IV SA/Wr 477/17

Ewa Orłowska referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu: po rozpoznaniu w dniu 25 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku G. M. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi G. M. na decyzję Rektora Uniwersytetu [...] z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie skreślenia z listy studentów postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 200 zł złożył na urzędowym formularzu wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, jest osobą niemajętna i nie posiada żadnych dochodów od kilku lat. Skromne oszczędności powalają mu na kontynuowanie nauki na innej uczelni wyższej, którą zmuszony był podjąć z uwagi na rażąco niezgodne z prawem uniemożliwienie ukończenia studiów na poprzedniej uczelni. Brak zwolnienia od kosztów sądowych będzie oznaczać pozbawienie go możliwości nauki, gdyż rodzina nie będzie chciała sfinansować tych wydatków. Większość posiadanych aktywów jest niemożliwa do spieniężenia ze względu na długi okres likwidacji funduszu inwestycyjnego (przewidywane zakończenie [...]). Ponadto istnieje ryzyko, że w przypadku postępowania dwuinstancyjnego koszty sądowe przewyższą posiadane oszczędności. Również akcje będące poza obrotem wtórnym nie będą możliwe do odzyskania, gdyż tworzy je spółka w upadłości likwidacyjnej [...] S.A. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach podał, że jego zdaniem nie ma osób, które w świetle orzecznictwa, można by uznać za osoby, które zapewniają mu podstawowe utrzymanie (rodzina) i były z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Nie ma wpływ na kierunek ich gospodarowania środkami finansowymi. Zakres wykonywania innych czynności jest bardzo niewielki z uwagi na kontynuowanie studiów dziennych. W rubryce obejmującej majątek podał, że nie posiada domu ani mieszkania oraz innych nieruchomości, w tym rolnych. Posiada natomiast oszczędności w wysokości [..] zł, samochód osobowy marki [...] rok produkcji [...] i akcje na rynku wtórnym o wartości [...] zł oraz akcje o wartości [..] zł poza obrotem na rynku wtórnym oraz udziały w funduszu inwestycyjnym w likwidacji o wartości około [...] zł. W rubryce obejmującej dochody podał, że nie uzyskuje żadnych dochodów, a w rubryce zobowiązania i stałe wydatki podał, że wydatki na dojazdy na uczelnię wynoszą około 150 zł w okresie od października do czerwca i obejmują bilety jednorazowe kolejowe. Do wniosku tego dołączył wydruk z rachunku kasowego instrumentów finansowych, z którego wynika, że środki finansowe z krótkiej sprzedaży wynoszą [...] zł, wycena instrumentów finansowych [...]zł, a aktywa razem wynoszą [...] zł i wydruk rachunku pieniężnego i instrumentów finansowych z którego wynika, że saldo dostępne środki wynosi [...] zł, rachunek pieniężny z saldem dziennym na dzień 18 i 19 września 2017 wynosi [...] zł a na dzień 20 i 21 września 20217 r. wynosi [...] zł. Następnie pismem referendarza sądowego z dnia 27 września 2017 r. wezwano skarżącego do nadesłania, na podstawie art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego: - w terminie 7 dni, kopii dokumentów źródłowych i wyjaśnień dotyczących aktualnej sytuacji majątkowej: tj. wyjaśnienia co obecnie stanowi źródło dochodu skarżącego i z czego się utrzymuje, wyjaśnienia z jakiego tytułu jest zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego (dane te należało udokumentować), dowodów potwierdzających aktualną wysokość wszystkich dochodów skarżącego i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym – w tym z tytułu prac dorywczych, zatrudnienia, działalności gospodarczej, pomocy społecznej, dodatku mieszkaniowego za okres ostatnich czterech miesięcy (np. zaświadczenie o wynagrodzeniu netto za ostatnie cztery miesiące z uwzględnieniem poszczególnych miesięcy, przelewy bankowe, umowa o pracę, zlecenie, decyzja przyznająca świadczenie, stypendia, dotacje), wyjaśnienia dotyczące nauki na uczelni wyższej – należało wskazać uczelnie i rok studiów, wyciągów ze wszystkich kont bankowych i lokat bankowych i kart kredytowych za ostatnie cztery miesiące wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, dowodów potwierdzających wysokość miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem skarżącego i utrzymaniem domowników (opłaty za gaz, energię elektryczną, wodę, telefon, leki, telewizja, podatek od nieruchomości, czynsz najmu, alimenty, raty kredytów i pożyczek, bilety i inne), zeznania podatkowego za 2016 r. wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, wyjaśnienia czy i w jakiej wysokości skarżący otrzymuje pomoc od rodziny i czy w trakcie roku akademickiego otrzymywał stypendium dla studentów i w jakiej wysokości (dane te należało udokumentować za okres ostatnich czterech miesięcy, należało nadesłać także decyzję uczelni wyższej przyznającą stypendium) i czy w nowym roku akademickim skarżący będzie składał wniosek o stypendium, ostatnia decyzja w sprawie wymiaru podatku od nieruchomości i podatku rolnego adresowana do skarżącego, wyjaśnienia do kogo należy tytuł prawny do lokalu mieszkalnego wskazanego we wniosku o prawo pomocy jako adres miejsca zamieszkania i w skardze jako adres zameldowania, dokumenty potwierdzające wysokość posiadanych oszczędności w okresie ostatnich czterech miesięcy, w tym oszczędności w kwocie [...] zł, o których skarżący wspomniał we wniosku o prawo pomocy, oświadczenia, czy skarżący mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe razem z innymi członkami rodzinny, dokumenty dotyczące dochodów z tytułu posiadania akcji, jednostek uczestnictwa w funduszu inwestycyjnym (lub innych) w okresie ostatnich czterech miesięcy i dokumenty dotyczące ich wyceny, dokumenty dotyczące opłat za mieszkanie, w którym skarżący mieszka z uwzględnieniem liczy osób zamieszkujących np. zawiadomienie o wymiarze czynszu, dokumenty ustalające wysokość opłaty za wywóz nieczystości. Ze potwierdzenia odbioru tej przesyłki i koperty zawierającej powyższe pismo referendarza sądowego z dnia 27 września 2017 r. wynika, że przesyłka ta, pomimo dwukrotnego awiza w dniach 2 i 10 października 2017 r. nie została odebrana przez stronę skarżącą. Na potwierdzeniu tym oraz kopercie znajduje się również adnotacja "ZWROT, nie podjęto w terminie" z datą 18 października 2017 r. Niepodjęta przesyłka wpłynęła do Sądu w dniu 23 października. Skarżący zatem nie udzielił żadnej odpowiedzi na powyższe pismo referendarza sądowego z dnia 27 września 2017 r. Rozpoznaniu w niniejszej sprawie podlega wniosek skarżącego o zwolnienie z kosztów sądowych. Z przepisu art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369.; dalej p.p.s.a.) wynika, że zwolnienie z kosztów sądowych obejmuje prawo pomocy w zakresie częściowym. Z kolei przepis art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodzinny. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Do tych przepisów szczególnych należy zaliczyć przepisy określające przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy na wniosek strony. Wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie z kosztów sądowych nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ skarżący nie wykazał w sposób nie budzący wątpliwości jaka jest jego rzeczywista sytuacja dochodowa. Skarżący nie nadesłał bowiem żadnego z dokumentów wymienionych w omówionych wyżej piśmie referendarza sądowego z dnia 27 września 2017 r., w którym został wezwany na podstawie art. 255 p.p.s.a. do nadesłania kopii dokumentów źródłowych i wyjaśnień dotyczących jego sytuacji dochodowej. Pismo to pomimo, że nie zostało odebrane przez skarżącego, w niniejszej sprawie uznano za doręczone na zasadzie fikcji doręczenia, o której mowa w art. 73 p.p.s.a. Stosowanie zaś do art. 73 § 1 p.p.s.a. w razie niemożności doręczenia pisma w sposób przewidziany w art. 65-72, pismo składa się na okres czternastu dni w placówce pocztowej w rozumieniu ustawy z dnia 23 listopada 2012 r. – Prawo pocztowe albo w urzędzie gminy, dokonując jednocześnie zawiadomienia określonego w § 2. Zawiadomienie o złożeniu pisma wraz z informacją o możliwości odbioru w placówce pocztowej albo w urzędzie gminy w terminie siedmiu dni od dnia pozostawienia zawiadomienia, umieszcza się w oddawczej skrzynce pocztowej, a gdy to jest niemożliwe, na drzwiach mieszkania adresata lub w miejscu wskazanym jako adres do doręczeń, na drzwiach biura lub innego pomieszczenia, w którym adresat wykonuje swoje czynności zawodowe (§ 2 tego przepisu). W przypadku niepodjęcia pisma w terminie, o którym mowa w § 2, pozostawia się powtórne zawiadomienie o możliwości odbioru pisma w terminie nie dłuższym niż czternaście dni od dnia pierwszego zawiadomienia o złożeniu pisma w placówce pocztowej albo w urzędzie gminy (§ 3 tego przepisu). W myśl § 4 tego przepisu doręczenie uważa się za dokonane z upływem ostatniego dnia okresu, o którym mowa w § 1. Z adnotacji znajdującej się na kopercie zawierającej przesyłkę z pismem referendarza sądowego z dnia 27 września 2017 r. wynika, że spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 73 § 1-3 p.p.s.a., gdyż w dniu 2 października 2017 r. przesyłkę awizowano po raz pierwszy, a zawiadomienie o możliwości odbioru tej przesyłki we wskazanej placówce pocztowej, pozostawiono w oddawczej skrzynce pocztowej. Zaś dnia 10 października 2017 r. przesyłkę awizowano powtórnie, co wynika z koperty zawierającej tą przesyłkę. Przesyłkę pozostawiono do odbioru w urzędzie pocztowym w terminie 14 dni licząc od dnia pierwszego awiza, zgodnie z przepisem art. 73 § 3 p.p.s.a., co ustalono w niniejszej sprawie na podstawie pieczęci na zwrotnym potwierdzeniu odbioru i kopercie, z których wynika, że zwrot niepodjętej przesyłki (datownik poczty "ZWROT nie podjęto w terminie") nastąpił w dniu 18 października 2017 r., a więc szesnastego dnia, licząc od dnia pierwszego awiza, które nastąpiło w dniu 2 października 2017 r. Skoro strona skarżąca, pomimo dwukrotnego awiza, nie podjęła przesyłki w terminie wskazanym w art. 73 § 2 i § 3 p.p.s.a. przyjąć trzeba, iż w niniejszej sprawie zachodzi fikcja doręczenia, o której mowa w art. 73 § 4 p.p.s.a., co oznacza, iż skutek doręczenia pisma referendarza sądowego nastąpił, w poniedziałek 16 października 2017 r., tzn. z upływem ostatniego dnia okresu czternastu dni liczonego od następnego dnia po pierwszym dniu złożenia pisma w placówce pocztowej (2 października + 14 dni). Siedmiodniowy termin do nadesłania dokumentów źródłowych i wyjaśnień upłynął zatem bezskutecznie w poniedziałek 23 października 2017 r. Niewiarygodne jest oświadczenie skarżącego, że nie otrzymuje on żadnych dochodów i że mimo braku jakichkolwiek dochodów, nawet dysponując jedynie zadeklarowaną kwotą oszczędności około [...] zł, jest on w stanie utrzymać się samodzielnie. Ponadto skoro skarżący nie udzielił żadnych wyjaśnień na powyższe pismo referendarz sądowego, w tym wyjaśnień co stanowi obecnie źródło jego dochodów, z czego się utrzymuje, czy wykonuje np. prace dorywcze ani też nie udokumentował tych danych za okres ostatnich czterech miesięcy, to powyższe braki nie pozwoliły na ustalenie co stanowi obecnie źródło dochodu skarżącego i w jakiej wysokości uzyskuje on dochody. Wątpliwości tych nie usuwa twierdzenie skarżącego podane we wniosku o prawo pomocy, że aktualnie jest osoba niemajętna i nie posiadająca od kilku lat dochodów. Ponadto skarżący nie odpowiadając na wspomniane pismo referendarza sądowego nie udzielił wyjaśnienia ani też nie udokumentował za okres ostatnich czterech miesięcy czy i w jakiej wysokości otrzymuje pomoc od rodziny i czy w trakcie roku akademickiego otrzymywał stypendium dla studentów i w jakiej wysokości. Nie nadesłał też ewentualnej decyzji uczelni wyższej przyznającej mu stypendium i nie udzielił wyjaśnień dotyczących nauki na uczelni wyższej. Dane te miały na celu ustalenie pełnej rzeczywistej sytuacji dochodowej skarżącego z uwzględnieniem wysokości kwot pomocy finansowej od rodziny i ewentualnego prawa do stypendium. Pomoc finansowa od rodziny współkształtuje zatem sytuację finansową wnioskodawcy. W tym miejscu zauważyć należy, że w przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy, na którą wpływ mogą mieć także inne osoby (por. wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 84/13, LEX nr 1296829). Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. wyrok NSA z dnia 25 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 104/13, LEX nr 1299412). Potwierdza to treść art. 87 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.), dalej: "k.r.o.", zgodnie z którym rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się, jak również art. 128 k.r.o. – w myśl którego obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo (por. post. NSA z dnia 28 sierpnia 2014 r. sygn. akt II FZ 1212/14). Skarżący nie przedłożył także dokumentów dotyczących dochodów z tytułu posiadania akcji, jednostek uczestnictwa w funduszu inwestycyjnym (lub innych) w okresie ostatnich czterech miesięcy i dokumentów dotyczących ich wyceny w tym okresie. Przedłożony przez skarżącego wraz z wnioskiem o prawo pomocy jedyny dokument dotyczący papierów wartościowych, tj. opisany wyżej rachunek, nie odzwierciedla bowiem pełnej sytuacji dochodowej z tego tytułu w okresie ostatnich czterech miesięcy. Skarżący nie nadesłał także wyciągów z kont bankowych i kart kredytowych i lokat bankowych za ostatnie cztery miesiące, co także nie pozwala na ustalenie aktualnej sytuacji dochodowej skarżącego wynikającej ze stanu kont i lokat bankowych. Tym samym nie udokumentował również czy kwota oszczędności kształtuje się w wysokości podanej we wniosku o prawo pomocy. Nie przedłożył ponadto ostatniej decyzji dotyczącej podatku od nieruchomości i podatku rolnego, co nie pozwala na ustalenie czy jest podatnikiem tego podatku. Skarżący nie udzielił wyjaśnień do kogo należy tytuł prawny o lokalu mieszkalnego i czy ponosi opłaty za mieszkanie z uwzględnieniem liczy osób zamieszkujących, co nie pozwala na ustalenie w jakiej wysokości ponosi opłaty za mieszkanie. Skarżący nie wyjaśnił w jakiej wysokości ponosi inne wydatki dotyczące jego utrzymania ani też nie nadesłał dowodów potwierdzających wysokość tych wydatków, co nie pozwala na ocenę czy i w jakiej wysokości ponosi on te wydatki, w tym wydatki wskazane we wniosku o prawo pomocy w wysokości 150 zł z tytułu dojazdu na uczelnie. Skarżący nie nadesłał także zeznania podatkowego za 2016 r., co nie pozwala na ustalenie, czy w poprzednim roku podatkowym uzyskał dochody podlegające opodatkowaniu. Żądanie tych danych miało na celu ustalenie jak kształtowała się sytuacja dochodowa skarżącego w dłuższym okresie czasu. Brak tych danych nie pozwala zatem na ustalenie, co w rzeczywistości stanowi źródło dochodu skarżącego, w jakiej wysokości kształtują się wydatki związane z utrzymaniem, poza wymienionymi we wniosku o prawo pomocy i nieudokumentowanymi wydatkami dotyczącymi dojazdu na uczelnie wyższą i tym samym czy jest on w stanie ponieść koszty sądowe w niniejszej sprawie. Skarżący nie wyjaśnił również z jakiego tytułu jest zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego. Wyjaśnienia te miały na celu ustalenie na podstawie jakiego tytułu skarżący jest zgłoszony do tych ubezpieczeń, tj. np. w związku uzyskaniem statusu studenta, z rejestracją jako osoba bezrobotna, prowadzeniem gospodarstwa rolnego, ewentualnie pobieraniem renty, w związku z zatrudnieniem lub np. jako członek rodziny, gdyż z treści przepisów art. 67 ust. 3 w związku z art. 3 ust. 2 pkt 5 i 6 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tj. Dz. U. z 2016 r., poz. 1793) wynika, że osoba ubezpieczona ma obowiązek zgłoszenia do ubezpieczenia zdrowotnego tych członków rodziny, którzy nie mają innego tytułu do ubezpieczeń społecznych. W takiej sytuacji należy stwierdzić, że ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nie dołożył należytej staranności w wykazaniu, że spełnia przesłanki do przyznania tego prawa. Na stronie skarżącej zaś spoczywa obowiązek wykazania, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy. Dodać należy, że opisane pismo referendarza sądowego z dnia 27 września 2017 r. zostało sporządzone na podstawie art. 255 p.p.s.a, z którego wynika, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o prawo pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja przepisu art. 255 p.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem (post. z dnia 19 czerwca 2012 r. sygn. akt I OZ 38/12). Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Jednocześnie wykazanie, że strona rzeczywiście znajduje się w takiej trudnej sytuacji spoczywa na niej samej. Zatem w jej interesie jest zarówno jak najobszerniejszy opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych, a także jak najściślejsza współpraca z sądem, który dąży do tego, aby sytuację strony w pełni wyjaśnić. Współpracy tej w niniejszej sprawie zabrakło. W tej sytuacji przyjąć należy, że skarżący nie wykazał, że spełnia przesłanki, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a warunkujące przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Na stronie skarżącej zaś spoczywa obowiązek wykazania, poprzez nadesłanie żądanych dokumentów i wyjaśnień, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy. Strona skarżąca bowiem winna wykazać, przedstawiając odpowiednie argumenty i dowody, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W związku z tym nie jest tak, że wszelkie wątpliwości winny być tłumaczone na korzyść strony, tylko wszystko, co wątpliwe strona skarżąca winna wyjaśnić, bo to po jej stronie istnieje powinność dowiedzenia, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. To do strony ubiegającej się przyznanie prawa pomocy należy wykazanie, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przepisach o prawie pomocy (por. post. NSA z dnia 10 sierpnia 2010 r., sygn. akt I GZ 275/10, LEX nr 741268). Z tych względów należało odmówić przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W myśl zaś art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. do czynności w zakresie przyznania prawa pomocy, które wykonuje referendarz sądowy należy wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy; Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 245 § 3 p.p.s.a. i w związku z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a oraz art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a, orzeczono jak w sentencji.