II FZ 1212/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Anna Dumas po rozpoznaniu w dniu 28 sierpnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 22 maja 2014 r., sygn. akt I SA/Lu 100/14 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi P. L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Lublinie z dnia 25 listopada 2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r. postanawia: oddalić zażalenie. II FZ 1212/14 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 22 maja 2014 r., sygn. akt I SA/Lu 99/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w sprawie ze skargi P. L. (dalej: skarżący) na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Lublinie z dnia 25 listopada 2013 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r. odmówił przyznania prawa pomocy. Z uzasadnienia ww. postanowienia wynika, że wnioskiem dołączonym do skargi skarżący zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Na uzasadnienie wniosku podał, że jest osobą bezrobotną, mieszka razem z rodzicami, którzy go utrzymują. Dochód rodziców składa się natomiast z otrzymywanych świadczeń emerytalnych w łącznej wysokości 3.297,95 zł. Dalej skarżący podniósł, że w związku chorobą ojca, który wymaga stałej opieki, większość środków pieniężnych jest przeznaczana na zakup leków oraz sprzętu ortopedycznego. Dodatkowo z dochodów tych opłacany jest czynsz oraz pokrywane są w części koszty utrzymania trójki małoletnich dzieci skarżącego, które z nim nie mieszkają. Skarżący wskazał, że nie posiada jakichkolwiek oszczędności, zaś większość zgromadzonych przez niego środków została wykorzystana na wydatki związane z zakończeniem działalności gospodarczej oraz uiszczenie opłat związanych z wniesieniem dwóch skarg Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie. Uzupełniając przedmiotowy wniosek skarżący nadesłał wyciągi z rachunków bankowych matki, oświadczając, że ani on ani jego ojciec nie posiadają kont bankowych, zaświadczenia o dochodach w 2012 r. i 2013 r., decyzję z dnia 25 marca 2014 r. o uznaniu go za osobę bezrobotną i odmowie przyznania prawa do zasiłku, zaświadczenie o zameldowaniu, odcinek wypłaty emerytury ojca za marzec 2014 r., umowę kredytu konsumpcyjnego z dnia 18 lutego 2013 r. zawartą przez ojca skarżącego na kwotę 2.920,00 zł, oświadczenie o nieposiadaniu pojazdów mechanicznych oraz dowody wpłat i faktury określające wysokość kosztów utrzymania gospodarstwa domowego (czynsz, energia elektryczna, telefon). Postanowieniem z dnia 7 kwietnia 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, wskazując na posiadane przez matkę skarżącego na rachunku bankowym środki, wielokrotnie przewyższające kwotę wymaganych we wszystkich (dwóch) sprawach wpisów. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw, podnosząc, że pozostając bez pracy i bieżących środków do utrzymania jest zdany na pomoc rodziców w zakresie wspólnego mieszkania. Ponownie wskazał, że obecnie nie posiada żadnych oszczędności, a wszelkie zgromadzone w przeszłości środki finansowe zostały w całości wykorzystane na wydatki związane z zakończeniem prowadzonej działalności gospodarczej i na opłaty związane ze składanymi skargami. Podniósł również, że oszczędności rodziców są "oszczędnościami ich życia" i finansowanie postępowania sądowego toczącego się wobec skarżącego pozostaje poza ich obowiązkiem. Postanowieniem z dnia 22 maja 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił przyznania prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji wskazał na okoliczność prowadzenia przez skarżącego gospodarstwa domowego wraz z rodzicami i podkreślił, że dokonując oceny możliwości strony w zakresie ponoszenia kosztów postępowania sądowego Sąd bierze pod uwagę sytuację majątkową i dochody wszystkich domowników prowadzących wspólne z nim gospodarstwo domowe. W tym kontekście Sąd zwrócił uwagę na fakt, że matka skarżącego posiada środki finansowe zgromadzone na rachunkach w wysokości wielokrotnie przewyższającej wymaganą wartość wpisu nie tylko w niniejszej sprawie, lecz w obydwu prowadzonych sprawach ze skarg wnioskodawcy, w których złożył on wniosek o przyznanie prawa pomocy. Sąd uznał, że bez znaczenia pozostaje, iż środki te nie należą do niego tylko stanowią oszczędności jego rodziców, wskazując przy tym na obowiązek niesienia sobie nawzajem pomocy spoczywający na osobach prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. Sąd wskazał także, że instytucja prawa pomocy może mieć zastosowanie jedynie wobec osób znajdujących się w skrajnie trudnej sytuacji materialnej uniemożliwiającej zaspokojenie bieżących potrzeb oraz podkreślił, że skarżący już na etapie postępowania odwoławczego winien uwzględnić potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel. W zażaleniu na ww. postanowienie skarżący zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a." poprzez błędną jego wykładnię, a w konsekwencji błędne zastosowanie. W związku z powyższym wniósł o uchylenie w całości lub zmianę zaskarżonego postanowienia WSA w Lublinie przez uwzględnienie wniosku skarżącego o udzielenie prawa pomocy. W uzasadnieniu zażalenia skarżący powtórzył dotychczasową argumentacją, zwrócił uwagę m. in. na to, że nie prowadzi już działalności gospodarczej, osobiście sprawuje opiekę nad chorymi rodzicami, którzy pomagają mu w utrzymaniu, jest zarejestrowany jako bezrobotny bez prawa do zasiłku, nie posiada oszczędności. Podniósł, że Sąd w niniejszej sprawie winien badać przede wszystkim sytuację majątkową samego wnioskodawcy, mając przy tym na względzie całokształt stanu majątkowego strony. Wskazano również, że błędne jest argumentowanie, iż strona winna mieć świadomość kosztów związanych z postępowaniem sądowym i zgromadzić na jego potrzeby odpowiednie środki przed faktycznym jego wytoczeniem. Nadto, skarżący zaznaczył, że nie tworzy z rodzicami wspólnego gospodarstwa. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Podkreślić jednak należy, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy, zgodnie z treścią omawianego przepisu, ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku środków na poniesienie kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli wedle jego uznania będzie to konieczne dla zapewnienia jednostce dostępu do sądu. Ponadto należy wskazać, że instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Rozpoznając sprawę Sąd pierwszej instancji miał obowiązek wszechstronnie i wyczerpująco odnieść się do przytoczonych we wniosku okoliczności oraz do materiału dowodowego zebranego w sprawie i w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego tym wymogom sprostał. Dokonana analiza sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego pod kątem przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a jest prawidłowa i nie została skutecznie podważona w zażaleniu. Okolicznością podstawową dla orzeczenia Sądu pierwszej instancji było wskazanie na środki finansowe zgromadzone na rachunkach matki skarżącego. Jak nadmienił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, posiada ona dwa rachunki lokat terminowych, na których na dzień 21 marca 2014 r. zgromadzone były środki w wysokości: 10.370,64 zł i 5.361,09 zł oraz posiada dwa rachunki bieżące: oszczędnościowy i oszczędnościowo-rozliczeniowy, na których w tej dacie znajdowały się środki w kwocie odpowiednio 5.059,28 zł i 5.000,36 zł. Odnosząc się do twierdzeń skarżącego podnoszonych w tym zakresie w zażaleniu, wskazać należy na rozważania Naczelnego Sądu Administracyjnego czynione w postanowieniu z dnia 10 września 2013 r., sygn. akt I GZ 375/13 (dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl – zwana dalej: CBOSA), na które wskazywał również sam skarżący, a w których podniesiono, że przez pojęcie "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" należy rozumieć stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymaniu tego gospodarstwa. W zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 p.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z 29 listopada 2012 r., sygn. akt II GZ 442/12, CBOSA). Tym samym, stwierdzić należy, że prawidłowo uznał Sąd pierwszej instancji, iż rodzice skarżącego tworzą z nim gospodarstwo domowe, a przez to ich łączne wydatki i zdolności finansowe bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy, co koresponduje choćby z art. 87 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.), dalej: "k.r.o.", zgodnie z którym rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się, jak również art. 128 k.r.o. – w jego myśl obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Słusznie Sąd pierwszej instancji przywoływał ww. regulację. Podnoszone w zażaleniu twierdzenie, zgodnie z którym skarżący nie współkształtuje sytuacji finansowej rodziców, należy uznać za błędne – skoro bowiem ci go utrzymują, razem też mieszkają, bez wątpienia okoliczności te pozostają w związku z ich sytuacją finansową, a zatem ją współkształtują. Wobec powyższego, mając na uwadze szczególny charakter prawa pomocy, uznać trzeba, że środki zgromadzone na rachunku matki pozwalają skarżącemu ponieść koszty postępowania w niniejszej sprawie. Zgodzić również należy się z twierdzeniem Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonym w postanowieniu z dnia 16 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 205/13 (CBOSA), w którym wskazano, że zapobiegliwości i przezorności w zakresie zabezpieczenia środków na ponoszenie kosztów sądowych należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów - także sądowych. Nie umniejsza temu okoliczność zakończenia prowadzenia działalności gospodarczej. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.