IV SAB/Wr 126/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alojzy Wyszkowski po rozpoznaniu w dniu 20 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale IV wniosku strony skarżącej z dnia 8 lutego 2016 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego z urzędu w sprawie ze skargi Stowarzyszenia A z/s w P. na bezczynność Spółdzielni Mieszkaniowej w B. w przedmiocie udostepnienia informacji publicznej postanawia: oddalić wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Postanowieniem Sądu z dnia 3 lipca 2015 r. odmówiono skarżącemu Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym o zwolnienie z kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 14 października 2015 r. sygn. akt I OZ 1209/15 oddalił zażalenie na to postanowienie. W jego uzasadnieniu stwierdzono, że skoro organizacja jaką jest Stowarzyszenie, pragnie prowadzić sprawę sądową, to powinna zabezpieczyć na to odpowiednie fundusze, np. podwyższając i skutecznie ściągając składkę członkowską. Wykazanie przez organizację, że nie posiada żadnych środków na poniesienie kosztów postępowania powinno zatem polegać na wykazaniu, iż organizacja ta nie ma możliwości pozyskiwania takich środków we własnym zakresie, czego skarżące Stowarzyszenie nie uczyniło w niniejszej sprawie. Wyrokiem z dnia 28 stycznia 2016 r., wydanym w trybie uproszczonym, Sąd oddalił skargę w całości. Pismem z dnia 2 lutego 2016 r. Stowarzyszenie wniosło m. in. o zwolnienie z opłaty kancelaryjnej w kwocie 100 zł za sporządzenie uzasadnienia oraz o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w celu sporządzenia skargi kasacyjnej. W jego uzasadnieniu Stowarzyszenie podało, że nie posiada środków na opłacenie opłaty kancelaryjnej, ponieważ utrzymuje się ze składek członkowskich. Nie prowadzi żadnej działalności i nie otrzymuje dotacji. Sąd podejmując rozstrzygnięcie na posiedzeniu niejawnym zmusił stronę skarżącą do ponoszenia dodatkowych niezaplanowanych wydatków, którymi wnioskodawca nie dysponuje. Na okoliczność, iż strony skarżącej nie stać na zatrudnienie pełnomocnika strona składa wniosek o przyznanie prawa pomocy w osobie adwokata lub radcy prawnego. Do pisma tego Stowarzyszenie dołączyło złożony na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu tego formularza Stowarzyszenie wskazało, że rozpoczęło działalność w dniu 4 czerwca 2014 r. Utrzymuje się tylko ze składek, które w całości są przeznaczone na sprawy sądowe toczące się przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Nie ma możliwości zabezpieczenia środków finansowych na uzyskanie uzasadnienia wyroku, który zapadł na posiedzeniu niejawnym, co z mocy prawa powoduje, że nie zna nawet ustnego uzasadnienia tego wyroku. Sąd wydając wyrok nie zapoznał się z odpowiedzią na tezę organu oraz wnioskami dowodowymi skarżącego wysłanymi do Sądu w dniu 1 lutego 2016 r. Stowarzyszenie opiera się na społecznej pracy swoich członków, nie było reprezentowane na żadnym etapie przez fachowego pełnomocnika i nie było przygotowane na takie rozstrzygnięcie Sądu i dodatkowe koszty. Stowarzyszenie w krótkim okresie funkcjonowania nie zgromadziło żadnego majątku i funkcjonuje na zasadzie prywatnego sprzętu (komputer, drukarka). Stowarzyszenie nie stać na zatrudnienie radcy prawnego i pokrycie kosztów skargi kasacyjnej i opłaty kancelaryjnej, ponieważ stan konta wynosi 80,16 zł, a dług na karcie kredytowej 206 zł. Nieprzyznanie prawa pomocy spowoduje pozbawienie skarżącego prawa do obrony swoich praw przede sądem. Kwota na karcie kredytowej została przeznaczona na pokrycie wpisów sądowych w sprawach zawisłych przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Stowarzyszenie podało, że bilans za 2015 r. nie został jeszcze sporządzony i że nie posiada środków trwałych. Stowarzyszenie podało w urzędowym formularzu, że stan rachunku bankowego na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wyniósł 80,16 zł. Pismem z dnia 17 lutego 2016 r., nadesłanym w odpowiedzi na pismo referendarza sądowego z dnia 9 lutego 2016 r., Stowarzyszenie wyjaśniło, że nie składało deklaracji podatkowych za ostatnie trzy miesiące, gdyż jest zwolnione z podatku od darowizny na cele statutowe, a bilans nie został jeszcze wykonany. Nie otrzymuje dotacji z budżetu państwa, samorządu terytorialnego i innych źródeł. Nie posiada majątku ruchomego i nieruchomego, nie zatrudnia pracowników, a do celów wykorzystuje prywatny sprzęt. Nie zatrudnia pracowników. Składka członkowska nie uległa zmianie, a liczba członków Stowarzyszenia wynosi 17 osób. Do pisma tego Stowarzyszenie przedłożyło wyciąg z kont bankowych. Z wyciągu za listopad 2015 r. wynika, że wpłaciło gotówkę 100 zł we wpłatomacie i dnia 9 grudnia przelało kwotę 100 zł tyłem wpisu od skargi w innej sprawie sądowej oraz że doładowano telefon na kwotę 10 zł, a opłata za rachunek wyniosła 14 zł, saldo końcowe wyniosło 12,96 zł. Z wyciągu za grudzień wynika, że wpłacono gotówkę 100 zł we wpłatomacie i dnia 14 grudnia przelano kwotę 100 zł tyłem wpisu od skargi w niniejszej sprawie sądowej oraz że przelano na to konto kwotę 100 zł z tytułu składek członkowskich i dnia 22 grudnia uiszczono wpis od skargi w innej sprawie sądowej oraz że wpłacono na to konto gotówkę w kwocie 30 zł tytułem składek członkowskich, a opłata za rachunek wyniosła 14 zł, saldo końcowe wyniosło 28,76 zł. Z wyciągu za styczeń 2016 r. wynika, że na konto wpłacono 30 zł, przelano kwoty 120 zł i 50 zł tytułem składek członkowskich i dnia 12 stycznia przelano dwa razy kwotę po 100 zł tyłem wpisów od skarg w innych sprawach sądowych oraz że przelano kwotę 12,80 zł na rzecz B, a także że na ten rachunek wpłynęła kwota 200 zł, która 19 stycznia 2016 r. została przelana tytułem wpisu od skargi w innej sprawie sądowej oraz, że nastąpiła wpłata gotówkowa 80 zł tytułem składek członkowskich, a opłata za rachunek wyniosła 12,19 zł, saldo końcowe wyniosło 80,16 zł.Z przedłożonego wydruku z karty kredytowej wynika zaś, że suma obciążeń wynosi -311 zł i obejmuje ona kwoty: - 5 zł, - 100 zł, - 6 zł – 200 zł. Postanowieniem z dnia 24 lutego 2016 r. referendarz sądowy odmówił przyznania stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego z urzędu. Odpis powyższego postanowienia został doręczony stronie skarżącej w dniu 1 marca 2016 r. Strona w ustawowym terminie złożyła sprzeciw od powyższego orzeczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Przepis art. 260 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., w brzmieniu które ma zastosowanie do spraw wszczętych przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy- Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015 r. poz. 658)( art. 2) tj. przed dniem 15 sierpnia 2015 r. stanowi, że w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega ponownie rozpoznaniu przez Sąd. Innymi słowy konsekwencją skutecznego wniesienia sprzeciwu jest traktowanie orzeczenia referendarza sądowego jako "niebyłego", bowiem na skutek wniesienia sprzeciwu zadaniem Sądu jest samodzielne rozpoznanie sprawy "od nowa". Zgodnie z regułą - wyrażoną wprost w art. 199 p.p.s.a.- strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (tj. koszty sądowe i koszty ustanowienia fachowego pełnomocnika) chyba, że przepis szczególny stanowi inaczej. Do przepisów szczególnych należy zaliczyć przepisy p.p.s.a. określające przesłanki, od spełnienia których zależy przyznanie prawa pomocy. Przepis art. 244 § 1 p.p.s.a. przewiduje, że prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Z kolei art. 245 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy może nastąpić bądź w zakresie całkowitym, bądź częściowym. W zawisłej sprawie skarżące Stowarzyszenie zwróciło się o przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W myśl art. 245 § 3 p.p.s.a. w zw. z art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Z powyższego przepisu wynika, że osoba prawna oraz inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów ale również, że nie ma ich pomimo, że podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków. Prawo pomocy jest wyjątkiem od powołanej na wstępie zasady zgodnie z którą, każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. Oceniając zasadność wniosku, Sąd musi rozważyć z jednej strony – interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej – interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie należy stwierdzić, że skarżące Stowarzyszenie (mimo szeroko przedstawionych motywów w prawomocnym już postanowieniu z dnia 3 lipca 2015 r. wydanym w tej sprawie) nadal nie wykazało, w zasadzie powołując w nowym wniosku w zakresie swojej sytuacji finansowej , okoliczności tożsame z poprzednio wskazanymi we wniosku z dnia 4 maja 2015 r. by podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli bowiem Stowarzyszenie zdecydowało na zainicjowanie postępowania w zawisłej sprawie oraz jego kontynuowanie po wydanym w tej sprawie wyroku to powinno liczyć się z obowiązkiem uiszczenia kosztów tego postępowania i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Podzielić więc należy ugruntowany w orzecznictwie pogląd, że przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Skarb Państwa przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 18 listopada 2015 r. sygn. akt II OZ 1108/15, postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 491/11 – dostępne, tak jak i następne na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Także społeczna i nieodpłatna praca członków Stowarzyszenia nie uzasadnia przyznania prawa pomocy, gdyż zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy o stowarzyszeniach – stowarzyszenie ma charakter niezarobkowy i opiera się w myśl ust. 3 tego przepisu na pracy społecznej jego członków, a do prowadzenia swych spraw może zatrudniać pracowników. Okoliczność, że Stowarzyszenie jest organizacją non profit nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie swojej działalności. Brak stałego źródła dochodu nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem przy ubieganiu się o przyznanie prawa pomocy. Ogólnie przytoczona okoliczność złej sytuacji finansowej stowarzyszenia wynikająca de facto z wadliwie prowadzonej szeroko pojętej polityki finansowej Stowarzyszenia, w tym kontekście - nie może także brana pod uwagę. Stowarzyszenie powinno dostosować wysokość obowiązkowych składek do zadań, które zamierza realizować w ramach świadczonej działalności społecznej (por. postanowienie NSA z dnia 7 października 2015 r. sygn. akt II OZ 957/15). Skoro Stowarzyszenie prowadzi działalność społeczną angażując wszelkie siły i środki, to jednocześnie powinno zaplanować budżet od strony przychodów, który bez przeszkód pozwoliłby realizować jego cele. Argumenty dotyczące nieotrzymywania dotacji z budżetu państwa, czy innych źródeł, niezatrudnianie pracowników także nie stanowią okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Poprzestanie na zebraniu składek członkowskich w wysokości daleko niewystarczającej na pokrycie zobowiązań wynikających z działalności Stowarzyszenia jest ewidentnym naruszeniem zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Także w świetle przywołanych w sprzeciwie argumentów odnoszących się w zasadzie do wydanego w tej sprawie w trybie uproszczonym wyroku, należy przyjąć, że Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło jakiekolwiek działania w kierunku pozyskania środków na sfinansowanie kosztów postępowania. Nadto wypada odnotować, że ustawodawca w art. 239 p.p.s.a. wymienił podmioty, które nie mają obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Jednakże jak wynika z akt sprawy, skarżące Stowarzyszenie do nich nie należy . W tej sytuacji przyjąć trzeba, iż Stowarzyszenie nie wykazało, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Z tych względów, na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.