IV SA/Wr 294/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski (sprawozdawca) Sędziowie: Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk Sędzia WSA Andrzej Nikiforów po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 11 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 kwietnia 2024 r., nr 010070/680/7409339/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Przystępując do rozstrzygania, Sąd przyjął stan faktyczny i prawny sprawy jn. Informacją z 20 lutego 2023 r. powiadomiono N. M. o przyznaniu jej świadczenia wychowawczego na syna S. M. od 1 czerwca 2023 r. do 26 kwietnia 2024 r. na jej wniosek z 1 lutego 2023 r. W dniu 25 lipca 2023 r. M. M. (dalej: strona, skarżący) wniósł o przyznanie mu świadczenia wychowawczego na to samo dziecko na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Do wniosku dołączył oświadczenie o przejęciu opieki nad małoletnim synem i wspólnym zamieszkaniu z nim od lipca 2023 r., a także zaświadczenie o zameldowaniu syna na pobyt czasowy do 25 lipca 2026 r. w jego miejscu zamieszkania. Wskazał, że do czasu wyprowadzki syna świadczenie wychowawcze pobierała jego matka. W dniu 16 sierpnia 2023 r. N. M. przedłożyła oświadczenie, że jej syn od 1 sierpnia 2023 r. mieszka u ojca (strony) i wniosła o niewypłacanie jej świadczenia wychowawczego od sierpnia 2023 r. Decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS, organ pierwszej instancji) z 10 stycznia 2024 r. odmówiono stronie przyznania wnioskowanego świadczenia. Uzasadniono, że zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze z 3 kwietnia 2014 r., I C 181/14 nie sprawuje ona faktycznej opieki nad dzieckiem. Od powyższej decyzji strona złożyła odwołanie. Załączyła kolejne oświadczenie matki dziecka z 21 stycznia 2024 r., zgodnie z którym od lipca 2023 r. syn zamieszkuje u ojca (strony) i to ojciec sprawuje faktyczną opiekę nad nim. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) - po rozpatrzeniu sprawy w trybie instancyjnym - utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Podzielił stanowisko organu pierwszej instancji, że brak jest podstaw do przyznania świadczenia wychowawczego, gdyż zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze z 3 kwietnia 2014 r., I C 181/14 władza rodzicielska została powierzona matce. W sytuacji, gdy sąd w wyroku powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad dzieckiem jednemu z rodziców, uznaje się, że to ten rodzic sprawuje faktyczną opiekę nad nim. Jeżeli władza rodzicielska jest określona przez sąd, ZUS jest zobowiązany do uwzględnienia postanowień sądu bez względu na fakt, czy rodzice się do nich stosują. W tej sytuacji ZUS nie przeprowadza dodatkowego postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia, który z rodziców faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Prezes ZUS nie kwestionuje oświadczeń co do sprawowanej opieki nad synem, jednak wyrok sądu jest wiążący dla wszystkich stron postępowania o świadczenie wychowawcze. W skardze - skarżąc decyzję Prezesa ZUS w całości - skarżący zarzucił naruszenie: 1. przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r., poz. 421 ze zm., dalej: ustawa), polegającą na ustaleniu, że w sytuacji, gdy sąd powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad dzieckiem jednemu z rodziców, ZUS jest zobowiązany do uwzględnienia postanowień sądu bez względu na fakt czy rodzice się do nich stosują, podczas gdy istotnym kryterium do przyznania świadczenia wychowawczego jest faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, w tym rzeczywiste przebywanie dziecka u jednego z rodziców, a nie rozstrzygnięcie sądu w przedmiocie władzy rodzicielskiej; 2. przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na zebraniu, rozpatrzeniu i dokonaniu przez organ oceny materiału dowodowego wbrew regułom wynikającym z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572 ze zm., dalej: k.p.a.), w szczególności poprzez zaniechanie ustalenia, kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem i niezwrócenie się do ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Skarżący wniósł o uchylenie decyzji obu instancji. W uzasadnieniu zaprezentował swoje stanowisko. Do skargi dołączył postanowienie Sądu Rejonowego w Lubaniu z 29 kwietnia 2024 r., III Nsm 28/24 o umorzeniu postępowania z wniosku skarżącego o zmianę wyroku rozwodowego w zakresie władzy rodzicielskiej nad synem z powodu osiągnięcia przez niego pełnoletności w dniu 27 kwietnia 2024 r. W odpowiedzi na skargę, Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Skarga okazała się uzasadniona. Po dokonaniu kontroli zaskarżonej decyzji, mając na uwadze stan faktyczny i prawny sprawy, sformułowane w skardze zarzuty i wspierające je argumenty, Sąd stwierdził, że wystąpiły podstawy do zakwestionowania stanowiska organu wyrażonego w tej decyzji. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy, celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie to przysługuje m. in. matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem pozostawania dziecka pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców zgodnie z orzeczeniem sądu (art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy). Stosownie do art. 22 ustawy, w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się. Istota sporu w sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy świadczenie wychowawcze może zostać przyznane ojcu (skarżącemu), jeżeli dziecko wspólnie z nim zamieszkuje i pozostaje na jego utrzymaniu, w sytuacji, gdy jego władza rodzicielska nad dzieckiem została ograniczona prawomocnym wyrokiem sądu. Sąd orzekający w sprawie podziela stanowisko wyrażane w orzecznictwie sądów administracyjnych, że z wykładni przywołanego art. 22 ustawy - wprowadzającego zasady rozstrzygania kolizji uprawnień w zakresie ustalenia i wypłaty świadczenia wychowawczego na rzecz tego samego dziecka - wynika, że istotnym kryterium przy przyznaniu omawianego świadczenia nie jest rozstrzygnięcie w przedmiocie władzy rodzicielskiej, ale faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, w tym rzeczywiste przebywanie dziecka u danego rodzica. Nie sposób pominąć, że ustawa posługuje się w tym miejscu zwrotem "opieka nad dzieckiem", który należy rozumieć jako faktyczną pieczę nad dzieckiem. W rezultacie, ustawa przy rozstrzyganiu zbiegu uprawnień nakazuje ustalenie, kto sprawuje opiekę nad dzieckiem, a nie komu ją powierzono. Powyższe świadczy o konieczności ustalenia stanu faktycznego, a nie prawnego. Bardzo jaskrawo widać to w wypadku, gdy konieczne jest rozstrzygnięcie zbiegu pomiędzy rodzicem, któremu powierzono władzę rodzicielską, a faktycznym opiekunem dziecka, czyli jak w niniejszej sprawie. Dlatego słusznie podnosi skarżący, że decydujące będzie faktyczne sprawowanie opieki (por. wyroki: WSA w Gliwicach: z 4 kwietnia 2017 r., IV SA/Gl 953/16, z 5 grudnia 2017 r., IV SA/Gl 547/17 oraz z 26 sierpnia 2020 r., II SA/Gl 1663/19; WSA w Rzeszowie z 3 kwietnia 2019 r., II SA/Rz 212/19, CBOSA). Także w piśmiennictwie wskazuje się, że decydujące znaczenie dla przyznania świadczenia wychowawczego ma faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, a nie rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej (zob. J. Gałązka-Marek [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz do art. 22, LEX 2019). Okolicznością bezsporną w sprawie jest, że na mocy pkt II prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze z 3 kwietnia 2014 r., I C 181/14 wykonywanie władzy rodzicielskiej nad dzieckiem powierzono matce, a władzę rodzicielską ojca (skarżącego) ograniczono do ogólnego wglądu w wychowanie i wykształcenie dziecka oraz prawa do współdecydowania w istotnych sprawach dziecka. Następnie - po otrzymaniu od ZUS pierwszej decyzji odmownej - skarżący wystąpił z wnioskiem o zmianę powyższego wyroku w zakresie władzy rodzicielskiej, jednak postanowieniem Sądu Rejonowego w Lubaniu z 29 kwietnia 2024 r., III Nsm 28/24 postępowanie to umorzono z uwagi na osiągnięcie pełnoletności przez syna. Jednocześnie, zarówno z pism skarżącego, jak i - przede wszystkim - z dwukrotnie złożonych przez matkę dziecka oświadczeń wynika, że w lipcu 2023 r. skarżący przejął faktyczną opiekę nad małoletnim synem i wspólnie z nim zamieszkał. W tych okolicznościach sprawy należało stwierdzić, że organy błędnie odmówiły skarżącemu przyznania świadczenia wychowawczego wyłącznie w oparciu o treść wyroku ograniczającego władzę rodzicielską nad synem. Zasadność złożonego przez skarżącego wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego należało ocenić przez pryzmat celu tego świadczenia, jakim jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 ustawy). Prawidłowa wykładnia norm ustawowych prowadzi do wniosku, że decydujące jest faktyczne przebywanie dziecka u danego rodzica. Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia pozostaje treść wyroku rozwodowego, gdyż ustawa nie odnosi się do kwestii władzy rodzicielskiej, lecz do faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem, tj. wspólnego zamieszkiwania i pozostawania na utrzymaniu rodzica. W rezultacie normy ustawowe nie wykluczają sytuacji, w której - pomimo formalnego powierzenia wykonywania władzy rodzicielskiej matce - świadczenie wychowawcze będzie pobierane przez ojca, który rzeczywiście sprawuje opiekę nad dzieckiem. Podkreślenia wymaga, że w treści zaskarżonej decyzji Prezes ZUS przyznał, że nie kwestionuje przedłożonych oświadczeń - w tym matki dziecka - co do sprawowania przez skarżącego faktycznej opieki nad synem. W tym stanie sprawy Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 ustawy. Wskazane uchybienia prowadzą do konieczności uchylenia zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.), zaś na podstawie art. 135 p.p.s.a. również decyzji ją poprzedzającej, o czym Sąd orzekł w sentencji wyroku. Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią powyżej przedstawione rozważania Sądu, stosownie do treści 153 p.p.s.a. Obowiązkiem organów będzie powtórne dokonanie oceny spełnienia przez skarżącego przesłanek określonych w art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 ustawy, warunkujących przyznanie świadczenia wychowawczego, na podstawie całokształtu materiału dowodowego.