IV SA/Wr 661/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Andrzej Nikiforów (sprawozdawca) Sędziowie: Sędzia WSA Daria Gawlak-Nowakowska Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 25 marca 2026 r. sprawy ze skargi E. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 26 sierpnia 2025 r. nr SKO.4514.63.2025 w przedmiocie odmowy całkowitego lub częściowego odstąpienia od żądania zwrotu kwoty tytułem zwrotu wydatków wniesionych zastępczo przez gminę za pobyt w domu pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję w całości oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu na rzecz strony skarżącej kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Przedmiotem skargi E. L. (dalej: strona, skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu (dalej: SKO, organ II instancji) z 26 sierpnia 2025 r. (SKO.4514.63.2025) utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Wrocławia (dalej: Prezydent, organ I instancji) z 18 czerwca 2025 r. (MOPS/DPIN/5106/3279/2019/2025/AL/1) odmawiającą całkowitego oraz częściowego odstąpienia od żądania zwrotu kwoty 33.456,00 zł tytułem zwrotu wydatków wniesionych zastępczo przez Gminę Wrocław za pobyt jej matki w Domu Pomocy Społecznej (dalej: DPS), w okresie od 10 marca 2021 r. do 31 grudnia 2022 r. Jak wynikało z akt sprawy, ostateczną i prawomocną decyzją organu I instancji z 24 stycznia 2021 r. (DPIN.5106.3279.2019.1) ustalono dla strony opłatę za pobyt jej matki w DPS w następujący sposób: od dnia 10 marca 2021 r. do dnia 31 marca 2021 r. w wysokości 1 044,81 zł; od dnia 1 kwietnia 2021 r. w wysokości 1 543,39 zł miesięcznie. Kolejną ostateczną i prawomocną decyzją - z 27 lutego 2023 r. (MOPS/DPIN/5106/3279/2019/2023) - organ I instancji ustalił dla strony wysokość należności podlegającej zwrotowi w łącznej kwocie 33.456,00 zł tytułem zwrotu wydatków wniesionych zastępczo przez Gminę Wrocław za pobyt matki w DPS, w okresie od 10 marca 2021 r. do 31 grudnia 2022 r. i wskazał, że kwota ta podlega zwrotowi w terminie 14 dni od daty, kiedy stanie się ona ostateczna. Wnioskiem z 25 kwietnia 2025 r. strona wystąpiła do Prezydenta o odstąpienie w całości lub w części od żądania zwrotu ww. wydatków. W uzasadnieniu wskazała, że dochód jej oraz jej męża wynosi około 10.353,13 zł miesięcznie i znosi się z ponoszonymi wydatkami. Ponadto wskazała, że organ I instancji decyzją z 31 stycznia 2025 r. zwolnił ją od 1 stycznia 2023 r. bezterminowo z obowiązku ponoszenia jakichkolwiek odpłatności za pobyt matki w DPS. W motywach tego rozstrzygnięcia wskazano bowiem, że matka strony rażąco naruszyła obowiązki rodzinne wynikające z kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Powołaną na wstępie decyzją z 18 czerwca 2025 r. Prezydent odmówił stronie przyznania wnioskowanej ulgi. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia przytoczył m.in. art. 104 ust. 4 w zw. z art. 61 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2024 r. poz. 1283, ze zm.; dalej: u.p.s.). W uzasadnieniu przedstawił stan faktyczny. Podał m.in., że dochód rodziny strony wynosi w przeliczeniu na osobę 3.603,70 zł i przekracza ustawowe kryterium dochodowe o kwotę 2.780,70 zł. Dodał, że strona od czasu umieszczenia matki w placówce miała wiedzę o ciążącym na niej obowiązku ponoszenia opłaty. Wskazał, że od 1 stycznia 2023 r. zwolnił stronę z dalszego ponoszenia tych opłat a strona nie kwestionowała ustaleń tej decyzji. Organ podał, że wydatki ponoszone przez rodzinę strony nie uniemożliwiają jest spłaty powstałego zadłużenia w ratach. Strona wniosła od powyższej decyzji odwołanie zarzucając jej naruszenie: - art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. poprzez pominięcie tego, że jej matka dopuściła się względem niej rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych, co zostało potwierdzone decyzją organu I instancji i co skutkowało wadliwym zastosowaniem art. 104 ust. 4 u.p.s.; - art. 8 § 2 k.p.a. poprzez bezpodstawne odstąpienie od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym, a to uznanie, że sytuacja rodzinna strony nie stanowi szczególnego przypadku, o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s., podczas gdy została ona uznana za przypadek opisany w art. 64 pkt 7 u.p.s.; - art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez brak uznania, iż sytuacja rodzinna strony nie stanowi szczególnego przypadku określonego w tymże przepisie. SKO decyzją z 26 sierpnia 2025 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie Prezydenta. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał m.in., że rozstrzygnięcie sprawy wymagało przesądzenia, czy do szczególnych przypadków, o których mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. zaliczyć należy również sytuacje opisane w art. 64 u.p.s., w szczególności zaś przypadek wymieniony w pkt 7. W ocenie SKO taka wykładnia jest nieprawidłowa ponieważ art. 64 u.p.s. dotyczy postępowania w sprawie zwolnienia osoby zobowiązanej od wnoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej, nie zaś instytucji odstąpienia od zwrotu wydatków wypłaconych w zastępstwie osoby do tego zobowiązanej. Przesłanki w nim wymienione nie powinny zatem znaleźć zastosowania w niniejszej sprawie. Kontynuując swój wywód wskazał, że zakres stosowania art. 64 u.p.s. wynika wprost z jego wykładni językowej, ale i systemowej. Przepis ten umieszczony został bowiem pośród innych unormowań dotyczących wnoszenia i zwalnia z opłat za pobyt w domu pomocy społecznej. Uznał zatem, że ustawodawca w sposób zamierzony dokonał odrębnej regulacji instytucji możliwości zwolnienia od opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej oraz odstąpienia od żądania zwrotu należności z tytułu opłat określonych w ustawie. Zdaniem SKO wskazuje na to nie tylko systematyka u.p.s., lecz również uzasadnienie do ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz. U. z 2022 r. poz. 26), którym przepis art. 64 pkt 7 został wprowadzony do polskiego porządku prawnego. Wskazuje się w nim, że celem nowelizacji jest "dodanie nowej przesłanki mogącej wyłączyć obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt pensjonariusza w DPS. (...) Przepis ten umożliwi zatem osobie obowiązanej do ponoszenia opłaty uwolnienie się od obowiązku pokrywania kosztów przebywania pensjonariusza w DPS z powodu zawinionego przez tego pensjonariusza działania naruszającego więzi rodzinne mające ten obowiązek uzasadniać". Z powyższego również wprost wynika, że przepis ten może i winien znajdować zastosowanie w postępowaniu dotyczącym ustalania obowiązku opłaty nie zaś w postępowaniu - takim jak w niniejszej sprawie - w którym obowiązek ten został już ostatecznie i prawomocnie ustalony, a nadto niewykonany przez zobowiązanego. Podsumowując swoje stanowisko organ II instancji zauważył, że przepis art. 104 ust. 4 u.p.s. posługuje się sformułowaniem odnoszącym się do przypadków szczególnie uzasadnionych, nie konkretyzując tego pojęcia. Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem judykatury "szczególnie uzasadniony przypadek" to jednak przede wszystkim taka sytuacja osoby lub rodziny, która ponad wszelką wątpliwość pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczaj drastyczna, dotkliwa w skutkach i głęboko ingerująca w plany życiowe, a wynika ze zdarzeń niecodziennych, nadzwyczajnych. Należą do nich zdarzenia występujące zupełnie okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów. W orzecznictwie podnosi się także, że nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż znaczny ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem, o którym mowa wart. 104 ust. 4 u.p.s. Z powyższego wynika, że o udzieleniu ulgi opisanej w tym przepisie przesądza ocena aktualnej sytuacji materialnej i życiowej strony - podmiotu zobowiązanego. Przedmiotowy przepis koncentruje się zatem na skutkach ewentualnego obciążenia strony kosztami wynikającymi z ustawy i z tego powodu organ stosując art. 104 ust. 4 u.p.s. odnosić może się tylko do okoliczności dotyczących bezpośrednio zobowiązanego oraz skutków jakie zapłata należności wywoła dla niego oraz jego rodziny. Z kolei kwestie związane z zasadnością ustalenia samej opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, a także jej wysokość (w tym w związku ze sposobem rozstrzygnięcia sprawy dotyczącej zwolnienia z opłaty) nie mogą być - wbrew postulatom odwołania - brane pod uwagę w tym postępowaniu. SKO zauważyło przy tym, że strona złożyła uprzednio wniosek o zwolnienie jej z ponoszenia opłat za pobyt matki w DPS. Został on rozpatrzony a strona nie kwestionowała tego, że udzielone zwolnienie nie obejmuje okresu, który objęty jest niniejszym postępowaniem. Uwzględnienie stanowiska odwołania skutkowałoby zatem niezasadną koniecznością po raz kolejny rozpatrywania materialnych podstaw zasadności nałożenia na stronę obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt osoby bliskiej w domu pomocy społecznej pomimo już ostatecznego rozstrzygnięcia w tej mierze, co nie jest dopuszczalne. Dalej organ II instancji uznał, że ocena materiału sprawy w żadnej mierze nie pozwala na stwierdzenie, by w sprawie zaistniał szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. Z akt sprawy wynika, że dochód rodziny strony jest relatywnie wysoki. Przekracza on ustawowe kryterium dochodowe o kwotę 2.780,70 zł. Ponadto w pełni wystarcza na zaspokojenie określonych przez stronę wydatków rodziny nawet przy uwzględnieniu wszystkich wydatków wskazanych w złożonym wniosku (kwota łączna wydatków to 8.277 zł wobec dochodu w wysokości 10.811,11 zł). W sprawie nie występują przy tym żadne inne szczególne okoliczności, które mogłyby uzasadniać przyznanie wnioskowanej ulgi. Sytuacja zdrowotna, osobista członków rodziny strony nie wskazuje na żadne przesłanki w tym zakresie. Skarżąc powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu strona zarzuciła naruszenie przepisów: 1) prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 104 ust. 4 u.p.s., przez jego wadliwe zastosowanie przejawiające się w uznaniu, iż sytuacja rodzinna skarżącej nie stanowi szczególnego przypadku określonego w ww. przepisie, 2) postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to: a) art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. przez brak podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i do załatwienia sprawy oraz brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego zebranego w sprawie materiału dowodowego, b) art. 8 § 2 k.p.a. poprzez bezpodstawne odstąpienie bez uzasadnionej przyczyny od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym, c) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. przez wadliwe utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji, podczas gdy spełnione były wszystkie przesłanki dla pozytywnego rozpatrzenia przedmiotowego odwołania, co skutkowało bezpodstawnym niezastosowaniem art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. Wskazując na powyższe zarzuty strona skarżąca wniosła o: uchylenie w całości decyzji organu II instancji oraz decyzji organu I instancji, rozpoznanie sprawy w postępowaniu uproszczonym a także zasądzenie od organu na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W skardze strona obszernie motywowała swoje stanowisko, akcentując okoliczność braku uwzględnienia przez organy sytuacji rodzinnej związanej z tym, że matka dopuściła się względem niej rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych, co zostało potwierdzone decyzją Prezydenta z 31 stycznia 2025 r. Na podstawie tej decyzji, która została wydana w oparciu o art. 64 pkt 7 u.p.s. skarżąca została zwolniona od 1 stycznia 2023 r. bezterminowo z obowiązku ponoszenia jakichkolwiek odpłatności za pobyt matki w DPS, co – w jej ocenie - stanowi szczególny przypadek określony w przepisie art. 104 ust. 4 u.p.s. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie w szczególności zapatrywanie, że przesłanki wymienione w art. 64 u.p.s. nie powinny znaleźć zastosowania w sprawie dotyczącej odstąpienia od żądania zwrotu świadczeń uiszczonych zastępczo przez gminę. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Na wstępie trzeba wskazać, że zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267, ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz.143, ze zm.; dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. Wreszcie według art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Badając poddaną rozstrzygnięciu Sądu sprawę trzeba stwierdzić, że zaskarżona decyzja SKO jak i poprzedzająca ją decyzja Prezydenta naruszają przepisy prawa. Zakres tych naruszeń, przy uwzględnieniu uznaniowego charakteru podjętego rozstrzygnięcia, może w opinii Sądu wpływać na wynik sprawy, a to skutkuje koniecznością uchylenia orzeczenia wydanego przez organ odwoławczy. Materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonych decyzji jest przepis art. 104 ust. 4 u.p.s. według którego, w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Z wnioskiem o zastosowanie wskazanej ulgi zwróciła się skarżąca. W sprawie nie jest sporny fakt istnienia oraz wysokości obciążających ją należności tytułem zwrotu wydatków wniesionych zastępczo przez Gminę Wrocław za pobyt jej matki w DPS. Kwoty te zostały ustalone ostateczną i prawomocną decyzją Prezydenta z 27 lutego 2023 r. Mając na uwadze treść powołanego przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s. należy przyjąć, że decyzja w przedmiocie wnioskowanej ulgi oparta jest na uznaniu administracyjnym. Ustawodawca wskazuje bowiem, że uprawniony organ może zastosować jedną z przewidzianych tam ulg. Przesłanką, zaś która umożliwia decyzję pozytywną jest ustalenie "przypadków szczególnie uzasadnionych", zwłaszcza jeżeli "żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy". Kontrola sądu w sprawach objętych tzw. uznaniem administracyjnym ogranicza się – co do zasady - do oceny prawidłowości przeprowadzonego postępowania, tj. czy właściwie ustalono i rozważono stan faktyczny sprawy, czy wydane rozstrzygnięcie mieści się w granicach uznania administracyjnego oraz czy należycie wyważono przesłanki zastosowania przepisu, na którym wspiera się rozstrzygnięcie. Co jednak istotne, w zakresie tych badań mieści się także ocena poprawności wykładni i zastosowania norm, które należało w sprawie powołać. Na kanwie niniejszej sprawy w szczególności chodzi o prawidłowe zidentyfikowanie oraz ustalenie zakresu zastosowanego przez prawodawcę ocennego w swojej istocie zwrotu "przypadków szczególnie uzasadnionych". Przenosząc te uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy trzeba wskazać, że wnosząc o zastosowanie wnioskowanej ulgi strona skarżąca z jednej strony powoływała kwestie związane ze swoją sytuacja materialną. Z drugiej strony podniosła okoliczności wynikające z treści decyzji Prezydenta z 31 stycznia 2025 r. (MOPS.DPIN.5106.3279.2019.1.2025) którym to rozstrzygnięciem została zwolniona z ponoszenia opłaty za pobyt matki. Podstawę prawną ww. decyzji stanowił zaś przepis art. 64 pkt 7 u.p.s., według którego osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Na tym tle podstawową kwestią sporną w niniejszej sprawie okazała się odpowiedź na pytanie, czy okoliczności objęte dyspozycją ww. przepisu art. 64 pkt 7 u.p.s., które stanowią jedną z normatywnych podstaw instytucji zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej mogą jednocześnie stanowić podstawę do zastosowania ulgi przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s. W opisie stanu sprawy Sąd przytoczył obszerną argumentację organu II instancji zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji z 26 sierpnia 2025 r. Zaprezentowane stanowisko SKO jednoznacznie wyklucza taką możliwość. W ocenie organu II instancji "szczególnie uzasadniony przypadek"do którego odnosi się treść art. 104 ust. 4 u.p.s. to - przede wszystkim "sytuacja osoby lub rodziny, która ponad wszelką wątpliwość pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczaj drastyczna, dotkliwa w skutkach i głęboko ingerująca w plany życiowe, a wynika ze zdarzeń niecodziennych, nadzwyczajnych". Stąd o udzieleniu ulgi opisanej w przepisie tym przesądza "ocena aktualnej sytuacji materialnej i życiowej strony - podmiotu zobowiązanego". SKO jednoznacznie wskazało, że przedmiotowy przepis koncentruje się zatem na skutkach ewentualnego obciążenia strony kosztami wynikającymi z ustawy i z tego powodu organ stosując art. 104 ust. 4 u.p.s. odnosić może się tylko do "okoliczności dotyczących bezpośrednio zobowiązanego oraz skutków jakie zapłata należności wywoła dla niego oraz jego rodziny". Ponadto – zdaniem SKO - uwzględnienie stanowiska odwołania skutkowałoby zatem niezasadną "koniecznością po raz kolejny rozpatrywania materialnych podstaw zasadności nałożenia na stronę obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt osoby bliskiej w domu pomocy społecznej pomimo już ostatecznego rozstrzygnięcia w tej mierze, co nie jest dopuszczalne". Sąd orzekający w przedmiotowej sprawie nie podzielił ww. stanowiska. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na konstrukcję art. 104 ust. 4 u.p.s., która została oparta na ocennym w swojej istocie kryterium "przypadków szczególnie uzasadnionych". Pojęcie to ustawodawca następnie częściowo zdefiniował – w sposób zgodny ze stanowiskiem SKO – odnosząc je "zwłaszcza" do sytuacji w których "żądanie zwrotu wydatków (...) stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy". W tym miejscu Sąd dostrzega więc, że poprzez posłużenie się przez prawodawcę w art. 104 ust. 4 u.p.s. zwrotem "zwłaszcza" wspomniana definicja "szczególnie uzasadnionych przypadków" posiada charakter otwarty i nie może zostać ograniczona przez orzekające organy jedynie do "nagłej" czy "drastycznej" sytuacji materialnej, ekonomicznej czy zdrowotnej zobowiązanej strony (por. wyrok WSA w Rzeszowie z 5 grudnia 2024 r., II SA/Rz 933/24; wyrok WSA w Kielcach z 29 kwietnia 2025 r., II SA/Ke 652/24). Sąd nie polemizuje ze stanowiskiem SKO, że sytuacja objęta dyspozycją art. 64 pkt 7 u.p.s. została przez prawodawcę wprost ujęta jako jedna z podstaw odrębnej instytucji zwolnienia z opłat za pobyt mieszkańca DPS. Fakt ten jednak wcale jeszcze nie świadczy o tym, że nie może być podstawą stosowania dobrodziejstwa art. 104 ust. 4 u.p.s. jako "szczególnie uzasadniony przypadek". Należy zaakcentować, że instytucja art. 64 pkt 7 u.p.s. jest ściśle skorelowana z przepisem art. 1441 k.r.i.o., według którego zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Nie dotyczy to obowiązku rodziców względem ich małoletniego dziecka. Wymaga podkreślenia, że jeszcze przed wejściem w życie tej regulacji k.r.i.o. orzecznictwo w sprawach cywilnych dopuszczało możliwość oddalenia powództwa o alimenty na podstawie art. 5 k.c. W uchwale pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej z 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86, OSNC 1988/4, poz. 42 - Wytyczne w zakresie wykładni prawa i praktyki sądowej w sprawach o alimenty, SN wskazał, że w razie rażąco niewłaściwego postępowania osoby uprawnionej do alimentów, budzącego powszechną dezaprobatę, dopuszczalne jest oddalenie powództwa w całości lub w części ze względu na zasady współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Warto odnotować, że uzasadniając takie stanowisko SN wskazał, że w praktyce zdarzają się przypadki rażącego naruszenia przez osobę uprawnioną do alimentacji zasad współżycia w rodzinie. Przy tym takie sytuacje faktyczne występują - m.in. - przy alimentowaniu rodziców przez ich dzieci. Następnie SN zdefiniował taką sytuację przyjmując, że "rażąco niewłaściwe postępowanie uprawnionego" może polegać między innymi na: a) zachowaniach godzących w życie i zdrowie członka rodziny, b) zachowaniach naruszających godność, dobre imię i inne dobra osobiste człowieka, c) zawinionym popadnięciu w niedostatek lub umyślnym wywołaniu sytuacji prowadzącej do żądania alimentów. Dalej SN akcentował, że zawinione zachowania są powszechnie potępiane w społeczeństwie i nie można zakładać, ażeby osoba doznająca krzywdy w każdym przypadku mimo to zobowiązana była do świadczenia alimentów na rzecz osoby ją krzywdzącej, tylko dlatego, że obowiązek alimentacyjny wynika z pokrewieństwa, małżeństwa albo z innych więzów, z którymi ustawa łączy ten obowiązek. Przy tym dalej zaznaczył również, że odmowa przyznania środków utrzymania z powołaniem się na zasady współżycia społecznego powinna mieć miejsce bardzo rzadko, w przypadkach szczególnie uzasadnionych i wówczas, gdy budzą one powszechną dezaprobatę. Tezy przywołanej uchwały SN nie tylko rzutują na sposób rozumienia art. 1441 k.r.i.o. w kontekście aktualnej praktyki sądów powszechnych, ale także niewątpliwie mają wpływ na sposób interpretacji normy art. 64 pkt 7 u.p.s. Nie można stracić z pola widzenia, że prawodawca dodając omawianą podstawę zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłaty kierował się potrzebą wprowadzenia do u.p.s. wyraźnej regulacji prawnej umożliwiającej organowi odstąpienie od obciążania odpłatnością za pobyt w domu pomocy społecznej w sytuacji, gdy zobowiązanie byłoby sprzeczne właśnie z "zasadami współżycia społecznego". Niedwuznacznie zatem nawiązał do regulacji art. 1441 k.r.i.o. W uzasadnieniu projektu noweli którą wprowadzono art. 64 pkt 7 u.p.s. powołano m.in. stanowisko RPO, według którego dorosłe dzieci rodziców, którzy względem nich w sposób rażący zaniedbywali obowiązki rodzicielskie lub byli sprawcami przemocy wobec dzieci, zasługują na ochronę państwa i powinni zostać objęci obligatoryjnym zwolnieniem z opłat bez względu na ich sytuację materialną (por. uzasadnianie projektu ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej). Łatwo zatem dostrzec, że instytucja art. 64 pkt 7 u.p.s. posiada szczególną specyfikę z uwagi na powiązanie jej z historycznymi relacjami rodzinnymi pomiędzy pensjonariuszem DPS a osobą zobowiązaną do ponoszenia opłat. Ustalenie stanu faktycznego objętego dyspozycją ww. przepisu zwalnia z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt członka rodziny w DPS nie tyle z uwagi na indywidualną oraz osobistą sytuację zobowiązanej strony (związaną z jej stanem finansowym czy zdrowotnym) lecz dlatego, że nałożenie na stronę takiego obowiązku po prostu naruszałoby normy społeczne oraz etyczne z uwagi na wymagające napiętnowania zachowania pensjonariusza DPS. Innymi słowy, celem wprowadzenia art. 64 pkt 7 u.p.s. było przeciwdziałanie nieakceptowalnym społecznie sytuacjom, w których osoby zobowiązane do ponoszenia odpłatności za pobyt w DPS byłyby obarczane tym obowiązkiem, pomimo że członek rodziny postępował względem nich w sposób naganny (zob. np. wyrok WSA w Krakowie z 12 marca 2026 r., III SA/Kr 1145/25). Nie można zatem stracić z pola widzenia że Prezydent wydając powołaną przez skarżącą decyzję z 31 stycznia 2025 r. zwolnił ją od 1 stycznia 2023 r. bezterminowo z obowiązku ponoszenia jakichkolwiek odpłatności za pobyt matki w DPS, ustalając zaistnienie stanu faktycznego odpowiadającego normie art. 64 pkt 7 u.p.s. Decyzja ta stała się ostateczna i prawomocna. Oznacza to, że ten sam organ, który ustalił, że naganne zachowanie matki skarżącej wyklucza możliwość domagania się od niej ponoszenia opłat za pobyt w DPS (ponieważ byłoby to nieakceptowalne społecznie) jednocześnie bez głębszej refleksji uznał, że taka sytuacja wcale nie stanowi "szczególnie uzasadnionego przypadku" do którego odnosi się treść art. 104 ust. 4 u.p.s. Tymczasem tak jak wcześniej argumentowano, takiego kierunku interpretacji ww. przepisu nie uzasadniają – tak jak wskazywał organ II instancji – ani względy wykładni językowej ani wykładni systemowej. Tym samym, Sąd uznał, że organy obu instancji naruszyły w sprawie dyspozycję przepisów art. 7 w zw. z art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez nieuzasadnione wykluczenie sytuacji odpowiadającej dyspozycji art. 64 pkt 7 u.p.s. jako jednego z "przypadków szczególnie uzasadnionych", o których mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. Uznając, że zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji narusza powołane przepisy art. 104 ust. 4 u.p.s., art. 7 k.p.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy zasadne stało się ich uchylenie, co znajduje podstawę w prawną w treści art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy rzeczą organów obu instancji będzie wyeliminowanie wskazanych w niniejszym uzasadnieniu wyroku uchybień, z uwzględnieniem zaprezentowanej przez Sąd wykładni art. 104 ust. 4 u.p.s. w kontekście możliwości objęcia nim stanów faktycznych odpowiadających swoją treścią art. 64 pkt 7 u.p.s. O kosztach postępowania rozstrzygnięto zgodnie z art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.