IV SA/Wr 605/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska, Sędziowie: Asesor WSA Marta Pająkiewicz - Kremis, Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca), po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 23 lutego 2022 r. sprawy ze skargi E. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] nr [...] w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości. W dniu 14 stycznia 2021 r. E. J. złożyła do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w D. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem M. B. Do wniosku strona załączyła orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...], zaliczające ojca wnioskodawczyni do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...], zaliczające matkę wnioskodawczyni do osób niepełnosprawnych w stopniu umiarkowanym. Decyzją z dnia [...] nr [...] Wójt Gminy D. odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Organ pierwszej instancji wskazał, że zgodnie z załączonym do wniosku orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności niepełnosprawność u ojca istnieje od 23 maja 2020 r., a więc powstała po ukończeniu 25 roku życia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. decyzją z dnia [...] nr [...] uchyliło decyzję organu pierwszej instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. Organ odwoławczy wskazał, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, o czym rozstrzygnął Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Sytuacja strony powinna być rozpatrywana z pominięciem niekonstytucyjnej normy z art. 17 ust. 1b u.ś.r., a to pociąga za sobą konieczność oceny spełnienia kryteriów przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego bez odwoływania się do daty powstania niepełnosprawności. Występuje jednak negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., ponieważ ojciec strony pozostaje w związku małżeńskim. Kwestia, czy małżonek osoby niepełnosprawnej nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana jest orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności małżonka. Konieczne jest zatem ustalenie, czy matka strony legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Organ pierwszej instancji nie ustalił też, na czym polega opieka nad ojcem, jakie czynności musi strona wykonać codziennie, w jakich czynnościach życia codziennego ojciec strony jest samodzielny, a w jakich potrzebuje wsparcia. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, organ pierwszej instancji decyzją z dnia [...] nr [...] odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem. Wskazano, że zakres codziennych czynności wykonywanych przez stronę w związku z opieką nad ojcem ma charakter stały i zajmuje większość dnia, co uniemożliwia podjęcie stronie pracy zarobkowej. Jednakże współmałżonka ojca nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i nie sprawuje opieki nad chorym mężem z powodu występujących u niej różnych schorzeń. W odwołaniu strona wniosła o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, zarzucając naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w związku z art. 80 k.p.a. Strona wyjaśniła, że matka z obiektywnych względów nie może sprawować opieki nad mężem. Organ nie powinien brać pod uwagę jedynie faktu posiadania orzeczenia o niepełnosprawności, ale obiektywne, faktyczne i niezależne od woli danej osoby możliwości sprawowania opieki. Chodzi głównie o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową, pozwalającą na pokrycie kosztów opieki nad inną osobą. Matka strony z obiektywnych względów, z uwagi na zły stan zdrowia, nie ma możliwości sprawowania opieki nad mężem. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. decyzją z dnia [...] nr [...] utrzymało w mocy zaskarżona decyzję organu pierwszej instancji. Organ odwoławczy wskazał, że występuje negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., ponieważ ojciec strony pozostaje w związku małżeńskim. Kwestia, czy małżonek osoby niepełnosprawnej nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana jest orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności małżonka. Ani organ administracji ani sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm tego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Realizacja obowiązku alimentacyjnego może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy. Zdaniem SKO, dopiero uzyskanie przez małżonkę ojca strony orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym będzie stanowiło podstawę do przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji organu pierwszej instancji, zarzucając naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez jego niezastosowanie, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przez dokonanie jego błędnej wykładni i zaniechanie wykładni celowościowej i systemowej oraz art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 7 w związku z art. 80 k.p.a. przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Skarżąca należy bowiem do kategorii osób, które mogą ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Prawidłowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. powinna uwzględniać okoliczność, gdy drugi małżonek nie może opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i jego woli. Chodzi głównie o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową, pozwalającą na pokrycie kosztów opieki nad inną osobą. Matka strony jest osobą schorowaną i legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe. Tym samym z uwagi na stan zdrowia nie ma możliwości sprawowania opieki nad mężem. Organ zaniechał ustalenia istotnych okoliczności sprawy z uwagi na mylne przeświadczenie, że sam fakt posiadania żony niejako automatycznie uniemożliwia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga nie podlega uwzględnieniu. Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111), dalej u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast jak wynika z ustępu 5 wymienionego przepisu świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli (...) 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (...). W rozpatrywanej sprawie skarżąca wniosła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym ojcem, który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organy nie kwestionują, że skarżąca jest osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy. Organy odmówiły jednak skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ brak jakichkolwiek podstaw, aby odmawiać stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. bądź zmieniać jego treść przez wprowadzenie elementów, które z niego nie wynikają, np. przez dokonanie przez organ oceny stanu zdrowia matki pod kątem możliwości sprawowania opieki nad mężem. Powołany art. 17 ust. 5 u.ś.r. wprowadza przesłanki negatywne, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł z założenia, że zawarcie związku małżeńskiego nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych (także dzieci). Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas bowiem ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. Trudno jest w tej sytuacji nie zwrócić uwagi na pewien rygoryzm omawianego przepisu jednakże literalna jego wykładnia zgodna jest z intencją ustawodawcy. Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wskazuje, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 k.r.o. wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych i innych osób, o których mowa w Tytule II "Pokrewieństwo i powinowactwo", co wynika nie tylko z usytuowania przepisów, ale z ich treści, przy czym obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych nawet w sytuacji, gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie (zob. art. 130, art. 60 § 1-3, art. 23 i art. 27 k.r.o.). Małżonkowie są rodziną i łączą ich więzy wynikające z zawarcia związku małżeńskiego polegające na wzajemnym wsparciu, wspólnym zaspokajaniu różnorodnych potrzeb, wzajemnej opiece. Małżeństwo jest zatem podstawową komórką społeczną, która staje się "rodziną" bliższą niż krewni związani węzłami krwi. Przepis. art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Prezentowany pogląd, dotyczący wykładni art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. został wyrażony m.in. w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 lutego 2022 r., I OSK 1035/21, z 2 lutego 2022 r., I OSK 997/21, z 12 stycznia 2022 r., I OSK 953/21, z 19 maja 2021 r., I OSK 229/21, z 24 lutego 2021 r., I OSK 2391/20, z 24 lutego 2021 r., I OSK 2422/20, z 23 stycznia 2020 r., I OSK 2462/19, z 11 sierpnia 2020 r., I OSK 599/20, z 14 grudnia 2018 r., I OSK 3539/18, z 20 stycznia 2016 r., I OSK 3283/14, z 27 listopada 2014 r., I OSK 1219/13, z 6 listopada 2014 r., I OSK 251/14, z 20 września 2013 r., I OSK 2623/12, (pub.www.orzeczenia.nsa.gov.pl), który skład orzekający w niniejszej sprawie w całości podziela. Należy podkreślić, że przepis ten nie ingeruje w stosunki rodzinne, jak też nie kwestionuje obowiązków ciążących na dzieciach względem rodziców, a wynikających z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie zawsze jednak realizacja własnych obowiązków moralnych oraz prawnych wynikających ze stosunków rodzinnych będzie łączyła się z możliwością uzyskania świadczenia finansowanego ze środków publicznych. Skoro żona wymagającego opieki ojca skarżącej nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to skarżącej zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne. Wobec powyższego nieuzasadnione są zarzuty odnośnie niezastosowania art. 17 ust. 1 pkt 4 i błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., a także naruszenia art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 7 w związku z art. 80 k.p.a. W tym stanie rzeczy, nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniesionej w sprawie skargi, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Sąd orzekł o jej oddaleniu w całości.