IV SA/Wr 709/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca), Sędziowie: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski, Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w Wydziale IV w dniu 6 maja 2022 r. sprawy ze skargi J. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane i zobowiązanie do zwrotu świadczenia I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...], II. uchyla decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] marca 2021 r. nr [...], III. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu na rzecz adwokata L. R. kwotę 295,20 (słownie: dwieście dziewięćdziesiąt pięć i 20/100) złotych, w tym 23% VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu sądowym. W dniu 22 września 2020 r. J. Ł. złożyła w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w W. – Dział Świadczeń Rodzinnych wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką K. Ł. Natomiast w dniu 14 października 2020 r. strona złożyła w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w W. – Zespół Pracy Socjalnej nr 4 wniosek o przyznanie zasiłku stałego. Decyzją z dnia [...] października 2020 r. nr [...] działający z upoważnienia Prezydenta Miasta W. Kierownik Zespołu Pracy Socjalnej nr 4 przyznał wnioskodawczyni zasiłek stały od 1 października 2020 r. do 30 września 2023 r. w kwocie 496,12 zł miesięcznie. Decyzją z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...] działający z upoważnienia Prezydenta Miasta W. Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych odmówił przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na brak możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Doręczenie decyzji stronie nastąpiło w dniu 18 listopada 2020 r. W dniu 30 listopada 2020 r. strona złożyła odwołanie od decyzji odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzją z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło decyzję organu pierwszej instancji w całości i przyznało wnioskodawczyni świadczenie pielęgnacyjne od dnia 5 sierpnia 2020 r. Decyzję tę MOPS otrzymał w dniu 14 stycznia 2021 r. Pismem z dnia 1 lutego 2021 r. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w W. – Dział Świadczeń Rodzinnych poinformował Samorządowe Kolegium Odwoławcze, że po otrzymaniu decyzji SKO z dnia 29 grudnia 2020 r., dokonując zgłoszenia strony do ubezpieczenia społecznego, pracownik Działu Świadczeń Rodzinnych otrzymał informację, iż strona uprawniona jest do pobierania zasiłku stałego na podstawie decyzji z dnia 16 października 2020 r. Decyzją z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] działający z upoważnienia Prezydenta Miasta W. Zastępca Kierownika Zespołu Pracy Socjalnej nr 4 uchylił w całości z dniem 1 lutego 2021 r. decyzję z dnia [...] października 2020 r., przyznającą stronie zasiłek stały. Wskazano, że decyzję uchylono na wniosek strony w związku z przyznaniem jej świadczenia pielęgnacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze postanowieniem z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. wznowiło z urzędu postępowanie administracyjne zakończone ostateczną decyzją z dnia [...] grudnia 2020 r., przyznającą stronie świadczenie pielęgnacyjne od 5 sierpnia 2020 r. Decyzją z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło w całości decyzję własną z dnia [...] grudnia 2020 r., przyznało stronie świadczenie pielęgnacyjne od 5 sierpnia do 30 września 2020 r. oraz odmówiło przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego od 1 października 2020 r., wskazując że z uwagi na pobieranie zasiłku stałego stronie nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne od 1 października 2020 r. Jednocześnie SKO poinformowało stronę, że strona powinna zdecydować, które świadczenie zamierza pobierać, a warunkiem nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest uprzednie uchylenie decyzji przyznającej zasiłek stały. Pismem z dnia 29 marca 2021 r. strona poinformowała, że zamierza pobierać świadczenie pielęgnacyjne i rezygnuje z pobierania zasiłku stałego. Oświadczenie to wpłynęło do MOPS oraz do SKO w dniu 2 kwietnia 2021 r. Decyzją z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] działający z upoważnienia Prezydenta Miasta W. Dyrektor MOPS uznał świadczenie pielęgnacyjne wypłacone stronie za okres od 1 października 2020 r. do 31 marca 2021 r. w wysokości 11.403,00 zł za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne i zobowiązał stronę do zwrotu tej kwoty. Organ wyjaśnił, że w dniu 25 marca 2021 r. tut. Ośrodek otrzymał decyzję SKO z dnia [...] marca 2021 r., odmawiającą przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego od 1 października 2020 r. Natomiast w dniu 8 kwietnia 2021 r. Dział Świadczeń Rodzinnych otrzymał decyzję z dnia [...] lutego 2021 r., uchylającą prawo do zasiłku stałego od 1 lutego 2021 r. Wypłatę świadczenia pielęgnacyjnego wstrzymano w kwietniu 2021 r. Zatem świadczenie pielęgnacyjne wypłacone za okres od 1 października 2020 r. do 31 marca 2021 r. jest nienależnie pobranym świadczeniem rodzinnym. W odwołaniu strona wniosła o uchylenie powyższej decyzji w całości, wyjaśniając że utrzymuje się wraz z matką z emerytury matki w wysokości 1.789,55 zł. Kwota ta nie wystarcza na zaspokojenie podstawowych potrzeb – wydatki na leki, łóżko rehabilitacyjne, węgiel, opłaty za mieszkanie, gaz, prąd. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji, wyjaśniając że SKO przyznając stronie w dniu 29 grudnia 2020 r. świadczenie pielęgnacyjne nie posiadało informacji o przyznaniu stronie zasiłku stałego od 1 października 2020 r. Na podstawie decyzji SKO organ pierwszej instancji wypłacił stronie świadczenie pielęgnacyjne za okres od 5 sierpnia 2020 r. do 31 marca 2021 r. Przyznanie stronie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie decyzji, która następnie została uchylona w wyniku wznowienia postępowania oraz odmowa przyznania świadczenia od 1 października 2020 r. powoduje, że wypłacone świadczenie pielęgnacyjne od 1 października 2020 r. do 31 marca 2021 r. stanowi świadczenie nienależnie pobrane na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Natomiast wniosek strony o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń powinien być rozpatrzony przez organ pierwszej instancji w odrębnym postępowaniu w oparciu o art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucając wprowadzenie strony w błąd przez pracownika MOPS odnośnie braku kolizji pobierania świadczenia pielęgnacyjnego i zasiłku stałego. Zdaniem skarżącej, jeżeli błąd popełnił urzędnik w MOPS, to z urzędu powinno nastąpić umorzenie wypłaconych środków, a nie domaganie się ich zwrotu. Skarżąca wyjaśniła, że długi czas oczekiwania na pozytywną decyzję i brak środków do życia zmusił stronę do ubiegania się o zasiłek stały. Do kolizji świadczeń nie doszłoby też, gdyby decyzja została wydana w terminie. Skarżąca nie może odpowiadać za błędy urzędnicze i zwracać środki wypłacone na podstawie kolidujących ze sobą decyzji. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z dnia 4 lutego 2021 r. pełnomocnik strony, wyznaczony z urzędu, wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji SKO i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, udzielonej z urzędu, w kwocie 4.428 zł, w tym VAT w kwocie 828 zł, na podstawie § 14 pkt 1 lit. a w związku z § 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. (stawka minimalna 3.600 zł plus VAT), ponieważ przedmiotem zaskarżenia jest należność pieniężna w kwocie 11.403 zł. Zarzucono naruszenie art. 7, art. 8 § 1, art. 10 § 1, art. 61 § 4, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. przez zaniechanie przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania dowodowego w zakresie zawinionych przez organy administracji przyczyn wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego, skoro skarżąca nie była świadoma pobierania nienależnych świadczeń i w żaden sposób nie przyczyniła się do tego, a także jest w bardzo trudnej sytuacji socjalnej, bytowej i rodzinnej. Zarzucono również naruszenie art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez nie ustalenie, czy osoba która pobrała świadczenia wiedziała, że świadczenia jej nie przysługują. W uzasadnieniu zarzutów przytoczono poglądy z orzecznictwa sądów administracyjnych oraz doktryny. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga zasługuje na uwzględnienie, jednakże z innych przyczyn niż wskazane w skardze i uzupełnieniu skargi. Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej u.ś.r.). Zgodnie z art. 30 ust. 1 cyt. ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m. in. świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego (art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r.). Spór w przedmiotowej sprawie dotyczy ustalenia, czy organy zasadnie orzekły o uznaniu świadczenia pielęgnacyjnego wypłaconego skarżącej w okresie od 1 października 2020 r. do 31 marca 2021 r. w wysokości 11.403,00 zł za nienależnie pobrane i zasadnie zobowiązały skarżącą do zwrotu tego świadczenia. Rację mają organy obu instancji, że w związku z przyznaniem prawa do zasiłku stałego zaistniała okoliczność uzasadniająca ustanie prawa skarżącej do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, z uwagi na treść art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Zgodnie z brzmieniem tego przepisu świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do m. in. zasiłku stałego. Istotne jest, że skarżącej decyzją z dnia [...] października 2020 r. nr [...] działający z upoważnienia Prezydenta Miasta W. Kierownik Zespołu Pracy Socjalnej nr 4 przyznał zasiłek stały od 1 października 2020 r. do 30 września 2023 r. w kwocie 496,12 zł miesięcznie, co stanowiło negatywną przesłankę do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Wobec tego prawidłowo SKO wznowiło postępowanie w sprawie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego i uchyliło decyzję własną przyznającą świadczenie pielęgnacyjne. Wpływu na obowiązek uchylenia decyzji SKO przyznającej świadczenie pielęgnacyjne nie mogło mieć podnoszone przez skarżącą dopiero na etapie skargi do WSA ewentualne błędne poinformowanie skarżącej przez pracownika MOPS o możliwości jednoczesnego pobierania zasiłku stałego i świadczenia pielęgnacyjnego, wbrew jasnemu i zrozumiałemu przepisowi ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a. W orzecznictwie sądów administracyjnych podnosi się również, że art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. jest w swej treści jednoznaczny i przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia opisanej w nim przesłanki, a decyzja zapadła w takich okolicznościach ma charakter związany. Ta regulacja jest odmienna od pozostałych (zamieszczonych w art. 30 ust. 2 pkt 1, 2 i 3 wskazanej ustawy), a więc w jej przypadku nie można brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ani oceniać skutków braku pouczenia o prawie do określonego świadczenia. Jeżeli zatem za stwierdzeniem nienależności pobranego świadczenia przemawia spełnienie obiektywnej przesłanki uchylenia decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne w wyniku wznowienia postępowania i odmowa przyznania tego świadczenia, to przesłanki braku winy oraz świadomości, co do pobierania nienależnego świadczenia, jako przesłanki pozaustawowe, nie mogą powodować uchylenia zaskarżonych decyzji. Na podstawie art. 2 Konstytucji RP strona nie jest chroniona bezwarunkowo w sytuacji, kiedy zachodzą w pełni uzasadnione podstawy do uznania przyznanego świadczenia za nienależnie pobrane i nakazania jego zwrotu (zob. wyrok NSA z dnia 13 kwietnia 2021 r. sygn. I OSK 2851/20 oraz z dnia 26 stycznia 2021 sygn. I OSK 2198/20 CBOSA). Dla zaistnienia podstawy prawnej przewidzianej w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. decydujące znaczenie ma wyłącznie ustalenie, czy w sprawie wydano decyzję, którą po wznowieniu postępowania z przyczyn określonych w art. 145 § 1 k.p.a., uchylono dotychczasową decyzję o przyznaniu świadczenia i orzeczono o odmowie jego udzielenia. Nieuzasadniony jest więc zarzut naruszenia art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. przez niezbadanie, czy skarżąca wiedziała i miała świadomość, że świadczenie pielęgnacyjne jej nie przysługuje w związku z pobieraniem zasiłku stałego. Należy zauważyć, że w decyzji z dnia 9 marca 2021 r. SKO uchyliło decyzję własną o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego, przyznało świadczenie pielęgnacyjne za okres od 5 sierpnia 2020 r. do 30 września 2020 r. oraz odmówiło przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od 1 października 2020 r. bez wskazania daty końcowej tej odmowy. SKO miało bowiem na uwadze decyzję MOPS z dnia [...] października 2020 r. przyznającą zasiłek stały od 1 października 2020 r. do 30 września 2023 r. w kwocie 496,12 zł miesięcznie. Kolegium pominęło jednak, że do akt administracyjnych sprawy została załączona kopia decyzji z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] uchylająca w całości z dniem 1 lutego 2021 r. decyzję z dnia [...] października 2020 r., przyznającą stronie zasiłek stały. W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, że decyzję uchylono na wniosek strony w związku z przyznaniem jej świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium nie uwzględniło więc, że skarżąca zasiłek stały pobrała za okres od 1 października 2020 r. do 31 stycznia 2021 r., a uprawnienie do pobierania zasiłku stałego utraciła z dniem 1 lutego 2021 r. Utrata prawa do pobierania zasiłku stałego od 1 lutego 2021 r. niewątpliwie miała wpływ na okres przyznania i odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez SKO w decyzji z dnia 9 marca 2021 r. Natomiast treść decyzji z dnia [...] marca 2021 r. miała wpływ na ustalenie okresu, w jakim doszło do nienależnego pobrania świadczenia pielęgnacyjnego. W niniejszej sprawie doszło zatem do naruszenia przepisów postępowania, mającego istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., polegającego na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Wobec powyższego Sąd uchylił zaskarżoną decyzję SKO z dnia [...] sierpnia 2021 r. i poprzedzającą ją decyzję MOPS z dnia [...] czerwca 2021 r. oraz decyzję SKO z dnia [...] marca 2021 r. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy orzekające w sprawie zobowiązane są uwzględnić decyzję z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] uchylającą w całości z dniem 1 lutego 2021 r. decyzję z dnia 16 października 2020 r., przyznającą stronie zasiłek stały, a zatem uwzględnić pozbawienie skarżącej prawa do pobierania zasiłku stałego od dnia 1 lutego 2021 r. Na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 135 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji. Koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu sądowym przyznano adwokatowi na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. i § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t. j.: Dz. U. z 2019 r. poz. 18 ze zm.). Przedmiotem zaskarżenia w rozpatrywanej sprawie nie jest bowiem należność pieniężna, ale zasadność wydania orzeczenia w sprawie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego i zobowiązania do jego zwrotu w określonej kwocie. Prawodawca w § 21 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, posłużył się zwrotem "w sprawie, której przedmiotem zaskarżenia jest należność pieniężna". Powyższe sformułowanie, co do zasady koresponduje z art. 231 p.p.s.a. stanowiącym, iż wpis stosunkowy pobiera się w sprawach, w których przedmiotem zaskarżenia są należności pieniężne, zaś w innych sprawach pobiera się wpis stały. W orzecznictwie przyjmuje się, że przez "sprawy, w których przedmiotem zaskarżenia są należności pieniężne" należy rozumieć te, w których przedmiotem zaskarżenia są akty lub czynności kreujące określoną należność pieniężną bądź stwierdzające jej istnienie. Tym samym nie wszystkie sprawy, które mogą w jakimś stopniu dotyczyć należności pieniężnych będą sprawami, w których przedmiotem zaskarżenia są należności pieniężne (vide: postanowienie NSA z dnia 23 czerwca 2008 r., II FZ 227/08, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Badana w niniejszym postępowaniu decyzja administracyjna nie kreuje należności pieniężnej i nie stwierdza jej istnienia. Uznaje natomiast określoną kwotę za nienależnie pobraną i zobowiązuje do jej zwrotu. Powyższe nie wypełnia dyspozycji art. 231 in primo p.p.s.a. i § 21 ust. 1 pkt 1 lit. a) ww. rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, lecz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) tegoż rozporządzenia.