IV SA/Wr 376/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA – Tadeusz Kuczyński Sędzia WSA – Lidia Serwiniowska (spr.) Asesor WSA – Alojzy Wyszkowski Protokolant: Anna Rudzińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 maja 2006 r. sprawy ze skargi Zakładu Usług Komunalnych w P. na decyzję Okręgowego Inspektora Pracy we W. z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie nakazu wypłaty ekwiwalentu za urlop I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą, II. zasądza od Okręgowego Inspektora Pracy we W. na rzecz strony skarżącej kwotę 240 (słownie: dwieście czterdzieści) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia [...]r. Nr [...]Inspektor Pracy Okręgowego Inspektoratu Pracy we W. Oddział w J. G. nakazał Kierownikowi Zakładu Usług Komunalnych w P. wypłacić J. S. kwotę [...] zł. tytułem zwrotu bezpodstawnego potrącenia tej kwoty z ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy i kwotę [...] zł. tytułem zwrotu bezpodstawnego potrącenia tej kwoty z zasiłku chorobowego. Jako podstawę prawną decyzji wskazał art. 9 pkt 2a ustawy z dnia 6 marca 1981r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. z 2001r. Nr 124, poz 1362. z późn. zm. oraz z 2004r. Nr 173, poz. 1808), a także art. 94 pkt 5 i art. 91 ustawy z dnia 26 czerwca 1974r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm. oraz z 2004r. Nr 240, poz. 2407). W uzasadnieniu podał, że w trakcie kontroli przeprowadzonej w dniach [...] i [...]r. w Zakładzie Usług Komunalnych w P. inspektor pracy ustalił, że w dniu [...]r. pracodawca potrącił J. S. ze świadczenia ze stosunku pracy - ekwiwalentu za niewykorzystany w [...]r. urlop wypoczynkowy kwotę [...] zł. oraz ze świadczenia ze stosunku pracy – zasiłku chorobowego za miesiąc [...]r. kwotę [...]zł. tytułem "spłaty zadłużenia z funduszu mieszkaniowego", mimo, że pracownik nie wyraził na to potrącenie zgody na piśmie. Dalej organ orzekający wskazał, że ustalony stan faktyczny jest niezgodny z art. 91 ustawy z dnia 26 czerwca 1974r. Kodeks pracy, który stanowi, iż należności inne niż sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych, sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie należności innych niż świadczenia alimentacyjne, zaliczki pieniężne udzielone pracownikowi, kary pieniężne przewidziane w art. 108 Kodeksu pracy mogą być potrącane z wynagrodzenia za pracę tylko za jego zgodą wyrażoną na piśmie. Ponadto organ, który wydał niniejszą decyzję powołał się na wyrok z dnia 28 sierpnia 1994r. (III APr 44/94 OSA 1994/10/79), w którym Sąd Apelacyjny w Gdańsku zważył, iż należności nie mające charakteru prawnego wynagrodzenia za pracę wykonaną, to będąc świadczeniami o charakterze finansowym (płacowym) ze stosunku pracy podlegają ochronie jako objęte ogólną kategorią wynagradzania pracowników w ujęciu art. 91 Kodeksu pracy, z którego mogą być potrącane należności inne niż wymienione w art. 87 § 1 i 7 Kodeksu pracy tylko za pisemną zgodą pracownika. Mając powyższe na uwadze organ ten orzekł jak w wydanej decyzji. W odwołaniu od niniejszej decyzji Zakład Usług Komunalnych w P. domagał się uchylenia nakazu w całości i wstrzymania jego wykonania do czasu rozpatrzenia odwołania, podnosząc zarzut naruszenia przepisu art. 9 pkt 2a ustawy z dnia 6 marca 1981r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. Nr 124, poz. 1362 z późn. zm.) przez nakazanie wypłaty J. S. w całości ekwiwalentu za urlop oraz zasiłku chorobowego pomimo posiadania przez pracodawcę podstawy, w postaci zgody pracownika wyrażonej na piśmie, do potrącenia z wynagrodzenia należności z tytułu zaciągniętej przez niego pożyczki z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, a zatem podstawy potrącenia należności w trybie art. 91 k.p. A także pominięcie istotnej okoliczności mającej wpływ na rozstrzygnięcie sprawy tj. niewyrażenia przez pracodawcę zgody na wniosek J.S. o ratalną spłatę pożyczki po ustaniu stosunku pracy, a przez to mającym zastosowaniu w tym zakresie reguł określonych w umowie pożyczki zawartej między stronami. Jak również błędną ocenę materiału dowodowego, mianowicie postanowień zawartej między pracownikiem a pracodawcą w dniu [...]r. umowy pożyczki nr [...] z Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych, w szczególności oświadczenia pracownika złożonego w § 3 tej umowy upoważniającego pracodawcę do potrącenia z wynagrodzenia określonych kwot oraz postanowień Regulaminu Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych, polegającą na przyjęciu przez inspektora, że "z umowy nr [...]... nie wynika, aby J. S. wyraził zgodę na potrącenie z wynagrodzenia za pracę i innych świadczeń ze stosunku pracy niespłaconej części pożyczki w przypadku rozwiązania stosunku pracy", a nadto, że "forma rozliczenia niespłaconej części pożyczki w przypadku rozwiązania stosunku pracy nie została uregulowana w w/w regulaminie, ani w zawartej umowie". Ponadto nakazowi temu zarzucił naruszenie art. 91 k.p. przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że złożone przez pracownika w § 3 w/w umowy oświadczenie o treści "pożyczkobiorca upoważnia zakład do potrącenia należnych kwot z odsetkami z przysługującego miesięcznie wynagrodzenia za pracę", nie stanowi w rozumieniu tego przepisu wyrażonej przez J. S., na piśmie, zgody na potrącenie z wynagrodzenia wymagalnych należności z tytułu pożyczki zaciągniętej z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. W odwołaniu podniesiono także lakoniczne i niewystarczające uzasadnienie przyczyn zapadłego rozstrzygnięcia. Podkreślono, że po ustaniu stosunku pracy J. S. nie doszło między stronami do odmiennego ukształtowania formy spłaty pożyczki, niż określona w § 5 umowy nr [...], a pracodawca nie wyraził zgody na inną niż określona w niniejszej umowie formę spłaty pożyczki po ustaniu stosunku pracy. Co jak stwierdzono, inspektor pominął i wadliwie przyjął w odpowiedzi na zastrzeżenia do protokołu, że Zakład nie ustalił sposobu spłaty pożyczki. Odwołujący się powołał się też na "swobodę stron w kształtowaniu treści umowy" i orzecznictwo sądów, a także na przepisy Regulaminu Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych. Reasumując wskazano, że upoważnienie zawarte w § 3 umowy pożyczki nr [...]stanowiło dla pracodawcy podstawę do potrącenia w trybie art. 91 k.p. pozostałych, niespłaconych rat pożyczki. Nadto powołano się na ochronę środków Funduszu Świadczeń Socjalnych, mającą na względzie uzasadnione interesy wszystkich pracowników, nakazującą tak realizować postanowienia umów pożyczki, aby chronione były również interesy poręczycieli, najczęściej także pracowników Zakładu , mających równe prawa do świadczeń z Funduszu. Odwołujący się zaznaczył, iż w przypadku zaprzestania przez byłego pracownika spłaty pożyczki, jak i przy przyjęciu za prawidłowe kwestionowanego stanowiska o braku podstawy do potrącenia całości zadłużenia w przypadku ustania stosunku pracy, pracodawca swe należności "realizować może od pożyczkobiorcy jedynie na drodze sądowej" . A jak wydaje się odwołującemu się, choćby z racji ochrony praw byłego pracownika, nie należy narażać go na dodatkowe koszty pożyczki, w postaci odsetek ustawowych, kosztów sądowych, adwokackich i egzekucyjnych, które niewątpliwie wystąpią przy przymusowym dochodzeniu należności. Zaskarżoną decyzją z dnia [...]r. Nr [...] z powołaniem się na przepis art. 138 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) w zw. z art. 10 oraz art. 16 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 6 marca 1981r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. z 2001r. Nr 124, poz. 1362 z późn. zm.) Okręgowy Inspektor Pracy we W. utrzymał w mocy decyzję nr 1 zawartą w nakazie z dnia [...]r. , nr rej. [...]oraz uchylił w całości decyzję nr [...] zawartą w tym nakazie i umorzył postępowanie pierwszej instancji. W wyniku przeprowadzonego postępowania organ drugiej instancji stwierdził, że decyzja nr [...] zawarta w wyżej wymienionym nakazie jest zgodna z prawem. Należy bowiem wskazać, iż jedną z podstawowych funkcji prawa pracy jest funkcja ochronna, w szczególności odnosi się to do przepisów dotyczących wynagrodzenia za pracę. Jednym z najistotniejszych, jak podał organ odwoławczy, przejawów owej funkcji są uregulowane w art. 87-91 Kodeksu pracy zasady dokonywania potrąceń z należności pracowniczych. Dalej wskazano, iż powoływane przepisy, jak przyjmuje się w doktrynie i orzecznictwie, dotyczą zasad potrącania nie tylko z wynagrodzenia za pracę, ale również z innych świadczeń należnych pracownikowi, w tym z ekwiwalentu za niewykorzystany urlop (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 1980r., I PR 43/80). Nadto wskazał, że potrącenia z szeroko ujmowanego wynagrodzenia, poza enumeratywnie wyliczonymi w art. 87 k.p. należnościami, mogą być dokonywane, jak stanowi art. 91 k.p., jedynie na podstawie zgody pracownika wyrażonej na piśmie. Zdaniem organu odwoławczego, w tym kontekście, zarówno treść § 3, jak i § 5 umowy pożyczki zawartej z pracownikiem, nie stanowi w ocenie organu pierwszej, jak i drugiej instancji zgody na potrącenie z ekwiwalentu za niewykorzystany urlop i zasiłku chorobowego niespłaconych rat pożyczki mieszkaniowej. Prawidłowość tego stanowiska jednoznacznie, w ocenie organu orzekającego, potwierdza brzmienie § 6 umowy, który stanowi, iż w przypadku przejścia pożyczkobiorcy na rentę lub emeryturę Zakład ustala w porozumieniu z pracownikiem sposób dalszej spłaty pożyczki. Zaś w sprawie będącej przedmiotem postępowania pracodawca arbitralnie uznał, iż posiada zgodę na dokonanie potrąceń z ekwiwalentu za niewykorzystany urlop i z zasiłku chorobowego, czym naruszył nie tylko art. 91 k.p., ale również powołany § 6 umowy pożyczki, zgodnie z którym sposób spłaty pożyczki, w przypadku przejścia pracownika na rentę lub emeryturę ustala się w porozumieniu z pracownikiem. W dalszej części uzasadnienia organ drugiej instancji wskazał, że zgoda pracownika na dokonywanie potrąceń musi być wyraźna i niewątpliwa oraz nie może być interpretowana rozszerzająco, czym innym jest bowiem ochrona wynagrodzenia, która rozciąga się również na inne świadczenia ze stosunku pracy, czym innym zaś zgoda na potrącanie wyrażona przez pracownika, która winna być interpretowana ściśle, ze względu na ochronny charakter przepisów dotyczących świadczeń ze stosunku pracy. Tym samym, w przekonaniu organu orzekającego, nie jest uzasadnione stanowisko strony, iż z oświadczenia pracownika zawartego w § 3 umowy, wynika zgoda na potrącanie z ekwiwalentu za niewykorzystany urlop i z zasiłku chorobowego niespłaconej części pożyczki. Brzmienie tego oświadczenia nie pozostawia wątpliwości, iż pracownik wyraził zgodę na potrącenia należnych kwot wraz z odsetkami z przysługującego miesięcznie wynagrodzenia za pracę. Stanowisko pracodawcy przedstawione w piśmie z dnia [...]r., w którym odmówił rozłożenia spłaty pożyczki na raty nie ma wpływu na fakt braku zgody pracownika na potrącenia z ekwiwalentu i zasiłku chorobowego. Z kolei podnoszona przez pracodawcę kwestia ochrony środków zakładowego funduszu świadczeń socjalnych i interesu poręczycieli, jak i wystąpienie przez pracodawcę na drogę sądową w razie konieczności wypłaty potrąconych świadczeń, nie ma znaczenia dla prawnej oceny dokonanych potrąceń, których legalność jest uzależniona, między innymi, od posiadania przez pracodawcę zgody pracownika. Funkcją przepisów dotyczących ochrony wynagrodzenia za pracę jest bowiem, przede wszystkim, zapewnienie pracownikowi bieżących środków utrzymania. W tym stanie rzeczy, wobec zgody pracownika na dokonywanie potrąceń jedynie z wynagrodzenia za pracę w pełni zasadne jest stanowisko organu pierwszej instancji. W odniesieniu do decyzji nr [...] zawartej w nakazie, organ odwoławczy zajął stanowisko, iż stwierdzić należy, że art. 9 pkt 2a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy uprawnia inspektora pracy do nakazania pracodawcy wypłaty należnego wynagrodzenia za pracę, a także innego świadczenia przysługującego pracownikowi. Przepis ten obejmuje swym zakresem świadczenia ze stosunku pracy. W tym kontekście organ pierwszej instancji błędnie przyjął, iż jest uprawniony do nakazania wypłaty bezprawnie potrąconej części zasiłku chorobowego. Zasiłek chorobowy nie jest bowiem świadczeniem ze stosunku pracy, lecz świadczeniem z ubezpieczenia społecznego, choćby jego płatnikiem był pracodawca. W tej sytuacji właściwy do wydania decyzji jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Powyższe stwierdzenie nie oznacza jednak, iż pracodawca postąpił prawidłowo. W świetle art. 833 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) do egzekucji ze świadczeń pieniężnych przysługujących z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa stosuje się przepisy o egzekucji ze świadczeń przewidzianych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (art. 138-144 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z funduszu ubezpieczeń społecznych, Dz.U. z 2004r., Nr 39, poz. 353 z późn. zm.). Przepisy te zawierają również enumeratywnie wymienione należności, które mogą być potrącane bez zgody pracownika. Wśród nich nie ma jednak należności tego rodzaju, które są przedmiotem zobowiązania J. S.. W tej sytuacji pracodawca powinien uzyskać zgodę pracownika na dokonanie potrącenia z zasiłku chorobowego. Jednakże, w przekonaniu organu drugiej instancji, mając na względzie brzmienie art. 6 kpa, który stanowi, iż organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa oraz obowiązek organów administracji publicznej przestrzegania z urzędu swojej właściwości rzeczowej i miejscowej (art. 19 kpa), a także art. 9 pkt 2a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy należało postanowić jak w pkt II sentencji. W skardze na tę decyzję pracodawca domagał się jej uchylenia oraz uchylenia poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, podnosząc zarzut: – naruszenia art. 9 pkt 2a ustawy z dnia 6 marca 1981r. o Państwowej Inspekcji Pracy przez wadliwe przyjęcie, iż podlega nakazaniu wypłaty wynagrodzenie J. S. w części ulegającej na podstawie art. 91 k.p. potrąceniu; – naruszenia art. 91 k.p. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż pojęcie wynagrodzenia tym przepisem określonego, nie obejmuje ekwiwalentu za urlop; – naruszenia art. 65 k.c. przez błędną wykładnię § 3 umowy zawartej pomiędzy skarżącym i pracownikiem J. S.. Nadto w skardze wskazał jak należy rozumieć pojęcie "wynagrodzenie" i jakie składniki się w tym pojęciu zawierają, a także wyjaśnił instytucję "potrącenia". W konkluzji podniósł, że skoro pracownik w umowie pożyczki, zawartej pomiędzy nim a pracodawcą, wyraził zgodę na potrącenie z wynagrodzenia swych należności wobec pracodawcy, tym samym pracodawca mógł skutecznie potrącić wskazane należności z ekwiwalentu za urlop z zastrzeżeniem, iż wyłącznie do wysokości przewidzianej przepisem art. 91 k.p. Zatem dopuszczalne było potrącenie wymagalnej kwoty pożyczki z ekwiwalentu za urlop. Podniósł również, iż bez znaczenia dla skutecznego potrącenia jest okoliczność, że strony w umowie pożyczki przewidziały, po rozwiązaniu stosunku pracy, określenie w porozumieniu formy spłat należności. Skoro między stronami do porozumienia nie doszło, w grę wchodzić mogły ustalone w umowie formy spłaty. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji oraz ustosunkowując się do poglądów przedstawionych w uzasadnieniu skargi . Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do postanowień art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej pod względem zgodności z prawem jej działań, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z niespornych ustaleń literatury i orzecznictwa prawa pracy wynika, że ekwiwalenty są składnikami wynagrodzenia za pracę. Wskazać należy, że zgodnie z przepisem art. 9 pkt 2a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. Nr 124, poz. 1326 z póź. zm.): "W razie stwierdzenia naruszenia przepisów prawa pracy właściwe organy Państwowej Inspekcji Pracy uprawnione są do nakazania pracodawcy wypłaty należnego wynagrodzenia za pracę, a także innego świadczenia przysługującego pracownikowi". Zdaniem Sądu przepis ten nie jest przepisem szczególnym, o którym mowa w art. 2 § 3 kodeksu postępowania cywilnego wyłączającym rozstrzyganie sporów między pracodawcą a pracownikiem z kompetencji sądu powszechnego i przenoszącym to uprawnienie do kompetencji organu administracji publicznej – Państwowej Inspekcji Pracy. Sądy powszechne są w dalszym ciągu organem państwa uprawnionym do rozstrzygania ewentualnych roszczeń wynikających ze stosunku pracy, w tym sporów między pracownikiem i pracodawcą o wypłatę ekwiwalentu, a także innych świadczeń przysługujących pracownikowi, ponieważ spory te są sprawami cywilnymi, a te podlegają kognicji sądu powszechnego. Nakaz wystawiony przez inspektora Państwowej Inspekcji Pracy na podstawie wskazanego przepisu prawa spełnia inną funkcję. Jego celem jest wymuszenie na pracodawcy wypełnienia obowiązku wynikającego z zawartej umowy z pracownikiem w zakresie wypłaty wynagrodzenia i tych elementów umowy, które związane są z wynagrodzeniem. Z brzmienia art. 9 pkt 2a, w/w ustawy wynika, że inspektor pracy uprawniony jest do nakazania pracodawcy wypłaty należnego wynagrodzenia, a także innego przysługującego pracownikowi świadczenia. Użycie przez ustawodawcę w tym przepisie prawa słów: "należnego wynagrodzenia" a dla "innego świadczenia" użycie słowa: "przysługującego" wskazuje, że świadczenie ma być wymagalne a obowiązek jego wypłaty – bezsporny. Oznacza to, że inspektor pracy nie posiada uprawnień do rozstrzygania w przypadku wystąpienia sytuacji spornej, gdyż kompetencja w tym zakresie należy do sądu powszechnego. Istota nakazu o jakim mowa w art. 9 pkt 2a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy z dnia 6 marca 1981r. sprowadza się do skłonienia pracodawcy aby ten wypełnił ciążący na nim względem pracownika obowiązek należnego wynagrodzenia za pracę, a także innego przysługującego pracownikowi świadczenia wówczas, gdy obowiązek ten jest wymagalny i bezsporny. Tym samym w przypadku wystąpienia sytuacji spornej inspektor pracy nie może nałożyć na pracodawcę obowiązku wypłaty należnego pracownikowi wynagrodzenia i innych składników z nim związanych. Wobec powyższego wydane w niniejszej sprawie decyzje jako podjęte z naruszeniem art. 9 pkt 2a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy podlegają uchyleniu. Z okoliczności faktycznych niniejszej sprawy wynika bowiem, że pracodawca kwestionuje w świetle powołanych przepisów wypłatę ekwiwalentu. Niezależnie od powyższego należy zauważyć, że organ I instancji wystawił nakaz, w którego osnowie wymienił pracownika, któremu pracodawca jest zobowiązany wypłacić ekwiwalent za niewykorzystany urlop i zasiłek chorobowy. Tak wystawiony nakaz jest nieprawidłowy, ponieważ stwarza wrażenie istnienia tytułu wykonawczego dla wyżej wymienionego pracownika do wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Prawidłowy nakaz winien wskazywać istnienie obowiązku po stronie pracodawcy w zakresie wypłaty ekwiwalentu i zasiłku chorobowego, a w uzasadnieniu winny być wymienione osoby, którym zalega z wypłatą przysługujących im świadczeń oraz wysokość należności podlegających zwrotowi. W tej sytuacji Sąd uchylił wydane w sprawie decyzje na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 a w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), nie orzekając w przedmiocie wykonania zaskarżonej decyzji (art. 152). O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 wyżej cytowanej ustawy.