IV SA/Wr 564/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alojzy Wyszkowski po rozpoznaniu w dniu 18 marca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale IV wniosków skarżącego przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie ze skargi Z. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku okresowego postanawia: I. umorzyć postępowanie wszczęte wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych; II. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. Postanowieniem z dnia 12 listopada 2015 r. sygn.. akt I OZ 1483 /15 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na postanowienie tut. Sądu z dnia 10 września 2015 r. wdane w tej sprawie umarzające postępowanie z wniosku skarżącego (z dnia 14 maja 2015 r.) o zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu z uwagi na nadużywanie tego prawa. Odpis powyższego postanowienia został doręczony skarżącemu w dniu 30 listopada 2015 r. Pismem z dnia 1 grudnia 2015 r. skarżący złożył m. in. wniosek o przyznanie prawa pomocy w całości, w tym o ustanowienie adwokata z urzędu i wniosek o odroczenie rozpoznania sprawy do czasu ustanowienia adwokata. Do pisma tego dołączył złożony na urzędowym formularzu z dnia 1 grudnia 2015 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, że domaga się ustanowienia adwokata z uwagi na ciężką sytuację materialną spowodowaną brakiem pracy i dochodów oraz jakiejkolwiek pomocy ze strony MOPS i innych osób. Jest zmuszony głodować, gdyż ostatni dochód jaki otrzymał to było jednorazowe stypendium szkoleniowe z PUP w listopadzie 2013 r. w wysokości 988 zł brutto. Toczą się postępowania sądowe o zapłatę za czynsz i energię. Grozi mu eksmisja na bruk i śmierć z głodu. Decyzją PUP z dnia [...] maja 2015 r. pozbawiono go statusu osoby bezrobotnej bez możliwości ponownej rejestracji mimo, że nigdzie nie pracuje i nie otrzymuje dochodów. Wskazał, że posiada mieszkanie kwaterunkowe i nie posiada innych nieruchomości, ani oszczędności, papierów i przedmiotów wartościowych oraz wierzytelności. Postanowieniem z dnia 30 grudnia 2015 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu (pkt I sentencji) i umorzył postępowanie z wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych (pkt II sentencji). Odmowa ustanowienia pełnomocnika z urzędu została uzasadniona nadużyciem prawa do przyznania prawa pomocy. Odpis powyższego postanowienia został skutecznie doręczony skarżącemu w dniu 18 stycznia 2016 r. Pismem z dnia 19 stycznia 2016 r. nazwanym "wniosek" skarżący ponownie podał, że domaga się ustanowienia adwokata z urzędu oraz zawieszenia postępowania i ukarania organu grzywną za przewlekłość postępowania. W dniu 21 stycznia 2016 r. wpłynął do Sądu sprzeciw skarżącego od postanowienia referendarza sądowego z dnia 30 grudnia 2015 r. Kolejnym postanowieniem z dnia 26 stycznia 2016 r. referendarz sądowy w wyniku rozpatrzenia wniosku z dnia 19 stycznia 2016 r. odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu Odmowa ustanowienia pełnomocnika z urzędu została uzasadniona nadużyciem prawa do przyznania prawa pomocy. Odpis powyższego postanowienia został doręczony skarżącemu w dniu 1 lutego 2016 r. Skarżący pismem z dnia 4 lutego 2016 r. złożonym osobiście w tut. Sądzie złożył w ustawowym terminie sprzeciw od postanowienia referendarskiego z dnia 26 stycznia 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Przepis art. 260 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., w stanie prawnym mającym zastosowanie w niniejszej sprawie stanowił, że w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega ponownie rozpoznaniu przez Sąd. Innymi słowy konsekwencją skutecznego wniesienia sprzeciwu na gruncie tej regulacji jest traktowanie orzeczenia referendarza sądowego jako "niebyłego", bowiem na skutek wniesienia sprzeciwu zadaniem Sądu jest samodzielne rozpoznanie sprawy "od nowa". Wobec powyższego rozpoznaniu w niniejszej sprawie podlegają oba wnioski skarżącego złożone w tutejszym Sądzie w odstępie niespełna dwóch miesięcy tj. 2 grudnia 2015 r. oraz 19 listopada 2016 r. Zgodnie z regułą - wyrażoną wprost w art. 199 p.p.s.a.- strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (tj. koszty sądowe i koszty ustanowienia fachowego pełnomocnika) chyba, że przepis szczególny stanowi inaczej. Do przepisów szczególnych należy zaliczyć przepisy p.p.s.a. określające przesłanki, od spełnienia których zależy przyznanie prawa pomocy. Przepis art. 244 § 1 p.p.s.a. przewiduje, że prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei, w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Równocześnie wskazać należy, że ustawa procesowa regulująca postępowanie przed sądami administracyjnymi przewiduje ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych o charakterze przedmiotowym , obejmującym poszczególne kategorie spraw. I tak w art. 239 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a. ustawodawca przewidział zwolnienie z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych (opłat sądowych i wydatków) dla strony skarżącej działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Tym samym, rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w powyższym zakresie stało się zbędne, co obligowało Sąd do jego umorzenia na podstawie art. 249 a p.p.s.a., o czym orzeczono w pkt I sentencji postanowienia. Za bezcelowe należy bowiem uznać rozpoznawanie takiego wniosku w sytuacji kiedy strona korzysta w tym zakresie ze zwolnienia ustawowego. Z kolei wnioski skarżącego o ustanowienie pełnomocnika procesowego w postaci adwokata nie zasługują - w ocenie Sądu - na uwzględnienie z przyczyn, o których mowa poniżej. Należy podkreślić, że instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie przyjmuje się, że nadużycie praw procesowych należy uznać za samoistną instytucję prawa procesowego (por. Piotr Przybysz, Nadużycie prawa w prawie administracyjnym, [w:] H. Izdebski, A. Stępkowski, Nadużycie prawa, Warszawa 2003). Do nadużycia prawa dochodzi w sytuacjach, gdy strona podejmuje prawnie dozwolone działania dla celów innych, niż przewidziane przez ustawodawcę. Każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego. Prawo to powinno być jednak wykonywane zgodnie z celem, na który zostało przyznane. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (por. Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym; Prokuratura i prawo, nr 11/2007). Tak samo należy ocenić działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych w celu innym, niż ochrona swoich praw. Stanowisko takie znajduje aprobatę nie tylko w doktrynie oraz orzecznictwie sądów polskich, ale także akceptowane jest przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, który wielokrotnie zwracał uwagę, że określone działania strony w procesie można uznać za nadużycie prawa do sądu. Za dopuszczalną uznano m.in. odmowę przyznania pomocy prawnej z uwagi na nadużycie prawa do sądu (por. Europejska Konwencja Praw Człowieka i jej system kontrolny – perspektywa systemowa i orzecznicza, red. M. Balcerzak, T. Jasudowicz, J. Kapelańska-Pręgowska, Toruń 2011). Podkreślenia wymaga, że ocena działań stron postępowania sądowoadministracyjnego pod kątem nadużycia prawa wymaga każdorazowo wnikliwej analizy, tak, aby mieć pewność, że rzeczywiste prawo do sądu nie doznało żadnego uszczerbku. Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, Sąd doszedł do przekonania, że złożone w tej sprawie żądanie przyznania prawa pomocy należy ocenić jako nadużycie tego uprawnienia. Ilość spraw skarżącego podlegających kontroli sądowoadministracyjnej jednoznacznie dowodzi, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swoich praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, lecz inicjowanie postępowań sądowych, które stanowią cel sam w sobie. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, że skarżący w latach 2009 - 2015 zainicjował znaczną ilość postępowań sądowoadministracyjnych , a mianowicie wniósł do Wydziału IV tutejszego Sądu ponad 600 skarg i wniosków wszczynających postępowanie sądowe. W listopadzie 2015 r. liczba zarejestrowanych spraw skarżącego przekroczyła 633 spraw. W większości rozpoznanych spraw skargi strony zostały odrzucone, a więc nie doszło do ich merytorycznego rozpoznania. W latach 2009-2014 skarżący złożył również około 240 wniosków o przyznanie prawa pomocy, przy czym część wniosków pozostawiono bez rozpoznania (106 ) , część wniosków oddalono na podstawie art. 247 p.p.s.a. z uwagi na oczywistą bezzasadność skargi, jednak większość wniosków rozpoznano, odmawiając przyznania prawa pomocy z uwagi na nadużycie tej instytucji (82), przyznając skarżącemu prawo pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu ( 27). W kilkudziesięciu sprawach umorzono postępowanie wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych (około 40) bądź poinformowano skarżącego pismem, że jest zwolniony z kosztów sądowych z mocy ustawy (ok 40). Analiza akt spraw zawisłych przed tutejszym Sądem i rozpoznanych , w których reprezentował skarżącego wyznaczony z urzędu pełnomocnik dowodzi tego ,że w większości tych spraw ustanowiony w sprawie pełnomocnik z urzędu składał opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. Skarżący wypowiadał również pełnomocnictwa wyznaczonym z urzędu pełnomocnikom. Równocześnie w dużej ilości spraw skarżący złożył również wnioski o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczeń kończących postępowanie sądowe, a także wnioski o dokonanie wykładni tych orzeczeń i wstrzymanie ich wykonania. Skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia kończącego postępowanie zostały odrzucone, z powodu ich niedopuszczalności. Wnioski o wykładnię orzeczeń zostały załatwione odmownie lub też dodatkowo umorzono postępowanie wszczęte kolejnymi wnioskami w tym przedmiocie. We wszystkich sprawach odmówiono wstrzymania wykonania orzeczenia. Ponadto skarżący wielokrotnie składał wnioski o wyłączenie sędziów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, przy czym po wyznaczeniu przez Naczelny Sąd Administracyjny innego Sądu, np. w Gliwicach, w Opolu, celem rozpoznania sprawy, skarżący wnosił o wyłączenie sędziów również i tych Sądów. Nadto wskazać należy, że o ile sąd zobligowany jest wszcząć postępowanie w efekcie skutecznego wniesienia każdej skargi czy wniosku wszczynającego postępowanie, to już przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu, musi być racjonalnie uzasadnione. Sąd, jako gospodarz postępowania, będący jednocześnie dysponentem środków publicznych w tym zakresie, nie może akceptować sytuacji, w której koszty wszczętych przez skarżącego, licznych i merytorycznie wątpliwych postępowań sądowych, zostałyby sfinansowane przez Skarb Państwa. Działania procesowe skarżącego stanowią przykład nadużycia prawa do sądu i jako takie nie zasługują na ochronę i skutkować powinny odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Należy bowiem wyważyć z jednej strony indywidualne prawo skarżącego do sądu i prawo do sądu ujmowane generalnie, którego elementem jest także prawo do rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Wobec ograniczenia środków publicznych, przyznanie skarżącemu prawa pomocy oznaczałoby wydłużenie postępowania w pozostałych sprawach sądowoadministracyjnych, które nie są wszczynane dla samego faktu zainicjowania sprawy, a zatem godzić mogłoby w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 18 marca 2014 r., I OZ 175/14, z dnia 18 grudnia 2014 r., I OZ 1163/14 i z dnia 19 grudnia 2014 r., I OZ 1179/14). W konsekwencji powyższego należało odmówić zastosowania w sprawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i uznać, że oba wnioski skarżącego tożsamej treści o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata nie zasługiwały na uwzględnienie, o czym orzeczono w pkt II postanowienia.