II PR 61/90

Skład orzekającyPrzewodniczący : Sędzia SN M. Tyszel.Sędziowie: SN S. Szymańska, SA K. Kolasiński (spr.).Protokolant: A. Mroczek.SentencjaSąd Najwyższy Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu z dnia 20 grudnia 1990 r. sprawy z powództwa Agaty S. przeciwko: Zakładom Armatury Samochodowej w Elblągu o podwyższenie renty wyrównawczej z tytułu wypadku na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 17 maja 1990 r. sygn. akt VI.Po 49/90uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu - Sądowi Pracy w Elblągu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneAgata S. wystąpiła z powództwem z dnia 17 kwietnia 1989 r. do Sądu Rejonowego w Elblągu przeciwko - Zakładom Armatury Samochodowej w Elblągu o podwyższenie wysokości renty wyrównawczej z tytułu wypadku śmiertelnego jej męża - do kwoty 30.000 zł. Powódka pobiera dotychczas rentę wyrównawczą w wysokości 199,95 zł, zasądzoną na jej rzecz wyrokiem Sądu Powiatowego w Elblągu z dnia 13 listopada 1965 r.Pozwany w odpowiedzi na pozew z dnia 11 sierpnia 1989 r. przyznał, że mąż powódki uległ wypadkowi na terenie Zakładu Tworzyw Sztucznych, które zostały przejęte przez pozwanego oraz, że została przyznana powódce renta w wysokości 199,95 zł. Podniósł jednak, iż nie zwróciła się ona do pozwanego o podwyższenie tej renty, co nastąpiłoby niewątpliwie w drodze ugody, a zatem pozwany nie przyczynił się do powstania procesu i wniósł o nieobciążanie go kosztami procesu. Co do wysokości roszczenia powódki zapowiedział, iż oświadczy się po ustaleniu wysokości renty, jaką obecnie pobiera powódka z ubezpieczenia społecznego i jej stanu zdrowia.Na rozprawie w dniu 22 sierpnia 1989 r. powódka wyjaśniła, że pobiera rentę inwalidzką II grupy inwalidów w kwocie 31.060 zł, ukończyła 66 lat i nie ma innych źródeł utrzymania. Pełnomocnik pozwanego wniósł wtedy o oddalenie powództwa z tego powodu, że powódka pracowała po zgonie męża i uzyskała prawo do renty inwalidzkiej z tytułu własnej pracy.Na rozprawie w dniu 13 listopada 1989 r. pozwany podtrzymał żądanie oddalania powództwa powołując się dodatkowo na to, że renta powódki nie ma charakteru alimentacyjnego, lecz odszkodowawczy i wobec tego okres jej wypłacania wygasł. Powódka przedstawiła odpis wyroku Sądu Powiatowego w Elblągu z 13 listopada 1965 r. (sygn. akt C 1667/64) zasądzającego na jej rzecz oraz trojga dzieci kwotę po 199,95 zł na każdego z powodów od Elbląskich Zakładów Tworzyw Sztucznych Przemysłu Terenowego w Elblągu. Powódka przedstawiła też odpis wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 9 czerwca 1965 r. (sygn. akt II Gr 637/65). W uzasadnieniu tego wyroku Sąd ustalił, że Czesław S. pracował w pozwanych zakładach jako stolarz przy pile tarczowej i dnia 21 czerwca 1963 r. uległ śmiertelnemu wypadkowi. ZUS przyznał wdowie z trojgiem dzieci rentę rodzinną w kwocie 1.375 zł miesięcznie w tym 295 zł dodatku rodzinnego dla dzieci. Średni zarobek denata ustalił na kwotę 2.058,83 zł miesięcznie. Pracował on dodatkowo u gospodarzy i zarabiał rocznie 10 tys. zł.Powódka oświadczyła, iż pobiera obecnie rentę inwalidzką w wysokości 68.320 zł i wnosi o zasądzania od pozwanych zakładów podwyższenia renty do kwoty 50.000 zł miesięcznie. Sąd zobowiązał pozwanego do przedłożenia zaświadczenia o wielkości zarobków, które uzyskiwałby Czesław S., gdyby obecnie pracował na podobnym stanowisku pracy. Pismem z dnia 20 listopada 1989 r. pozwany zakład powiadomił, że jedyny zatrudniony u niego stolarz zarabia 266.588 zł.Na rozprawie w dniu 15 stycznia 1990 r. powódka wyjaśniła, że jej mąż miałby obecnie 68 lat, jego emerytura byłaby wysoka i łatwiej byłoby im żyć.Postanowieniem z dnia 1 lutego 1990 r. Sąd Rejonowy w Elblągu wobec podwyższenia żądania powództwa do kwoty 250.000 zł miesięcznie przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku.Sąd Wojewódzki w Gdańsku - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 17 maja 1990 r. oddalił powództwo. Sąd Wojewódzki ustalił, że w chwili śmierci męża powódka miała na utrzymaniu troje dzieci w wieku trzynastu, dziewięciu i trzech lat. W tym czasie powódka nigdzie nie pracowała zawodowo, a jedynym źródłem utrzymania rodziny były zarobki jej męża. Po śmierci męża do 1971 r. Agata S. pracowała sezonowo, a od 16 czerwca 1971 r. do 22 maja 1973 r. stale. Uzyskała w ten sposób okres zatrudnienia niezbędny do nabycia prawa do ranty inwalidzkiej. W 1973 r. została przyznana powódce renta inwalidzka III grupy, a obecnie pobiera ona rentę inwalidzką II grupy w kwocie 278.866 zł. Wszystkie dzieci powódki są już pełnoletnie i na własnym utrzymaniu. W konkluzji powyższych ustaleń Sąd Wojewódzki zajął stanowisko, że skoro powódka nie ma już na utrzymaniu żadnego dziecka i ma własne źródło utrzymania w postaci renty inwalidzkiej II grupy, to w świetle art. 446 § 2 k.c. nie ma prawa do renty wyrównawczej. Stanowisko to jest zgodne z ukształtowaną linią orzecznictwa Sądu Najwyższego. Zwłaszcza w orzeczeniu z 12 czerwca 1963 r. (OSPiKA 1964, poz. 154) dotyczącego podobnego stanu faktycznego Sąd Najwyższy wskazał, że w sytuacji, gdy żona za życia męża zajmowała się wyłącznie prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego i wychowaniem dzieci, to w razie śmierci męża należy się jej renta odszkodowawcza przez okres, dopóki ciąży na niej obowiązek wychowania dzieci, tj. dopóki nie osiągną one pełnoletności.W rewizji z dnia 6 września 1990 r. powódka żąda zmiany zaskarżonego wyroku zgodnie z powództwem. Zarzuca zaskarżonemu wyrokowi naruszenie prawa, polegające na błędnej interpelacji art. 446 § 2 k.c., poprzez przyjęcie poglądu, że czas obowiązku alimentacyjnego o którym mowa w tym przepisie jest ograniczony okresem wychowywania dzieci. Tymczasem powódka jest nadal pokrzywdzona wskutek śmierci męża, gdyż pozbawiona jest środków na utrzymanie, która uzyskiwałby jej mąż, gdyby żył. Wywodzi ona, że skoro mąż zginął z winy zakładu pracy, to sprawiedliwość wymaga, aby zakład ten ponosił ekonomiczne konsekwencje tego faktu także w stosunku do niej jako żony zmarłego, a nie tylko jako matki zobowiązanej do wychowania wspólnych dzieci. Nawet gdyby mąż jej był już teraz na emeryturze, to byłaby ona i tak znacznie wyższa od renty inwalidzkiej powódki.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Rewizja jest zasadna.Obowiązek wypłaty renty wyrównawczej na rzecz wdowy, na podstawie art. 446 § 2 k.c. istnieje tak długo, dopóki nie osiągnie ona zdolności zarobkowych, umożliwiających pełną kompensatę utraconych zarobków męża. Art. 27 k.r.o. nakłada na oboje małżonków obowiązek przyczyniania się w miarę swych sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zasada agalitaryzmu małżonków wyrażona w tym przepisie stanowi podstawę żądania przez każdego ze współmałżonków równego udziału w dochodach rodziny.Przepis art. 135 § 1 k.r.o. nie daje podstaw do odmowy żonie równego udziału w dochodach osiąganych przez męża z tego powodu, że udział ten nie mieści się w ramach jej usprawiedliwionych potrzeb. Udział ten - w równym stopniu jest zapewniony z mocy art. 27 k.r.o. bez żadnych dodatkowych warunków. Ograniczanie prawa małżonka do równego udziału w dochodach rodziny, poprzez stosowanie wskazanego ograniczenia zakresu obowiązku alimentacyjnego między krewnymi z art. 135 k.r.o., narusza dyspozycję tegoż art. 27 k.r.o. Obowiązek wypłaty renty wyrównawczej z tytułu śmierci małżonka spowodowanej czynem niedozwolonym pełni funkcje wyrównania wdowie szkody, polegającej na utracie równego udziału w zarobkach zmarłego męża i jest niezależny od tego, czy wdowa znalazła się w niedostatku. Zakres bowiem potrzeb małżonka poszkodowanego w rozumieniu art. 446 § 2 k.c. wyznacza wprost art. 27 k.r.o., w granicach równego udziału w zarobkach zmarłego.Powojenne orzecznictwo Sądu Najwyższego odmawiało wdowie zdolnej do pracy prawa do renty wyrównawczej także wtedy, gdy miała na wychowaniu małe dzieci. Tak zwłaszcza uchwała siedmiu sędziów SN z 15 grudnia 1951 r. (OSN 1953 Nr 1, poz. 3). W późniejszym orzecznictwie SN uznano prawo do renty wyrównawczej wdowy, wychowującej dzieci do lat czterech, a później do lat ośmiu oraz do czasu ukończenia szkoły podstawowej, a w końcu do lat 16. Ewolucję tę zamyka wyrok Sądu Najwyższego z 21 stycznia 1969 r. II PR 597/68 (OSN 1970, Nr 2, poz. 30). Przyjęto w nim stanowisko, że wdowa może zachować prawo do renty wyrównawczej w okresie studiów dzieci, a w każdym razie do czasu ich usamodzielnienia się. Z uwagi zaś na to, że data ta nie jest z reguły możliwa do precyzyjnego z góry określenia, nie należy ograniczać terminem końcowym zasądzonej dla wdowy renty uzupełniającej. Po wystąpieniu zaś tych okoliczności, z którymi wiąże się ustanie prawa do renty, pozwany może wystąpić na podstawie art. 907 § 2 k.c. o ustalenie ustania tego prawa.Orzeczenie to wieńczy kierunek orzecznictwa zmierzający do rozbudowania okresu sprawowania przez wdowę opieki nad dziećmi, za który przysługuje jej renta wyrównawcza. Dalszy postęp na drodze do rozbudowania zakresu czasowego przysługującej jej renty wyrównawczej jest możliwy już tylko poprzez przełamanie samej zasady, którą wyrażało dotychczasowe orzecznictwo, iż prawo do renty wyrównawczej zdolnej do pracy wdowy jest uzależnione od istnienia obowiązku wychowywania i utrzymywania przez nią dzieci. Prowadziłoby ono do stanowiska, iż dla bytu - zachowania prawa do ranty wyrównawczej istotne jest jedynie to, czy w konsekwencji śmierci małżonka wysokość dochodów wdowy uległa obniżeniu. Jeśli występuje różnica między hipotecznymi dochodami, którymi dysponowałaby pozostała przy życiu małżonka, a tymi które ona osiąga, to różnica ta powinna być zniwelowana poprzez rentę wyrównawczą.Szkoda, którą kompensuje renta wyrównawcza wobec wdowy nie musi polegać na utracie wszelkich środków utrzymania wskutek śmierci małżonka. Podjęcie przez nią pracy zarobkowej, jak i osiągnięcie samodzielności gospodarczej przez dzieci nie są zdarzeniami powodującymi utratę prawa do renty. Okoliczności te należy natomiast uwzględniać przy ustalaniu wysokości szkody, którą kompensuje renta.Renta wyrównawcza jest świadczeniem samodzielnym, niezależnym od prawa do renty rodzinnej z ubezpieczenia społecznego. Utrata do niej prawa, jak i nabycie w jej miejsce prawa do renty inwalidzkiej z tytułu własnej pracy nie powodują ustania prawa do renty wyrównawczej. W sytuacji takiej należy jedynie ponownie ustalić jej wysokość.Poglądy doktryny co do relacji między art. 27 k.r.o. oraz art. 135 k.r.o. są zróżnicowane. Przyjmuje się, iż obowiązek przyczyniania się do zaspakajania materialnych potrzeb współmałżonka przewidziany w art. 27 k.r.o. nie ma charakteru obowiązku alimentacyjnego w rozumieniu art. 128 k.r.o., lecz stanowi przejaw bardziej ogólnego obowiązku wzajemnej pomocy istniejącego między małżonkami. Nie ma wobec tego podstaw do odniesienia wobec niego art. 135 § 1 k.r.o. ustalającego zakres świadczeń alimentacyjnych stosownie do usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego. Założeniem tego obowiązku jest bowiem zapewnienie jednakowej stopy życiowej obojgu małżonkom (Tak zwłaszcza J. Gwiazdomorski, Alimentacyjny obowiązek między małżonkami, Warszawa 1970, s. 48 i n. oraz S. Grzybowski, Prawo rodzinne, zarys wykładu, Warszawa 1980 r., s. 71-72). Występuje także pogląd, iż roszczenia z art. 27 k.r.o. mają charakter alimentacyjny. Korzystają one z wszystkich przywilejów, jakie przepisy prawa materialnego i formalnego przewidują dla wierzytelności alimentacyjnych. Wykazują jednak także odrębności od roszczeń alimentacyjnych między krewnymi (Tak m.in. A. Szpunar, Renta na rzecz pozostałego przy życiu małżonka P i P 1972, Nr 1, s. 48). Odrębności te zostały wyeksponowane także w wytycznych Sądu Najwyższego w sprawach o alimenty - Uchwała Sądu Najwyższego z 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86, z 1988 r. Nr 6, poz. 60 M.P. Akcentują one, iż zakres obowiązku z art. 27 k.r.o. kształtuje zasada, iż stopa życiowa małżonków powinna być równa. W konsekwencji tego nie jest konieczne dla powstania roszczeń z tego tytułu pozostawanie w niedostatku, a wystarczy że jeden z małżonków nie może zaspokoić swoich potrzeb w takim zakresie, w jakim może to uczynić współmałżonek. Odnosi się to także do małżonków bezdzietnych, bo i oni tworzą rodzinę, której materialne potrzeby muszą być zaspokojone. Dotyczy to sytuacji, gdy małżonkowie tworzą wspólnotę gospodarczą, także gdy pozostają w faktycznej separacji.Wykładnia art. 446 § 2 k.c. w zw. z art. 27 k.r.o. zmierzająca do rozszerzenia zakresu czasowego pobierania renty wyrównawczej przez wdowę poza granice czasowe, w których wychowuje ona i utrzymuje dzieci nie kłóci z zarysowanymi, reprezentatywnymi poglądami doktryny co do charakteru roszczeń z art. 27 k.r.o. Także bowiem w poglądach przypisujących roszczeniom z art. 27 k.r.o. charakter - alimentacyjny nie kwestionuje się ich odrębności, polegających na tym, iż roszczenia te uzasadnia sam fakt niemożności zaspakajania przez małżonka potrzeb w takim zakresie, w jakim może to uczynić współmałżonek.W celu ustalenia aktualnej wysokości renty wyrównawczej przysługującej powódce należy porównać wysokość przysługującej jej renty inwalidzkiej do wysokości emerytury, która przysługiwałaby jej mężowi, gdyby żył. Należy przeto ustalić wysokość wynagrodzenia, która przysługiwałoby zmarłemu małżonkowi w okrasie poprzedzającym osiągnięcie wieku emerytalnego i obliczyć na tej podstawie wysokość emerytury, a następnie ją zwaloryzować.Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. w związku z art. 368 pkt 1 i 3 k.p.c. orzekł jak w sentencji.