IV SA/Wr 563/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ireneusz Dukiel Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca) Sędzia WSA Katarzyna Radom Protokolant: Z-ca Kierownika Sekretariatu Wydziału IV Krzysztof Erbel po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 10 lutego 2022 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłaconego za okres od dnia 1 września 2012 r. do dnia 30 września 2012 r. za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi I. oddala skargę w całości; II. przyznaje adwokat J. O. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu - kwotę 295,20 (słownie: dwieście dziewięćdziesiąt pięć i 20/100) złotych, w tym 23 % VAT, tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu sądowym. W dniu 22 listopada 2011 r. M. K. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na syna R. B. na okres świadczeniowy 2011/2012. Decyzją z dnia [...] nr [...] Prezydent W. przyznał stronie świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną R. B. w kwocie 300 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2011 r. do 30 sierpnia 2012 r. W dniu 6 lutego 2012 r. organ pierwszej instancji wszczął postępowanie w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 września do 30 września 2012 r. Decyzją z dnia [...] nr [...] Prezydent W. uznał świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wypłacone stronie za okres od 1 września 2012 r. do 30 września 2012 r. za nienależnie pobrane w łącznej wysokości 300 zł i podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Organ pierwszej instancji zauważył, że strona w dniu 26 października 2019 r. dostarczyła do organu odpis zupełny aktu małżeństwa, zgodnie z którym w dniu 18 sierpnia 2012 r. zawarła związek małżeński z K. B. Zatem przy ustalaniu dochodu rodziny od września 2012 r. należało uwzględnić również dochody małżonka strony. Organ wezwał stronę oraz K. B. do udokumentowania osiąganych przez niego dochodów. Wezwania te pozostały bezskuteczne i brak jest możliwości ustalenia dochodu rodziny za wrzesień 2012 r. Strona, zarówno we wniosku jak i w decyzji z dnia [...] została pouczona o obowiązku bezzwłocznego powiadomienia organu o zmianie sytuacji rodzinnej. Wobec powyższego świadczenie pobrane przez stronę za wrzesień 2012 r. należało uznać za świadczenie nienależnie pobrane. W odwołaniu od decyzji strona wyjaśniła, że jej małżeństwo faktycznie trwało 1 rok, a następnie mąż odszedł od niej. W tym czasie strona zajęta była też opieką ad matką, chorującą onkologicznie. Powództwo o rozwód wniósł jej mąż, który powiedział jej, że sprawa rozwodowa została zakończona i należy czekać na nadesłanie przez sąd odpowiednich dokumentów. Po trzech latach strona dowiedziała się o umorzeniu postępowania w sprawie o rozwód i sama złożyła kolejny pozew o rozwód. Strona wskazała, ze nie przypuszczała, iż niepoinformowanie organu o zmianie stanu cywilnego będzie miało aż takie konsekwencje, zwłaszcza że syn pochodzi z jej pierwszego małżeństwa. Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. decyzją z dnia [...] nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy wyjaśnił, że strona nie poinformowała organu o zawarciu związku małżeńskiego, pomimo stosownych pouczeń zamieszczonych we wniosku o ustalenie prawa do świadczeń i w decyzji przyznającej świadczenie. Pomimo skierowania wezwań do strony i jej małżonka o udokumentowanie jego dochodów, w sprawie brak było możliwości ustalenia dochodu rodziny. Skutkowało to prawidłowym przyjęciem, ze świadczenie pobrane za wrzesień 2019 r, jest świadczeniem nienależnie pobranym. Nie zgadzając się z powyższą decyzją strona wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z dnia 4 lutego 2022 r. pełnomocnik strony wyznaczony z urzędu wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, zarzucając: - błędną wykładnię art. 2 pkt 12 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów przez przyjęcie, że posłużenie się w definicji "rodziny" zwrotem "odpowiednio" nie uprawnia organu do analizy faktycznego składu rodziny osoby uprawnionej do alimentów w kontekście osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe oraz przez przyjęcie, że mąż skarżącej, który nie utrzymuje z nią kontaktów i nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego nie może zostać wyłączony ze składu rodziny osoby uprawnionej do alimentów wbrew formalnej definicji pojęcia "rodzina", - naruszenie art. 136 § 1, art. 77 i art. 86 k.p.a. przez nieprzeprowadzenie dodatkowego postępowania w celu uzupełnienia dowodów i ustalenia, czy strona w sposób świadomy wprowadziła organ administracji w błąd co do składu rodziny w celu uzyskania nienależnego świadczenia oraz zaniechanie przeprowadzenia dowodu z przesłuchania strony na powyższą okoliczność. Strona wskazała, że organy obu instancji błędnie ustaliły skład jej rodziny, zaliczając do niej jej męża, który od 2013 r. nie utrzymywał z nią kontaktów. Skarżąca prowadziła wspólne gospodarstwo domowe wraz z synem. Nie znali miejsca pobytu i adresu męża strony. Należało mieć na uwadze faktyczne relacje między członkami rodziny, a nie formalnoprawny status. Odpowiednie stosowanie przepisu prawa nie nakazuje mechanicznego stosowania normy prawnej ani nie zwalnia od obowiązku rozpatrzenia, w jakim zakresie oraz w jaki sposób należy ją stosować w konkretnej sytuacji. Ponadto organy nie ustaliły, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z winy strony i w konsekwencji, czy świadczenie to miało charakter nienależnego w rozumieniu art. 2 pkt 7 ustawy. Zgodnie bowiem z art. 2 pkt 7 i art 23 ust. 1 ustawy obowiązek zwrotu został połączony nie z samym pojęciem "nienależnego świadczenia", ale "świadczenia nienależnie pobranego". Obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczenia, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga nie podlega uwzględnieniu. Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2021 r., poz. 877). Istotą sporu w niniejszej sprawie jest interpretacja pojęcia rodziny. Zgodnie z art. 2 pkt 12 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów pojęcie "rodzina" oznacza rodziców osoby uprawnionej, małżonka rodzica osoby uprawnionej, osobę, z którą rodzic osoby uprawnionej wychowuje wspólne dziecko, pozostające na ich utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25 roku życia. Jak z powyższego wynika, w art. 2 ust. 12 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ustawodawca określił krąg osób tworzących rodzinę. Z treści tego przepisu nie wynika, aby zaliczenie do członków rodziny obwarowane było dodatkowymi warunkami. Istotne jest, czy dana osoba zalicza się do kręgu osób wymienionych w tym przepisie. Zatem bez znaczenia dla potrzeb ustalenia uprawnienia do otrzymywania świadczenia alimentacyjnego jest pozostawanie z osobą uprawnioną do świadczeń we wspólnym gospodarstwie domowym, czy też w bliskich relacjach. Znaczenie i zakres pojęcia "rodziny" pozostaje bowiem, na potrzeby spraw dotyczących świadczeń alimentacyjnych w oderwaniu od rozumienia języka potocznego lub prawnego (definicji przyjętych w innych aktach prawnych). Przyjęta definicja nie bazuje wyłącznie na kryteriach pokrewieństwa. Odpowiednie uwzględnianie wymienionych w art. 2 pkt 12 ustawy osób w składzie rodziny skutkuje tym, że podlegają oni zaliczeniu do tego kręgu, o ile w konkretnej sytuacji istnieją. Takie też stanowisko jest ugruntowane w orzecznictwie (por. wyroki NSA z 16 czerwca 2016 r., sygn. I OSK 2228/14; z 3 lutego 2017 r., sygn. I OSK 2430/16; z 18 października 2017, sygn. I OSK 715/17, z 4 grudnia 2019 r., sygn. akt I OSK 3303/18 - wszystkie przywoływane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl., w skrócie: CBOSA). Wobec tego należy stwierdzić, że dla ustalenia, czy określona osoba wchodzi w skład rodziny, bez znaczenia w rozumieniu przytoczonej regulacji jest fakt wspólnego gospodarowania. Ustawodawca określając pojęcie rodziny, uwzględnia bowiem jedynie ściśle określony stan prawny, nie zaś stan faktyczny lub przesłankę wspólnego gospodarowania. Przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w przypadku rodziny w ogóle nie przewidują możliwości badania faktycznych okoliczności dotyczących na przykład wspólnego gospodarowania. Zatem ustalanie tych faktów w postępowaniu administracyjnym jest bez znaczenia. Definicja pojęcia "rodzina", zawarta w art. 2 pkt 12 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w sposób precyzyjny i wyczerpujący określa krąg osób, które w postępowaniu o przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego są uznawane za rodzinę – nakazuje stosowanie tego pojęcia w sposób formalny bez odwołania się do okoliczności wspólnego prowadzenia gospodarstwa domowego, wspólnego zamieszkania lub faktów związanych z dobrymi lub złymi relacjami pomiędzy wymienionymi w tym przepisie osobami. Pomimo posłużenia się przez ustawodawcę, w omawianym art. 2 pkt 12, sformułowaniem "odpowiednio", nie można uznać, że dopuszczono w tego rodzaju sprawach analizę stanu faktycznego rodziny w kontekście osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, skarżąca w dniu 18 sierpnia 2012 r., a więc w trakcie pobierania przyznanego świadczenia z funduszu alimentacyjnego na okres 2011/2012, zawarła związek małżeński z K. B. Bez wątpienia, stosownie do art. 2 pkt 12 ustawy K. B. wchodził w skład rodziny jako małżonek rodzica osoby uprawnionej do alimentów, a dochody męża strony należało zaliczyć do dochodu rodziny. Mając na uwadze argumentację skarżącej należy na marginesie zauważyć, że sporne świadczenie zostało pobrane za wrzesień 2012 r., a jak podnosi sama skarżąca dopiero od 2013 r. zaprzestała utrzymywania kontaktów z mężem. Zgodnie z art. 23 ust. 1 cyt. ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Natomiast stosownie do art. 2 pkt 7 lit. a) cyt. ustawy nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Przesłanki wskazane w art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym – zob. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 8 listopada 2017 r., sygn. akt II SA/Rz 1023/17 i przywołane tam orzecznictwo. Podstawa zwrotu określona w art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy, nawiązuje do zaniechania udzielenia organowi informacji w trakcie korzystania ze świadczenia (zob. A. Korcz–Maciejko, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2010, str. 70–71, tak też Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 sierpnia 2017 r. sygn. akt I OSK 2903/15). Dlatego też w postępowaniu o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego w rozumieniu art. 2 pkt 7 ustawy. Zdaniem Sądu przyjęcie, że pobrane świadczenie było nienależne w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy wymagało zatem wykazania negatywnego zachowania świadczeniobiorcy, ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Wynika to z faktu, że zgodnie z treścią art. 2 pkt 7 i 23 ust. 1 ustawy obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są zaś pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie zwraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r. sygn. I OSK 826/09, wyroki WSA w Krakowie z dnia 21 stycznia 2016 r. sygn. akt III SA/Kr 1037/15, w Poznaniu z dnia 24 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Po 782/12 oraz z dnia 22 października 2010 r., sygn. akt II SA/Po 478/10, publ. CBOSA). Do wydania decyzji o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane nie wystarczy ustalenie, że świadczenie zostało wypłacono mimo "ustania albo wstrzymania prawa do świadczeń". Natomiast dla zastosowania wskazanej przez organy podstawy prawnej (art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy) niezbędne jest wykazanie, że osoba, która to świadczenie pobrała miała lub powinna mieć świadomość tego, że świadczenie jej nie przysługiwało. Dla skutecznego postawienia stronie zarzutu nienależnie pobranego świadczenia należy wykazać, że osoba uprawniona została prawidłowo poinformowana, jakie okoliczności powodują ustanie prawa do świadczeń. W rozpatrywanej sprawie skarżąca została prawidłowo pouczona o okolicznościach powodujących ustanie lub wstrzymanie wypłaty świadczenia. Mianowicie w części I punkcie 3 wniosku o przyznanie świadczenia "Dane członków rodziny" wskazano, że chodzi także o małżonka rodzica osoby uprawnionej. W części II pkt 2 wniosku "Oświadczenia służące ustaleniu prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego" wnioskodawczyni oświadczyła, że nie pozostaje w związku małżeńskim. We wniosku zamieszczono również pouczenie, że "w przypadku zmiany liczby członków rodziny lub innych zmian (...), osoba ubiegająca się jest zobowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach organ właściwy wierzyciela. Fakt zapoznania się z pouczeniami zamieszczonymi w części VII wniosku strona potwierdziła własnoręcznym podpisem z datą 22 listopad 2012 r. Również decyzja o przyznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, doręczona stronie, zawiera stosowne pouczenia. W punkcie 2 pouczono stronę, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny (...) osoba, która wystąpiła z wnioskiem o przyznanie tych świadczeń zobowiązana jest do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia. Natomiast w punkcie 3 pouczono stronę, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725 zł. Zatem skarżąca, zarówno we wniosku, jak i w decyzji o przyznaniu świadczeń została pouczona w sposób jasny i zrozumiały o konieczności poinformowania organu o zmianie liczby członków rodziny, w tym poinformowania o fakcie zawarcia małżeństwa. Tym samym bezpodstawne są twierdzenia skarżącej, że pobranie świadczenia za wrzesień 2012 r, nastąpiło bez jej winy. Dodatkowo organ w trakcie postępowania w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego wezwał skarżąca w dniu 2 grudnia 2020 r. do udokumentowania dochodów osiąganych przez jej ówczesnego małżonka oraz wystąpił dwukrotnie (w dniu 27 października 2020 r. i 3 lutego 2021 r.) do K. Bizonia w celu przedłożenia dokumentów dotyczących uzyskiwanych dochodów. Powyższe wezwania okazały się bezskuteczne, a więc skarżąca nie udokumentowała dochodów swojego małżonka. Wobec powyższego nieuzasadnione są zarzuty odnośnie naruszenia art. 2 pkt 7 i pkt 12 oraz art. 77, art. 86 i art. 136 § 1 k.p.a. Mając na uwadze powyższe, Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.