IV SA/Wr 583/10
WyrokWSA we Wrocławiu2011-01-19
Skład orzekający: Tadeusz Kuczyński, Wanda Wiatkowska-Ilków, Alojzy Wyszkowski
Analiza orzeczenia
Sekcja wygenerowana przez AI na podstawie treści orzeczenia — nie stanowi cytatu.
Zagadnienie prawne
Czy organ administracji publicznej może wydać decyzję o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej, opierając się na analizie dokumentacji medycznej, jeśli strona skarżąca odmawia poddania się niezbędnym badaniom lekarskim?Ratio decidendi
Organ administracji publicznej może wydać decyzję o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej, opierając się na analizie zgromadzonej dokumentacji medycznej, nawet jeśli strona skarżąca odmawia poddania się niezbędnym badaniom lekarskim. Odmowa współpracy ze strony strony postępowania, która uniemożliwia przeprowadzenie kluczowych badań, pozwala organowi na wyciągnięcie wniosków z dostępnych dowodów, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej i obowiązkiem współdziałania strony w postępowaniu.Stan faktyczny
Sprawa dotyczyła skargi M. P. na decyzję Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego we W. utrzymującą w mocy decyzję o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej – uszkodzenia słuchu wywołanego hałasem. Mimo licznych badań i opinii lekarskich, a także uchylenia wcześniejszych decyzji przez NSA, skarżący konsekwentnie odmawiał poddania się dalszym niezbędnym badaniom, co uniemożliwiło organom ostateczne rozstrzygnięcie sprawy. Sąd rozpoznał skargę na decyzję organu II instancji.Rozstrzygnięcie
Oddalono skargę.Pełny tekst orzeczenia
Wojewódzki Sąd Administracyjny w e Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Kuczyński (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Wanda Wiatkowska-Ilków Sędzia WSA Alojzy Wyszkowski Protokolant Aleksandra Markiewicz po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 19 stycznia 2011 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję D. Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego we W. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej oddala skargę.
Decyzją [...] Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego we W. z dnia [...], nr [...], na podstawie art. 12 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz. U. z 2006 r. Nr 122, poz. 851, z późn. zm. ) oraz § 10 ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. Nr 65 poz. 294, z późn. zm.) w związku z § 11 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. Nr 105, poz. 869), jak również art. 138 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, z późn. zm. ) i po rozpatrzeniu odwołania M. P. od decyzji z dnia [...] Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w W., nr [...], o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej - uszkodzenie słuchu wywołane działaniem hałasu (poz. 15 wykazu chorób zawodowych określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych, Dz. U. z 1983 r. Nr 65 poz. 294 z późn. zm.) u M. P. - zaskarżoną decyzję utrzymano w mocy.
W motywach uzasadnienia tego rozstrzygnięcia podano, że M. P. ur. [...] zatrudniony był kolejno w:
Zakładach Radiowych "Diora" w W.
- od 1 września 1977 r. do 29 kwietnia 1979 r. jako zestrajacz urządzeń elektronicznych,
Wojewódzkiej Komendzie Ochotniczych Hufców Pracy w W.
- od 2 maja 1978 r. do 31 marca 1979 r. jako starszy wychowawca, Przedsiębiorstwie Budownictwa Komunalnego w S.
- od 1 kwietnia 1979 r. do 31 stycznia 1980 r. jako inspektor ds. OHP,
Przedsiębiorstwie Budownictwa Komunalnego w Ś.
- od 1 lutego 1980 r. do 6 października 1980 r. jako inspektor ds. OHP, Przedsiębiorstwie PKS we W. Oddział Towarowo-Osobowy w Ś.
- od 7 października 1980 r. do 30 września 1983 r. jako inspektor ds. OHP,
Zakładach Porcelany Stołowej "[...]"w W.
- od 5 października 1983 r. do 30 kwietnia 1985 r. jako przerabiacz mas,
Fabryce Porcelany "[...]"w budowie w W. (obecnie Fabryka Porcelany "[...]" Spółka z o.o. w upadłości)
- od 13 maja 1985 r. do 31 października 1991 r. jako operator urządzeń do przerobu mas i szkliw (praca w narażeniu na ponadnormatywny hałas),
- w latach 1991-1993 przebywał na zasiłku dla bezrobotnych,
W. Wytwórni Sprzętu Sportowego "[...]" w W.
- od 17 sierpnia 1993 r. do 16 listopada 1993 r. jako referent do spraw sprzedaży,
- do 17 maja 1994 r. przebywał na zasiłku dla bezrobotnych,
Przedsiębiorstwie Produkcyjno-Handlowym "[...]"w W.
- od 18 maja 1994 r. do 31 stycznia 1995 r. jako akwizytor kierowca,
PPHU "AZ" w P.
- od 1 sierpnia 1995 r. do 30 września 1996 r. jako przedstawiciel handlowy- kierowca,
- od 20 lipca 1997 r. do 20 stycznia 1998 r. pobierał zasiłek dla bezrobotnych,
- od 21 stycznia 1998 r. bez prawa do zasiłku do 14 marca 2005 r.
W. Ośrodek Medycyny Pracy w W. dnia 11 grudnia 1998 r. wydał orzeczenie lekarskie o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej - uszkodzenie słuchu wywołane działaniem hałasu (poz. 15) u M. P. Na podstawie wyników przeprowadzonych badań, swoją opinię uzasadnił tym, że: "... Niedosłuch typu odbiorczego ucha prawego. Średnie ubytki słuchu: ucho prawe 21,0 dB, ucho lewe 9,3 dB. Może pracować w ponadnormatywnym hałasie tj. powyżej 85 dB/A/ w ochronnikach słuchu."
Na podstawie powyższej opinii lekarskiej Powiatowy Inspektor Sanitarny w W. dnia [...] wydał decyzję o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej -zawodowego uszkodzenia słuchu (poz. 15) u M. P.
Od powyższej decyzji M. P. złożył odwołanie do [...] Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego we W. Oddział Zamiejscowy w W., który pismem z dnia 25 lutego 1999 r. zwrócił się do Powiatowego Inspektora Sanitarnego w W. z prośbą o przeprowadzenie szczegółowego wywiadu w sprawie narażenia zawodowego M. P. na ponadnormatywny hałas.
Powiatowy Inspektor Sanitarny w W. pismem z dnia 17 marca 1999 r. przesłał uzupełnione formularze postępowania wyjaśniającego dotyczącego narażenia zawodowego.
[...] Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. Oddział Zamiejscowy w W. pismem z dnia 1 kwietnia 1999 r. zwrócił się do Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S. z prośbą o badanie odwołującego się i wydanie ostatecznego orzeczenia lekarskiego w rozpatrywanej sprawie.
Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S. dnia 25 kwietnia 2000 r. wydał orzeczenie lekarskie o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej (poz. 15) u M. P. Na podstawie wyników przeprowadzonych badań, swoje stanowisko uzasadnił tym, że: "... Przeprowadzona diagnostyka audiologiczna obejmująca audiometrię tonalną i impedancyjną wykazała istnienie niedosłuchu typu odbiorczego po stronie prawej oraz niedosłuchu typu mieszanego - po stronie lewej. Średnie ubytki słuchu po odliczeniu poprawki na wiek wynoszą: UP-19 dB, UL-7 dB. Obustronnie wielkość ubytku słuchu oraz charakter niedosłuchu w uchu lewym (mieszany) - z lekarskiego punktu widzenia nie upoważniają do rozpoznania choroby zawodowej narządu słuchu."
[...] Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. Oddział Zamiejscowy w Wałbrzychu dnia 22 sierpnia 2000 r. wydał decyzję utrzymującą w mocy zaskarżoną decyzję Powiatowego Inspektora Sanitarnego w W. o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej - uszkodzenie słuchu wywołane działaniem hałasu (poz. 15) u M. P.
Na powyższą decyzję M. P. złożył skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, wnosząc o jej uchylenie, stwierdzenie choroby zawodowej oraz wypłatę odszkodowania za trwałe uszkodzenie narządu słuchu.
Naczelny Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 3 lipca 2003 r.; Sygn. akt II SA/Wr 2176/2000, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzająca ją decyzję organu pierwszej instancji, zarzucając że rozstrzygnięcie w rozpatrywanej sprawie oparte zostało na opiniach lekarskich, które nie wyjaśniają przyczyn, dla których stwierdzone u skarżącego uszkodzenie słuchu nie zostało uznane za chorobę zawodową. Ponadto organ odwoławczy pominął także ostatni - najbardziej aktualny wynik badania słuchu skarżącego.
W związku z wyrokiem Sądu, Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w W. pismem z dnia 23 września 2003 r. zwrócił się do [...] Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy we W. Oddział w W. z prośbą o badanie skarżącego i wydanie orzeczenia lekarskiego zgodnego z zaleceniami Sądu.
[...] Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy we W. Oddział w W. pismem z dnia 10 października 2003 r. zwrócił się do Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S. z prośbą o badanie skarżącego w trybie konsultacyjnym.
M. P. pismem z dnia 17 października 2003 r. poinformował Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w W., że złożył skargę na niewykonanie wyroku NSA z dnia 3 lipca 2003 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 16 lutego 2004 r.; Syg. Akt 3 II SAB/Wr 109/03 odrzucił skargę.
Na powyższe postanowienie M. P. złożył skargę kasacyjną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, który postanowieniem z dnia 5 lipca 2004 r. odrzucił skargę kasacyjną, z powodu upływu terminu do wniesienia skargi.
[...] Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy we W. Oddział w W. pismem z dnia 8 kwietnia 2004 r. poinformował Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w W., że M. P. nie wyraża zgody na badania.
Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w W. postanowieniem z dnia 4 czerwca 2004 r. zawiesił postępowanie administracyjne w sprawie choroby zawodowej (poz. 15) u M. P. , do czasu wydania orzeczenia lekarskiego przez [...] Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy we W. Oddział w W.
Na powyższe postanowienie M. P. złożył zażalenie do Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego we W., który postanowieniem z dnia [...] uchylił zaskarżone postanowienie w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji.
Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w W. pismem z dnia 10 sierpnia 2004 r. ponownie zwrócił się do [...] Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy we Wrocławiu Oddział w W. z prośbą o wydanie orzeczenia lekarskiego zgodnego z zaleceniami Sądu.
[...] Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy we W. Oddział w W. pismem z dnia 11 sierpnia 2004 r. poinformował, że: "... nie możemy wydać orzeczenia lekarskiego uwzględniającego zarzuty Naczelnego Sądu Administracyjnego na podstawie jednorazowego badania w dniu 2 października 2003 r. W czasie badania audiometrycznego, akumetrycznego oraz stroikami ze strony M. P. nie było współpracy. Uzyskane wyniki nie korelują z wydolnością społeczną słuchu (swobodne prowadzenie rozmowy). W związku z powyższym stało się konieczne wykonanie obiektywnych badań. Badanie tympanometryczne wykonane w tut. DWOMP potwierdziło, że ww. nie podajesłyszalnych dźwięków i tonów nawet o dużym natężeniu. Jednak na podstawie tympanogramu wykreślenie progu słuchu jest niemożliwe przeto uznaliśmy za niezbędne badanie w Instytucie Medycyny Pracy przy zastosowaniu technik ERA i tym samym dokładnie obiektywne określenie progów słuchowych. M. P. nie wyraził zgody nie tylko na dalsze badania w naszym DWOMP, ale także w Instytucie."
Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w W. pismem z dnia 25 sierpnia 2004 r. ponownie zwrócił się do [...] Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy we Wrocławiu Oddział w W. z prośbą o wydanie orzeczenia lekarskiego zgodnego z zaleceniami Sądu, które niezbędne jest do kontynuacji postępowania i wydania decyzji administracyjnej w rozpatrywanej sprawie choroby zawodowej.
[...] Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy we W. Oddział w W. dnia 9 września 2004 r. wydał orzeczenie lekarskie nr [...] o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej - uszkodzenie słuchu wywołane działaniem hałasu (poz. 15) u M. P. Swoje stanowisko uzasadnił tym, że: "...W czasie badania audiometrycznego, akumetrycznego oraz stroikami ze strony M. P. nie było współpracy. Uzyskane wyniki nie korelują z wydolnością społeczną słuchu (swobodne prowadzenie rozmowy). W związku z powyższym stało się konieczne wykonanie obiektywnych badań. Badanie tympanometryczne wykonane w tut. DWOMP potwierdziło, że ww. nie podaje słyszalnych dźwięków i tonów nawet o dużym natężeniu. Jednak na podstawie tympanogramu wykreślenie progu słuchu jest niemożliwe przeto uznaliśmy za niezbędne badanie w Instytucie Medycyny Pracy przy zastosowaniu technik ERA i tym samym dokładnie obiektywne określenie progów słuchowych. M. P. nie wyraził zgody nie tylko na dalsze badania w naszym DWOMP, ale także w Instytucie."
Odwołujący się pismem z dnia 9 października 2004 r. zwrócił się do Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w W. z prośbą o wydanie uwierzytelnionych kserokopii akt dotyczących rozpatrywanej choroby zawodowej.
Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w W. postanowieniem z dnia [...] odmówił M. P. wydania uwierzytelnionych kserokopii akt.
M. P. za pośrednictwem adw. M. G. złożył zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we, Wrocławiu z dnia 5 lipca 2004 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 11 lipca 2006 r.; Sygn. akt III SAB/Wr 17/05 odrzucił skargę.
Ponadto, skarżący złożył zażalenie do Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego we W. na postanowienie z dnia [...] Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w W. o odmowie wydania uwierzytelnionych kserokopii akt.
Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. postanowieniem z dnia [...] utrzymał ww. postanowienie w mocy.
Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w W. dnia 24 stycznia 2005 r. wydał decyzję nr [...] o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej - uszkodzenie słuchu wywołane działaniem hałasu (poz. 15) u M. P.
Od powyższej decyzji M. P. złożył odwołanie do Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego we W., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, który postanowieniem z dnia 11 lipca 2006 r.; Sygn. akt III SA/Wr 580/05 odrzucił skargę. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. pismem z dnia 2 marca 2005 r. zwrócił się do odwołującego się z prośbą o rozważenie możliwości wyjazdu na badania w placówce II szczebla diagnostycznego. Oświadczeniem z dnia 14 marca 2005 r. odwołujący się poinformował o braku zgody na ww. badania.
Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. pismem z dnia 18 maja 2005 r. zwrócił się do [...] Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy we W. Oddział w W. z prośbą o skierowanie całości dokumentacji rozpatrywanej choroby zawodowej do Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S. celem wydania ostatecznego orzeczenia lekarskiego na podstawie zgromadzonej w dokumentacji.
[...] Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy we W. Oddział w W. pismem z dnia 2 czerwca 2005 r. poinformował o przekazaniu dokumentacji do ww. Instytutu.
M. P. złożył skargę na bezczynność Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego we W. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, który postanowieniem z dnia 11 lipca 2006 r. Sygn. akt III SAB/Wr 17/05 odrzucił skargę.
Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W., w związku z brakiem opinii Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S., pismem z dnia 10 listopada 2006 r. zwrócił się z prośbą o informację, czy w rozpatrywanej sprawie choroby zawodowej została wydana opinia lekarska. W związku z brakiem odpowiedzi, dnia 11 maja 2007 r. wystosował monit.
M. P. pismem z dnia 9 listopada 2007 r. złożył skargę na przewlekłość postępowania organu II instancji do Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego we W.
M. P. pismem z dnia 2 lutego 2008 r. złożył skargę na bezczynność Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego we W. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, który postanowieniem z dnia 16 maja 2008 r.; sygn. akt III SAB/Wr 5/08 odrzucił skargę.
Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W., w związku z ciągłym brakiem opinii ze strony ww. Instytutu, w rozmowie telefonicznej przeprowadzonej dnia 4 lutego 2008 r., a następnie dnia 3 marca 2008 r. w sprawie wydania opinii lekarskiej dotyczącej rozpatrywanej sprawy choroby zawodowej ustalił, że kwestia orzeczenia wyjaśniona zostanie w przeciągu tygodnia (adnotacja służbowa z dnia 4 lutego 2008 r. oraz 3 marca 2008 r.).
Odwołujący się pismem z dnia 27 marca 2008 r. poinformował Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego we W., że ww. Instytut wyznaczył termin badań na 7 kwietnia 2008 r. W związku tym Organ pismem z dnia 2 kwietnia 2008 r. zwrócił się do Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S. przypominając, że M. P. nie wyraził zgody na ponowne badania i w związku z powyższym całość akt sprawy skierowana została pismem z dnia 18 maja 2005 r. celem ponownego przeanalizowania i wydania na jej podstawie opinii uzupełniającej i ostatecznej w ww. sprawie.
M. P. pismem z dnia 12 czerwca 2008 r. złożył zażalenie na bezczynność Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego we W. do Głównego Inspektora Sanitarnego w W., który nie znalazł podstaw do uznania zażalenia za zasadne (pismo z dnia 9 października 2008 r.).
Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. dnia 23 kwietnia 2009 r. ponownie wystosował monit do Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S. W odpowiedzi, Instytut pismem z dnia 13 maja 2009 r. poinformował, że orzeczenie lekarskie na podstawie dokumentacji wydane zostanie do dnia 15 czerwca 2009 r. W związku z brakiem odpowiedzi Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. pismem z dnia 15 lipca 2009 r. zwrócił się do Instytutu z zapytaniem czy została wydana opinia w powyższej sprawie, a następnie dnia 5 listopada 2009 r. wystosował monit. Po czym w przeprowadzonej dnia 12 listopada 2009 r. rozmowie telefonicznej uzyskano informację, że przedmiotowa sprawa jest w trakcie rozpatrywania i opinia wysłana zostanie w nadchodzącym tygodniu (adnotacja służbowa z dnia 12 listopada 2009 r.). W związku z brakiem opinii, dnia 26 listopada 2009 r. ponownie telefonowano do IMP, w wyniku przeprowadzonej rozmowy telefonicznej uzyskano informację, że opinia zostanie wydana w dniu 27 listopada 2009 r. i wysłana zostanie do PWIS we W. Dnia 1 grudnia 2009 r. do Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej we W. wpłynęło orzeczenie lekarskie (wydane na podstawie dokumentacji) o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej - uszkodzenie słuchu wywołane działaniem hałasu (poz. 15) u M. P. . Jednostka diagnostyczno-orzecznicza II stopnia swoje stanowisko uzasadniła tym, że: "... Dokonana analiza dokumentacji dotyczącej narażenia zawodowego na hałas, dokumentacji medycznej oraz stwierdzonego badaniami w 1999 r. stanu narządu słuchu nie uzasadniają rozpoznania choroby zawodowej narządu słuchu zgodnie z RRM z 18 listopada 1983 r. Podstawą do rozpoznania choroby zawodowej jest stwierdzenie patologii wymienionej w wykazie chorób zawodowych. Rozpoznawany u badanego niedosłuch nie spełnia tego warunku, gdyż nie ma cech klinicznych ubytku słuchu spowodowanego działaniem hałasu. Poniżej przedstawiono cechy niedosłuchu wykluczające jego związek etiologiczny z narażeniem zawodowym na hałas: w uchu lewym rozpoznano niedosłuch o charakterze mieszanym, stwierdzana jest asymetria wielkości przesunięcia progu słuchu w obu uszach, w dokumentacji niedosłuch ma charakter fluktuacyjny. Powyższe wskazuje na inne niż hałas przyczyny powstania zmian w narządzie słuchu."
Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. pismem z dnia 9 grudnia 2009 r. zwrócił się do Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w W. o wyjaśnienie aktualnej sytuacji zatrudnienia odwołującego się. W związku z brakiem odpowiedzi, dnia 5 marca 2010 r. przeprowadzono rozmowę telefoniczną, w której uzyskano informację, że Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w W. jest w trakcie ustalania aktualnej sytuacji zatrudnienia M. P.
Następnie Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w W. pismem z dnia 8 marca 2010 r. poinformował, że wzywał dwukrotnie. M. P. – dnia 18 grudnia
2009 r. oraz 11 stycznia 2010 r. do stawienia się osobiście w charakterze strony, z dowodem osobistym, świadectwami pracy z lat 2005-2010 i innymi dokumentami dotyczącymi emerytury, renty, czy zasiłku. Odwołujący się dwukrotnie nie podjął korespondencji.
W związku z powyższym Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. pismem z dnia 22 marca 2010 r. zwrócił się do odwołującego o złożenie wyjaśnień dotyczących zatrudnienia w latach 2005-2010 i jednocześnie poinformował, że brak wyjaśnień w terminie 14 dni od dnia doręczenia pisma skutkować będzie wydaniem decyzji administracyjnej na podstawie dotychczas zgromadzonej dokumentacji, M. P. nie podjął powyższego pisma.
Dnia 12 maja 2010 r. do Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej we W. wpłynęło pismo Głównego Inspektora Sanitarnego w Warszawie z zapytaniem o etap prowadzonej sprawy oraz ustosunkowanie się do zarzutów podniesionych w załączonym piśmie M. P. z dnia 26 kwietnia 2010r. [...] Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. pismem z dnia 21 maja 2010 r. przesłał swoje stanowisko wyjaśniając przebieg postępowania w przedmiotowej sprawie. Zaznaczyć należy, że M. P. nie poinformował [...] Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego we W., ani też Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w W. o zmianie adresu, dopiero z załączonego przez Głównego Inspektora Sanitarnego w Warszawie pisma M. P. z dnia 26 kwietnia 2010 r. wynika, iż odwołujący się zmienił adres na ul. [...], nr [...], G., a [...] Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. oraz Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w W. całość korespondencji kierował na adres: ul. [...] W. Zgodnie z zapisem art. 41 k.p.a. na stronie spoczywa obowiązek powiadomienia organu o każdej zmianie swojego adresu. Zainteresowany nie dopełnił powyższego obowiązku. Fakt ten miał znaczący wpływ na wydłużenie terminu wydania decyzji organu II instancji.
[...] Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. pismem z dnia 25 maja 2010 r. ponownie zwrócił się do odwołującego - kierując pismo na nowy adres korespondencyjny, o złożenie wyjaśnień dotyczących zatrudnienia w latach 2005-2010 i jednocześnie poinformował, że brak wyjaśnień w terminie 14 dni od dnia doręczenia pisma skutkować będzie wydaniem decyzji administracyjnej na podstawie dotychczas zgromadzonej dokumentacji. M. P. na powyższe pismo nie odpowiedział.
Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W., na podstawie zgromadzonej dokumentacji dotyczącej choroby zawodowej u M. P. zważył, co następuje: Do stwierdzenia choroby zawodowej muszą być spełnione jednocześnie, jak to wynika z definicji choroby zawodowej zawartej w § 1 ust. 1 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych, dwa warunki:
1. choroba musi być rozpoznana przez upoważnioną do tego placówkę służby zdrowia i znajdować się w wykazie chorób zawodowych,
2. choroba ta musi być wywołana czynnikami szkodliwymi znajdującymi się w środowisku pracy.
W przypadku M. P. , warunek drugi został spełniony, ponieważ dochodzenie epidemiologiczne wykazało, iż wykonując swoje obowiązki zawodowe pracował w narażeniu na ponadnormatywny hałas.
Pomimo wykazanego narażenia zawodowego brak jest podstaw merytorycznych do uznania związku przyczynowo-skutkowego, ponieważ placówki służby zdrowia upoważnione do rozpoznawania chorób zawodowych tj.:
- [...] Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy we W. Oddział w W.,
- Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S.,
po przeprowadzonych badaniach były zgodne co do faktu, że rozpoznany u odwołującego się niedosłuch nie ma związku z narażeniem na ponadnormatywny hałas, ze względu na jego mieszany charakter, asymetrię wielkości przesunięcia progu słuchu oraz fluktuacyjny charakter.
Do stwierdzenia choroby zawodowej nie jest wystarczające wykazanie ekspozycji zawodowej na czynnik wywołujący chorobę, lecz konieczne jest również rozpoznanie kliniczne choroby zawodowej, dokonane przez jednostki właściwe do rozpoznawania chorób zawodowych.
Wydane orzeczenia przez jednostki orzecznicze I i II stopnia diagnostycznego, poprzedzone zostały specjalistycznymi badaniami stanu zdrowia odwołującego się, są obiektywne, spójne, przekonujące oraz obszernie uzasadnione.
Odnosząc się do pisma odwołującego z dnia 7 lipca 2010 r. i zawartego w nim żądania wydania decyzji administracyjnej o stwierdzeniu choroby zawodowej "zgodnie z prawomocnym i ostatecznym wyrokiem sądowym stwierdzającym (...) istnienie choroby zawodowej", [...] Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. wyjaśnia, że zgodnie z treścią art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), sąd administracyjny jedynie kontroluje działalność administracji publicznej, nie orzeka o braku czy też istnieniu choroby zawodowej.
W skardze do sądu administracyjnego M. P. wniósł o odrzucenie zakwestionowanej decyzji. Uznał, że Naczelny Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 3 lipca 2003 r.; sygn. akt II SA/Wr 2176/2000 uchylającym zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, stwierdził u skarżącego istnienie choroby zawodowej. Zdaniem skarżącego Sąd w tym wyroku wskazał, że hałas związany z narażeniem zawodowym jest przyczyną powstania zmian w narządzie słuchu. Ponadto podkreślił, że dokonana przez Sąd analiza dokumentacji medycznej uzasadnia rozpoznanie choroby zawodowej narządu słuchu.
W odpowiedzi na skargę [...] Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. wniósł o jej oddalenie. Odnosząc się do zarzutów skargi wyjaśnił, że zgodnie z treścią art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sądy administracyjne jedynie sprawują kontrolę nad działalnością administracji publicznej poprzez orzekanie w sprawach skarg na decyzję administracyjne, postanowienia wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzeka o istocie sprawy administracyjnej, czyli nie przyznaje określonych uprawnień, jak i nie odmawia ich przyznania, lecz rozstrzyga o legalności decyzji, to jest o ich zgodności z prawem na podstawie stanu prawnego i faktycznego istniejącego w dniu wydania zaskarżonej decyzji. A zatem sądy nie orzekają o braku czy też istnieniu choroby zawodowej. Decyzje organów I i II instancji uchylone zostały ze względu na uchybienia, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy. Wskazane przez Sąd ww. wyroku uchybienia wyeliminowane zostały przez organ PIS przy ponownym rozpatrywaniu sprawy.
Podkreślił, że placówki służby zdrowia upoważnione do rozpoznawania chorób zawodowych tj.:
[...] Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy we W. Oddział w W., Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S., po przeprowadzonych badaniach były zgodne co do faktu, że rozpoznany u skarżącego niedosłuch nie ma związku z narażeniem na ponadnormatywny hałas, ze względu na jego mieszany charakter, asymetrię wielkości przesunięcia progu słuchu oraz fluktuacyjny charakter.
Do stwierdzenia choroby zawodowej nie jest wystarczające wykazanie ekspozycji zawodowej na czynnik wywołujący chorobę, lecz konieczne jest również rozpoznanie kliniczne choroby zawodowej, dokonane przez jednostki właściwe do rozpoznawania chorób zawodowych. W przypadku M. P. żadna z upoważnionych placówek nie rozpoznała choroby zawodowej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.
Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153 poz. 1269) Sąd ten sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 wspomnianego przepisu I stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z brzmienia art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270) wynika natomiast, że w przypadku, gdy Sąd stwierdzi, bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Cytowana regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości co do tego, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Sąd związany jest normą prawną odzwierciedlającą wolę ustawodawcy, wyrażoną w treści odpowiedniego przepisu prawa. Przy tym z mocy art. 134 § 1 cytowanej ustawy tejże kontroli legalności dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Jak wynika z akt sprawy, postępowanie w sprawie stwierdzenia choroby zawodowej u M. P. rozpoczęło się pod rządami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983r. w sprawie chorób zawodowych (Dz.U. nr 65, poz. 294 ze zm.), a na mocy § 11 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009r. w sprawie chorób zawodowych (Dz.U. nr 105, poz. 869) stanowi ono podstawę oceny prawnej stanu faktycznego.
Z akt wynika ponadto, że decyzją Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego we W., Oddział Zamiejscowy w W. z dnia 22 sierpnia 2000r. utrzymano w mocy decyzję pierwszoinstancyjną o braku podstaw do stwierdzenia u skarżącego choroby zawodowej – uszkodzenia słuchy wywołane działaniem hałasu (poz. 15).
Naczelny Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 3 lipca 2003 r.; Sygn. akt II SA/Wr 2176/2000 uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzająca ją decyzję organu pierwszej instancji, zarzucając że rozstrzygnięcie w rozpatrywanej sprawie oparte zostało na opiniach lekarskich, które nie wyjaśniają przyczyn, dla których stwierdzone u skarżącego uszkodzenie słuchu nie zostało uznane za chorobę zawodową. Ponadto organ odwoławczy pominął także ostatni - najbardziej aktualny wynik badania słuchu skarżącego.
W związku z wyrokiem Sądu, Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w W. z dnia 23 września 2003 r. zwrócił się do [...] Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy we W. Oddział w W. z prośbą o badanie skarżącego i wydanie orzeczenia lekarskiego zgodnego z zaleceniami Sądu.
[...] Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy we W. Oddział w W. pismem z dnia 10 października 2003 r. zwrócił się do Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S. z prośbą o badanie skarżącego w trybie konsultacyjnym. Podano, że badania wykonane w dniu 2 października 2003r. nie korelują z wydolnością społeczną słuchu, a pacjent nie wyraził zgody na powtórzenie badań.
Kolejnym pismem z dnia 8 kwietnia 2004r. [...] Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy we W. Oddział w W. poinformował Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w W., że M. P. nie wyraża zgody na badania.
W związku z tym, na żądanie organu sanitarnego [...] Wojewódzki Ośrodek Medycyny Prawy we W. w W. dnia 9 września 2004 r. wydał orzeczenie lekarskie, nr [...] o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej - uszkodzenie słuchu wywołane działaniem hałasu (poz. 15) u M. P. . Swoje stanowisko uzasadnił tym, że: "...W czasie badania audiometrycznego, akumetrycznego oraz stroikami ze strony M. P. nie było współpracy. Uzyskane wyniki nie korelują z wydolnością społeczną słuchu (swobodne prowadzenie rozmowy). W związku z powyższym stało się konieczne wykonanie obiektywnych badań. Badanie tympanometryczne wykonane w tut. DWOMP potwierdziło, że ww. nie podaje słyszalnych dźwięków i tonów nawet o dużym natężeniu. Jednak na podstawie tympanogramu wykreślenie progu słuchu jest niemożliwe przeto uznano za niezbędne badanie w Instytucie Medycyny Pracy przy zastosowaniu technik ERA i tym samym dokładnie obiektywne określenie progów słuchowych, M.P. nie wyraził zgody nie tylko na dalsze badania w naszym DWOMP, ale także w Instytucie."
W związku z powyższym Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w W. dnia [...] wydał decyzję nr [...] o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej - uszkodzenie słuchu wywołane działaniem hałasu (poz. 15) u M. P.
W wyniku złożonego odwołania od powyższej decyzji Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. pismem z dnia 2 marca 2005 r. zwrócił się do odwołującego się z prośbą o rozważenie możliwości wyjazdu na badania w placówce II szczebla diagnostycznego. Oświadczeniem z dnia 14 marca 2005 r. odwołujący się poinformował o braku zgody na ww. badania.
W tej sytuacji Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. pismem z dnia 18 maja 2005 r. zwrócił się do [...] Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy we W. Oddział w W. z prośbą o skierowanie całości dokumentacji rozpatrywanej choroby zawodowej do Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S. celem wydania ostatecznego orzeczenia lekarskiego na podstawie zgromadzonej w dokumentacji.
Pismem z dnia 27 marca 2008r. M. P. po raz kolejny odmówił poddania się badaniom lekarskim w Instytucie Medycyny Pracy w S. motywując to tym, że wyrokiem NSA została już u niego stwierdzona choroba zawodowa.
W związku z tym wydanym na podstawie dokumentacji orzeczeniem Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S. z dnia 20 listopada 2009r. stwierdzono brak podstaw do rozpoznania choroby zawodowej u M. P. Jednostka diagnostyczno-orzecznicza II stopnia swoje stanowisko uzasadniła tym, że: "...Dokonana analiza dokumentacji dotyczącej narażenia zawodowego na hałas, dokumentacji medycznej oraz stwierdzonego badaniami w 1999 r. stanu narządu słuchu nie uzasadniają rozpoznania choroby zawodowej narządu słuchu zgodnie z rozporządzeniem z 18 listopada 1983r. Podstawą do rozpoznania choroby zawodowej jest stwierdzenie patologii wymienionej w wykazie chorób zawodowych. Rozpoznawany u badanego niedosłuch nie spełnia lego warunku, gdyż nie ma cech klinicznych ubytku słuchu spowodowanego działaniem hałasu. Poniżej przedstawiono cechy niedosłuchu wykluczające jego związek etiologiczny z narażeniem zawodowym na hałas: w uchu lewym rozpoznano niedosłuch o charakterze mieszanym, stwierdzana jest asymetria wielkości przesunięcia progu słuchu w obu uszach, w dokumentacji niedosłuch ma charakter fluktuacyjny. Powyższe wskazuje na inne niż hałas przyczyny powstania zmian w narządzie słuchu."
Z akt sprawy wynika, że orzeczenia lekarskie w przedmiocie choroby zawodowej u skarżącego, po ponownym rozpatrywaniu tej sprawy przez organ w związku z wyrokiem NSA z dnia 3 lipca 2003r., zostały w istotnej mierze oparte na analizie dokumentacji medycznej. Należy zauważyć, że wyłącznie z woli skarżącego nie doszło do przeprowadzenia pełnego badania zaleconego przez Sąd, ze względu na jego odmowę stawienia się w placówkach medycznych. W myśl przepisu § 10 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983r. w sprawie chorób zawodowych decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej albo decyzję o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej wydaje się na podstawie materiału dowodowego, a w szczególności danych zawartych w orzeczeniu lekarskim oraz formularzu oceny narażenia zawodowego pracownika lub byłego pracownika. Uprawnionym do wydania wiążącego organy inspekcji sanitarnej orzeczenia lekarskiego nie jest jednak dowolnie wybrany przez strony postępowania lekarz, a określony podmiot spełniający wymagania kwalifikacyjne określone w stosownych przepisach. Organy inspekcji sanitarnej nie są uprawnione do samodzielnej oceny dokumentacji lekarskiej.
Skoro skarżący bez obiektywnie uzasadnionej przyczyny zrezygnował z możliwości
poddania się badaniom niezbędnym dla stwierdzenia choroby zawodowej, organ inspekcji sanitarnej mógł wywieść istotne dla niego wnioski przede wszystkim na podstawie zgromadzonej dokumentacji. Postępowanie w sprawach chorób zawodowych jest postępowaniem prowadzonym w indywidualnej sprawie z zakresu administracji publicznej, a w konsekwencji tego prowadzone jest i zgodnie z przepisami procedury administracyjnej.
Wypełniając obowiązki wynikające z zasady prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 k.p.a., jak tez stosownie do zapisu zawartego w art. 77 § 1 k.p.a organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Obowiązku tego nie można jednak pojmować w ten sposób, iż tylko organ obowiązany jest do wyszukiwania faktów uzasadniających twierdzenia strony. Z zasadą prawdy obiektywnej koresponduje bowiem zasada czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym, zgodnie z którą strona nie tylko korzysta z uprawnienia do zapoznania się w toku postępowania z działaniami organu lecz także ma obowiązek współdziałać w celu wykazania słuszności swego stanowiska. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy nieudowodnienie określonej czynności faktycznej może prowadzić do rezultatów niekorzystnych dla strony.
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 20 maja 1998 r., (I SA/Ka 1605/96, Lex nr 33414) stwierdził, że z treści przepisów nakładających na organy obowiązek zebrania całego materiału dowodowego nie daje się w szczególności wyprowadzić konkluzji, że: "organy administracji zobowiązane są do poszukiwania środków dowodowych służących poparciu twierdzeń strony w sytuacji, gdy ta ostatnia - mimo wezwania - środków takich nie przedstawia. Nie można bowiem w takim przypadku założyć, że przy bierności strony, cały ciężar dowodzenia faktów mających przemawiać przeciwko ustaleniom poczynionym przez organy administracji spoczywa na tych organach". Z kolei, w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 grudnia 2010r. (II OSK 1677/10 CBOSA) stwierdzono, że organ jest wprawdzie zobowiązany do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału, ale strona nie jest zwolniona od współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych, skoro nieudowodnienie określonego faktu może prowadzić do wydania decyzji dla niej niekorzystnej. Strona postępowania administracyjnego nie może czuć się zwolniona od współdziałania z organem w realizacji obowiązku wyczerpującego zebrania materiału dowodowego, zwłaszcza, jeżeli nieudokumentowanie określonej czynności faktycznej zależy tylko od woli strony, a organ nie ma żadnych instrumentów prawnych upoważniających go do zastąpienia braku działania przez stronę skarżącą. Taka sytuacja szczególna ma właśnie miejsce w przypadku, gdy brak poddania się przez skarżącego badaniom lekarskim uniemożliwia organom ocenę stanu zdrowia skarżącego inną aniżeli ta, która została już dokonana przez upoważnione do tego jednostki orzecznicze.
Przyznać trzeba, iż organy inspekcji sanitarnej wypełniły obowiązki ciążące na nich z mocy art. 7 i art. 77 k.p.a. gromadząc w sposób odpowiadający tym przepisom, a także unormowaniu zawartemu w Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983r. w sprawie chorób zawodowych właściwy materiał dowodowy. Wydane w sprawie orzeczenie placówki medycznej szczebla I, jak też uzupełniające je orzeczenie lekarskie o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej na podstawie dokumentacji wydane przez Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S. są wewnętrznie spójne i logicznie uzasadnione wypełniając rolę wiarygodnego dowodu pozwalającego przyjąć jako słuszne, iż brak jest możliwości prawnych do stwierdzenia u skarżącego choroby zawodowej narządów słuchu.
Nie jest zasadna konstatacja skarżącego, że w wyroku NSA z dnia 3 lipca 2003r. orzeczono o stwierdzeniu u skarżącego choroby zawodowej. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Kontrola, o której mowa w § 1, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Tak też stanowiły przepisy uchylonej ustawy o NSA z 1995r.
Powyższe oznacza, że sąd administracyjny nie jest władny wydać wyroku zasądzającego lub przyznającego prawo, lecz stwierdzając uchybienia ocenianego orzeczenia administracyjnego, może wyeliminować je z obrotu prawnego, wskazując organowi zalecenia dotyczące dalszego postępowania. Tak też orzeczono w przedmiotowym wyroku NSA z dnia 3 lipca 2003r.
Z tych względów należało orzec jak w sentencji, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).
Źródło: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl), pozyskano 24.07.2026. · Źródło