ewentualnych zastrzeżeń ale wyłącznie w zakresie postępowania obejmującego Stronę. W realiach rozpoznanej sprawy organ załączył do akt decyzje ustalające opłaty mieszkańcowi DPS, zaś Skarżący miał możliwość zapoznania się z tymi aktami i danymi. W samej decyzji organ prawidłowo zawarł dane dotyczące opłaty ponoszonej przez mieszkańca DPS jako elementu niezbędnego do ustalenia opłaty Skarżącego, nie miał obowiązku ujawniania tam innych danych. Organ wypełnił zatem w tym zakresie obowiązki informacyjne, co czyni zarzuty bezpodstawnymi. Podobne uwagi należy odnieść do zarzutu niewskazania przez organ I instancji daty zawarcia umowy w trybie art. 103 ust. 1 u.p.s. przez siostrę Skarżącego. Umowa ta znajduje się bowiem w aktach sprawy, zaś wynikające z niej zobowiązanie dotyczy okresu od dnia 2 stycznia 2021 r., a zatem pokrywa się okresem odpowiedzialności Skarżącego. Organ wyjaśnił także Skarżącemu znaczenie przepisów art. 61 ust. 2e i ust. 2f u.p.s., a przedstawiona w decyzji wykładnia tych norm jest prawidłowa i nie budzi zastrzeżeń. Ustalenie opłaty we wskazanym trybie jest konsekwencją braku współpracy z organ – brak zgody na podpisanie umowy, o której mowa w art. 103 ust. 1 u.p.s. i zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. W konsekwencji w takiej sytuacji nie jest istotne kryterium dochodowe, o którym mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b i c u.p.s., stąd nie ma znaczenia, czy Skarżący jest osobą gospodarującą samotnie, czy w rodzinie. Zważywszy jednak na stwierdzone przez Sąd uchybienia i konieczność podjęcia przez organ wskazanych w rozważaniach Sądu czynności zmierzających do ustalenia istoty żądań Skarżącego zawartych w odwołaniu i oświadczeniu z lutego 2021 r. dalsze rozważania w tym zakresie są przedwczesne. Konieczne jest jednak odniesienie się do zarzutów błędnych doręczeń pism kierowanych do Strony a zawierających wezwanie do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i zawarcia opisywanej już umowy. W tym względzie zarzuty Strony nie mają uzasadnienia. Prawidłowo bowiem organ kierował pisma na adres pełnomocników ustanowionych w sprawie, do dnia wydania zaskarżonej decyzji pełnomocnictwo nie zostało odwołane. Zgodnie z art. 40 § 2 k.p.a. jeżeli strona ustanowiła pełnomocnika, pisma doręcza się pełnomocnikowi. Jeżeli ustanowiono kilku pełnomocników, doręcza się pisma tylko jednemu pełnomocnikowi. Strona może wskazać takiego pełnomocnika. Wbrew zarzutom skargi nie ma znaczenia fakt, że w pismach tych jako adresata wskazano Skarżącego wzywając go do dokonania określonych czynności. Istotnie należało przy oznaczeniu Strony wskazać na fakt zastępowania go przez wybranego przez organ pełnomocnika, jednakże uchybienie to nie uchyla skuteczności dokonanej czynności, doręczenie jest prawidłowe. Poza tym wbrew twierdzeniom skargi w powoływanym już oświadczeniu z dnia 14 czerwca 2023r. Skarżący wskazał adres Kancelarii jako adres do doręczeń. Pisma zatem zostały skutecznie doręczone, a podnoszone zarzuty wskazujące na konieczność ich doręczenia Stronie nie mają umocowania. Bez znaczenia są zatem kierowane do organu pisma pełnomocników powołujące się na bezskuteczność dokonanego doręczenia, gdyż stoją one w sprzeczności z powołanym art. 40 § 2 k.p.a. Organ był zatem uprawniony do wywiedzenia konsekwencji, o których wspominał w treści kierowanych do Skarżącego pism. Nie ma uzasadnienia zarzut podnoszący brak wyjaśnienia okresu zobowiązania i kręgu podmiotów obligowanych do ponoszenia opłat. Fakt, że stanowisko organu I instancji wyrażane w uchylanych decyzjach nie było w tym względzie konsekwentne nie przesądza o zasadności tego zarzutu. W zaskarżonej decyzji, w obszernych wywodach organ odwoławczy w sposób spójny i jasny przedstawił wskazane okoliczności. Przywołał zmianę prawną dokonaną na mocy ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz.U. z 2019r., poz. 1690), utraty uprzednio wydanej wobec Skarżącego decyzji z dnia 23 listopada 2017 r., co otwierało drogę do wymiaru zobowiązania od dnia następującego po tym, w którym moc utraciła poprzednia decyzja. Bardzo szeroko, odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych, organ wyjaśnił zasady ustalenia kręgu podmiotów zobowiązanych do ponoszenia opłat. Także te informacje organu ocenić trzeba jako wyczerpujące i komunikatywne. Prawidłowo organ wskazał, że kolejność ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej określona w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. jest wynikiem obowiązku alimentacyjnego, co determinuje sposób wykładni tego przepisu. Wobec tego w pierwszej kolejności zobowiązanym do ponoszenia opłat są zstępni w tym samym, najbliższym stopniu, przed zstępnymi w dalszym stopniu. Oznacza to, że w pierwszej kolejności do ponoszenia opłat za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej zobowiązane są jego dzieci. Dopiero w sytuacji gdy zobowiązani w bliższej kolejności nie są w stanie ponieść, uwzględniając stosowne uregulowania w tym zakresie, pełnej wysokości opłat, to można dochodzić w pozostałym zakresie opłat od zobowiązanych w dalszym stopniu, tj. wnuków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 3029/13, dostępne w CBOSA). Prawidłowo także organ wskazał, że odpowiedzialność dalszych krewnych uzasadnia brak możliwości poniesienia opłat przez pierwotnie zobowiązanych, w tym zakresie nie mieści się sytuacja uchylania się od obowiązków, w tym współpracy z organem. Odnosząc się do zarzutu braku podjęcia przez organy działań w kierunku ustalenia sytuacji Skarżącego i niewystąpienia do właściwych podmiotów o dokumenty wskazane w pismach kierowanych do Strony wskazać trzeba, że w postępowaniu o ustalenie wysokości opłaty strona nie jest zwolniona od dostarczenia niezbędnych w tym zakresie dokumentów. Jest to niewątpliwie w interesie samej strony. W realiach rozpoznanej sprawy najistotniejszym dowodem był wywiad środowiskowy, który mowa w art. 61 ust. 2e u.p.s. Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz.U. z 2021 r., poz. 893 ze zm.), wywiad przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu, w dniach roboczych, w godzinach pracy podmiotu uprawnionego, albo w innym terminie uzgodnionym z osobą lub rodziną, za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej. Z kolei art. 107 ust. 1 u.p.s. wskazuje, że celem rodzinnego wywiadu środowiskowego jest ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób, u których taki wywiad jest przeprowadzany. Zatem rację ma organ, że przeprowadzony w dniu 14 czerwca 2023 r. w siedzibie organu wywiad środowiskowy nie spełnia wymogów wynikających z powołanych przepisów, a w konsekwencji zasadne stało się wezwanie Strony do przeprowadzenia wywiadu odpowiadającego prawu. Stwierdzone na wstępie rozważań Sądu uchybienia przepisom prawa procesowego skutkują uchyleniem zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W ponownie prowadzonym postępowaniu organy będą zobowiązane do dokonania wskazanych czynności celem ustalenia rzeczywistego żądania Strony i wydania w tym zakresie właściwej decyzji. Podstawą uchylenia orzeczeń organów obu instancji są przepisy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. Orzeczenie o kosztach wsparto na art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.