IV SA/Wr 404/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA – Jolanta Sikorska po rozpoznaniu w dniu 29 kwietnia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. B. na decyzję Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia [...]nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji w sprawie skreślenia z listy uczestników studium doktoranckiego p o s t a n a w i a: przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie całkowitym poprzez: 1) zwolnienie od kosztów sądowych, 2) ustanowienie adwokata. A. B. wystąpił w niniejszej sprawie z jego skargi na decyzję Rektora Uniwersytetu W. z [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji w sprawie skreślenia z listy uczestników studium doktoranckiego z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów oraz ustanowienie adwokata z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w osobie referendarza sądowego postanowieniem z dnia 16 września 2008 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Na skutek sprzeciwu skarżącego, stosownie do art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), postanowienie to utraciło moc. Następnie postanowieniem z dnia 26 listopada 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we W. odmówił A. B. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz przyznał mu prawo pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, że jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku (od dnia 27 kwietnia 2007 r.) i nie osiąga żadnych dochodów, pozostaje na utrzymaniu rodziców, z którymi mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo. Matka pobiera emeryturę w kwocie 1134,10 zł netto miesięcznie, a ojciec w wysokości 1751,46 zł netto miesięcznie. Wspólny miesięczny dochód netto rodziców wynosi zatem 2885,56 zł. Skarżący podał również, że w 2006 r. i 2007 r. prowadził działalność gospodarczą, z której poniósł stratę w 2006 r. w kwocie 1540 zł, zaś w 2007 r. w wysokości 3117 zł. Dodał, że mieszka 120 km od Sądu i nie posiada środków finansowych na opłacenie adwokata, który jest mu potrzebny do prowadzenia sprawy. Oświadczył też, że nie posiada nieruchomości, oszczędności, przedmiotów i papierów wartościowych. Wobec tak kształtującego się dochodu rodziny skarżącego, Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarżący jest w stanie uiścić koszty postępowania na obecnym etapie sprawy, a zatem wpis od skargi w kwocie 200 zł oraz pozostałe, potencjalne koszty, na które złożyć się mogą ewentualne wpisy od środków odwoławczych oraz opłat kancelaryjnych. Natomiast, co do kwestii ustanowienia fachowego pełnomocnika z urzędu, mając na uwadze, że skarżący jest osobą bezrobotną, nie posiada żadnego majątku i pozostaje na utrzymaniu rodziców, a także fakt zamieszkiwania skarżącego ok. 120 km od Sądu, a co za tym idzie konieczność ponoszenia kosztów związanych z ewentualnym przybyciem w celu choćby zapoznania się z aktami sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny we W. przychylił się do jego wniosku w tym zakresie. W ocenie tego Sądu okoliczność, że skarżący w latach 2006 i 2007 poniósł stratę z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej pozostaje bez wpływu na rozstrzygnięcie, ponieważ działalność ta została przez skarżącego w 2007 r. zlikwidowana, co potwierdza fakt, że został on od dnia 27 kwietnia 2007 r. zarejestrowany jako osoba bezrobotna. Ponadto ze złożonych zeznań podatkowych wynika, że skarżący w 2006 r. poniósł koszty uzyskania przychodu w wysokości 13.028 zł, zaś przychód wyniósł 11.488 zł, a w 2007 r. koszty wyniosły 14.263 zł, a przychód 11.146 zł, co oznacza, że skarżący posiadał wówczas środki finansowe umożliwiające poniesienie powyższych kosztów uzyskania przychodu, a tym samym nie był pozbawiony źródeł dochodu. A. B. wniósł zażalenie na powyższe postanowienie do Naczelnego Sądu Administracyjnego podnosząc, że jest ono sprzeczne z orzecznictwem sądowoadministracyjnym i orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz rażąco narusza prawo do Sądu i rzetelnego procesu wynikające z art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, art. 45 Konstytucji RP oraz art. 246 i 255 p.p.s.a. Zarzucił, że Sąd l instancji nie ustosunkował się do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, a ponadto nie uwzględnił faktu, że jest on osobą bezrobotną, w związku z czym nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Dodał, że w innych sprawach Wojewódzki Sąd Administracyjny przyznał mu prawo pomocy w zakresie całkowitym. Po rozpoznaniu powyższego zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 30 stycznia 2009r. sygn. akt I OZ 49/09 uchylił zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu. W uzasadnieniu wydanego postanowienia wskazał, że zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Zwrócił uwagę, że ocena sytuacji finansowej osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy winna uwzględniać analizę dochodów i rzeczywistych obciążeń oraz stałych wydatków wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Należy bowiem mieć na względzie art. 87 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek niesienia pomocy spoczywa również na innych członkach rodziny, w tym również na rodzicach. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że z konstrukcji przepisu art. 246 § 1 p.p.s.a. wynika wprawdzie, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy, jednakże podkreślenia wymaga, że w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, co wynika z art. 255 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił też uwagę, że w niniejszej sprawie ustalono, że wspólny miesięczny dochód rodziców skarżącego wynosi 2.885,56 zł. Jednakże dla oceny sytuacji finansowej skarżącego, niezbędne jest również w ocenie tego Sądu ustalenie wysokości kosztów utrzymania skarżącego oraz jego rodziny, jak również wyjaśnienie, czy skarżący posiada inne obciążenia lub zobowiązania, które mają wpływ na jego sytuację majątkową. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że mając na względzie treść art. 255 p.p.s.a. Sąd pierwszej instancji powinien wezwać skarżącego do udzielenia powyższych informacji, które, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego są niezbędne dla ustalenia realnych możliwości ponoszenia przez skarżącego kosztów postępowania. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, powołując się na art. 185 w związku z art. 197 p.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Rozpatrując ponownie sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, mając na względzie wytyczne zawarte w wyżej powołanym postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 stycznia 2009 r., zarządzeniem z dnia 27 lutego 2009 r. wezwał skarżącego do uzupełnienia jego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i dochodach, w terminie siedmiu dni pod rygorem nieuwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, w szczególności podanie wysokości kosztów utrzymania wnioskodawcy oraz jego rodziny z wyszczególnieniem kwot i potrzeb (np. zakupu leków), które składają się na wyżej wymienione koszty utrzymania oraz wskazanie, czy posiada on inne obciążenia lub zobowiązania (w jakiej wysokości i z jakiego tytułu). W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący pismem z dnia 6 marca 2009r. wezwał Sąd do poinformowania go, w jakim zakresie Sąd ma wątpliwości co do przyznania wnioskodawcy prawa pomocy, zakreślając termin do ich wyjaśnienia oraz wezwał do wskazania "właściwego Rozporządzenia Rady Ministrów określającego dokumenty źródłowe jakie ma składać strona na żądanie Sądu, zgodnie z art. 6 i art. 256 p.p.s.a." W wykonaniu zarządzenia Sądu z dnia 16 marca 2009r., skarżący został poinformowany, że podstawą prawną zarządzenia Przewodniczącego z dnia 27 lutego 2009 r., stanowiącego podstawę skierowanego do skarżącego wezwania, jest przepis art. 255 p.p.s.a., a zarządzenie to zostało podjęte w wykonaniu wytycznych zawartych w uzasadnieniu postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 stycznia 2009 r. Jednocześnie ponownie wezwano skarżącego do uzupełnienia jego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i dochodach w terminie siedmiu dni pod rygorem wskazanych skutków prawnych. W odpowiedzi skarżący w piśmie z dnia 26 marca 2009 r. podał, że koszty utrzymania ponoszą jego rodzice – emeryci, którymi się opiekuje oraz, że koszty te wynoszą około 2500 zł miesięcznie, a są to koszty utrzymania przeciętnej trzyosobowej polskiej rodziny. Ponadto podał, że około 300 zł miesięcznie przeznacza na swoją działalność naukową, zaś rodzice ponoszą dodatkowe koszty związane z zakupem leków. Załączył również protokół przesłuchania go w charakterze strony w Powiatowym Urzędzie Pracy z dnia 7 grudnia 2008 r., z którego wynika, że w 2006 r. i 2007 r. nie prowadził działalności gospodarczej, a poniesione w tych latach straty (koszty uzyskania były wyższe od przychodu) w kwotach 1540 zł i 3117 zł poniósł jako osoba bezrobotna z tytułu sprzedaży publikacji naukowych, których jest autorem i wydawcą. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Wobec zatem uchylenia postanowieniem z dnia 30 stycznia 2009r. sygn. akt I OZ 49/09 przez Naczelny Sąd Administracyjny wydanego w niniejszej sprawie postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 26 listopada 2008 r. podjętego w wyniku wniesionego przez skarżącego sprzeciwu, postępowanie w sprawie przyznania A. B. prawa pomocy w zakresie całkowitym, wszczęte wnioskiem z dnia 18 września 2008r., wróciło do etapu rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, po wniesieniu sprzeciwu przez skarżącego. Stosownie do art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (§ 4). Rozpoznając zgłoszony przez skarżącego w niniejszej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów oraz ustanowienie adwokata, Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że w świetle okoliczności faktycznych dotyczących sytuacji materialnej i rodzinnej oraz dochodów skarżącego wniosek ten jest uzasadniony. Skarżący bowiem wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Z akt sprawy wynika, że od dnia 27 kwietnia 2007 r. skarżący jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku i nie osiąga żadnych dochodów, pozostaje na utrzymaniu rodziców, z którymi mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Matka skarżącego pobiera emeryturę w kwocie 1134,10 zł, a ojciec w kwocie 1751,46 zł netto miesięcznie. Wspólny miesięczny dochód netto rodziców wynosi zatem 2885,56 zł. Z dochodu tego utrzymuje się trzyosobowa rodzina skarżącego. Z dochodu tego skarżący przeznacza też około 300 zł miesięcznie na swoją działalność naukową, a rodzice skarżącego ponoszą dodatkowe koszty związane z zakupem leków. Skarżący prowadził wprawdzie działalność gospodarczą w latach 2006 i 2007, poniósł jednak stratę w 2006 r. w kwocie 1540 zł, a w 2007 r. w kwocie 3117 zł. Według złożonego oświadczenia, skarżący nie posiada nieruchomości, oszczędności, przedmiotów i papierów wartościowych. Rozpatrując zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata Sąd miał też na uwadze, obok sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego fakt, że mieszka on 120 km od siedziby Sądu i nie posiada środków finansowych na opłacenie adwokata. Mając na względzie z jednej strony sytuację majątkową i osobistą skarżącego, z drugiej zaś wysokość kosztów postępowania jakie na obecnym etapie sprawy winien on ponieść, na które składa się wpis od skargi w kwocie 200 zł (§ 2 ust. 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. Nr 221, poz. 2193), jak również pozostałe koszty sądowe, które skarżący winien ponieść w niniejszej sprawie, a to ewentualnie konieczność poniesienia opłaty od środków odwoławczych oraz opłat kancelaryjnych, jak również wielkość wynagrodzenia ustanowionego w sprawie pełnomocnika procesowego, Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów oraz ustanowienie adwokata zasługuje na uwzględnienie. Oceniając zasadność zgłoszonego wniosku Sąd miał na uwadze także aktualny poziom cen i opłat związanych z utrzymaniem trzyosobowej rodziny składającej się z osób dorosłych, w tym wiek rodziców skarżącego (ur. [...]., co wynika z akt sprawy) wskazujący na duże prawdopodobieństwo ponoszenia przez nich wydatków związanych z koniecznością stałej opieki lekarskiej i leczenia, o czym także informował skarżący w złożonym na wezwanie Sądu oświadczeniu uzupełniającym. Zwolnienie skarżącego z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi oraz ponoszenia innych kosztów postępowania zapewni skarżącemu dostęp do sądu i umożliwi merytoryczne rozpoznanie sprawy, a uwzględnienie wniosku o przyznanie adwokata stworzy możliwość odpowiedniej obrony interesów wnioskodawcy w toku postępowania sądowoadministracyjnego. Rozpoznając zgłoszony wniosek Sąd miał także na względzie okoliczności podane w piśmie procesowym pełnomocnika strony przeciwnej z dnia 9 lutego 2009r., w którym to piśmie podano, że w roku 2008 skarżący otrzymał od Uniwersytetu W. za pośrednictwem komornika kwotę 10 267,07 zł, do którego to pisma w załączeniu przedłożono kserokopie zajęć komorniczych z dnia 14 stycznia 2008r. oraz z dnia 8 lutego 2008r. wraz z stosowymi kopiami wyciągu z rachunku bankowego Uniwersytetu W.. Powyższe okoliczność w ocenie Sądu pozostaje jednak bez wpływu na zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie skoro przedmiotem zaskarżenia w sprawie jest decyzja Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 13 czerwca 2008r., zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargą wniesioną w lipcu 2008r. Zważywszy z jednej strony sytuację majątkową i rodzinną skarżącego oraz potrzeby jego rodziny, w tym koszty utrzymania, Sąd uznał rozpoznając wniosek, że nie można od skarżącego wymagać, by otrzymaną w styczniu i lutym 2008r. kwotę zachował z przeznaczeniem na opłaty sądowe i koszty procesów ewentualnie mogących się pojawić w przyszłości. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd miał na uwadze teść oświadczenia skarżącego o stanie rodzinnym, majątkowym i dochodach skarżącego i jego rodziny, z którego to oświadczenia wynikało, że nie ma on żadnego majątku, żadnych oszczędności, jak również żadnych przedmiotów i papierów wartościowych. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 245 § 2, art. 246 § 1 pkt 1 i art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzekł jak postanowieniu. W ocenie Sądu skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.