IV SA/Wr 372/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA del. Tomasz Judecki Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 9 listopada 2022 r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia 2 grudnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości. Przystępując do rozstrzygania, Sąd przyjął stan faktyczny i prawny sprawy jn. Skarżący wniósł o przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem. Wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy O. decyzją odmówiono skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia. Uznano, że w sprawie nie zostały spełnione wszystkie warunki (przesłanki) do przyznania tego świadczenia. Pierwszy wynika z art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej: u.ś.r.), gdyż żyje żona osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki, która jest spokrewniona z tą osobą w pierwszym stopniu. Drugi z art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ w orzeczeniu o niepełnosprawności ojca skarżącego nie wskazano daty powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji, dlatego nie można przyjąć, że jego niepełnosprawność powstała wcześniej niż przed ukończeniem przez niego 18-go roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25-go roku życia. Trzeci z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., tj. osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Od ww. decyzji skarżąca złożyła odwołanie. Po rozpatrzeniu sprawy w trybie instancyjnym, Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. (dalej: SKO, Kolegium) utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Uzasadniając SKO przywołało pierwotnie treść art. 17 ust. 1, 1a, 1b i 5 u.ś.r. Kolegium uznało, że przyjęte przez organ I instancji stanowisko, dotyczące momentu powstania u ojca skarżącego niepełnosprawności, jest błędne. Stwierdziło, że organ ten dokonał nieprawidłowej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. Jako podstawę rozstrzygnięcia przyjęło m.in. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (K 38/13). Dalej SKO wywiodło, że powyższe nie pozwala jednak przyznać skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. Dostrzegło, iż z zapisów art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wynika, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zauważyło, że w sprawie bezspornie ustalono, że ojciec skarżącego (osoba niepełnosprawna i wymagająca opieki) pozostaje w związku małżeńskim i mieszka razem z żoną, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podkreśliło, że akta sprawy nie potwierdzają, iż żona osoby wymagającej opieki jest niezdolna do wywiązywania się z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego względem męża. SKO wskazało na nadrzędną rolę zapisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (K.r.o.), dotyczących relacji między małżonkami wobec obowiązku alimentacyjnego ciążącego na innych osobach względem osoby pozostającej w związku małżeńskim. Stwierdziło, że wynikający z art. 23 i 27 K.r.o. obowiązek wzajemnej pomocy małżonków uzasadnia uwzględnienie tych przepisów przy ocenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w tym także przy wykładni i stosowaniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Następnie SKO zaakcentowało, że nie można także przyjąć, że skarżący spełnia przesłanki rezygnacji z zatrudnienia (jego niepodejmowania), z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad ojcem, stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Przyjęło, że wymienione przez niego czynności opiekuńcze świadczone względem ojca mogą być wykonywane przez osobę aktywną zawodowo, poza godzinami pracy, tym bardziej gdy zważy się na fakt, iż w domu pozostaje żona osoby wymagającej opieki. Wobec powyższego SKO nie dopatrzyło się ścisłego związku przyczynowo-skutkowego między koniecznością sprawowania opieki nad ojcem a rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia, czy niepodejmowaniem zatrudnienia. W skardze - skarżąc decyzję SKO w całości - skarżący zarzucił naruszenie: 1) prawa materialnego w sposób mający istotny wpływ na wydanie decyzji, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej i zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji przez niego z zatrudnienia; 2) art. 7, art. 77 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm. - dalej: k.p.a.) przez błędną ocenę materiału dowodowego i niezasadne uznanie, że nie spełnia on przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Tak stawiając zarzuty, skarżący wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, uchyleniu obu wydanych w sprawie decyzji i zasądzenie kosztów. Uzasadnił swoje stanowisko w sprawie. W odpowiedzi na skargę, SKO wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Skarga okazała się nieuzasadniona. Po dokonaniu kontroli zaskarżonej decyzji, mając na uwadze stan faktyczny i prawny sprawy, sformułowane w skardze zarzuty i wspierające je argumenty, Sąd stwierdził, że nie wystąpiły podstawy do zakwestionowania stanowiska organu wyrażonego w tej decyzji. Decyzja ta znajduje bowiem podstawy w prawie materialnym, jej wydanie zaś poprzedziło postępowanie, w którym nie uchybiono regułom procesowym. Materialnoprawną podstawę skarżonego orzeczenia stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r. traktujący, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W rozpoznawanej sprawie poza sporem jest, że ojciec skarżącego (osoba wymagająca opieki) pozostaje w związku małżeńskim, zaś jego współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem Sądu, orzekające w sprawie organy zasadnie przyjęły, że powyższa okoliczność przesądza o tym, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem. Sąd zauważa, że pozostawanie osoby niepełnosprawnej w związku małżeńskim, gdy współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku (np. dzieci). Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wyraźnie bowiem wskazał, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 K.r.o. wynika, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. W sytuacji pozostawania osoby podlegającej opiece w związku małżeńskim z osobą, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, która znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji w dalszej kolejności i która nawet faktycznie - w zastępstwie tego współmałżonka - sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną, rezygnując tym samym z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Analogiczne zapatrywanie zostało wyrażone w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. z 28 marca 2022 r., I OSK 1244/21; z 16 marca 2022 r., I OSK 1232/21; z 4 marca 2022 r., I OSK 1657/21; z 24 lutego 2021 r., I OSK 2391/20; z 23 lutego 2022 r., I OSK 1015/21; dostępne: CBOSA). NSA zaakcentował, że przedstawiona wykładnia przepisów u.ś.r. nie jest sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa. Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. pozwala na stwierdzenie, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była w oparciu o orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. Ani organ, ani Sąd nie mają wiadomości specjalnych, które pozwalałyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia małżonka zobowiązanego do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. Nie można tracić z pola widzenia, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. stanowi wyjątek, którego nie sposób poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten jest konsekwencją nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Sądowi znane są orzeczenia sądów, w których uznano, że - z uwagi na stan zdrowia, mimo braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności małżonka - możliwe jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Przeważającą okazała się jednak linia orzecznicza, którą Sąd w składzie rozpatrującym tę sprawę podziela, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona i zobowiązana w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego, z uwagi na jej stan zdrowia, była dokonywana przez właściwy i kompetentny do tego organ. Reasumując Sąd uznał, że skarżącemu nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, gdyż w jego przypadku zaistniała przesłanka negatywna, tj. osoba wymagająca opieki (ojciec skarżącego) pozostaje w związku małżeńskim, natomiast jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.). W tym stanie sprawy Sąd orzekł na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), jak w sentencji wyroku. Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym, w postępowaniu uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 tej ustawy.