III CRN 440/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN A. Wielgus.Sędziowie SN: A. Gola, T. Żyznowski (spr.).Przy udziale Prokuratora Prokuratury Generalnej S. Trautsolta.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 13 stycznia 1988 r. sprawy z powództwa Marka F. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - I Inspektorat we Wrocławiu, o zapłatę, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Gen. PRL DK III Pc 1064/87, od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 5 stycznia 1987 r. sygn. akt II Cr 1197/86oddala rewizję nadzwyczajną i pobiera od pozwanego Zakładu Ubezpieczeń na rzecz Skarbu Państwa (Sąd Rejonowy dla Wrocławia Śródmieścia) kwotę 1.047 zł wpisu należnego od rewizji.Uzasadnienie faktycznePowód Marek F. po sprecyzowaniu pozwu i przytoczeniu dalszych okoliczności faktycznych mających uzasadniać wysokość żądania, domagał się zasądzenia od pozwanego Zakładu Ubezpieczeń kwoty 259.328 zł, z 8% od dnia 1 czerwca 1985 r.Strona pozwana zarzuciła, że powód dostarczył rachunek z dnia 29 czerwca 1985 r. za częściowe lakierowanie samochodu, a żądanie pozwu obejmuje zwrot kosztów lakierowania całego samochodu. W odniesieniu do części zakwalifikowanych do wymiany, określonych w walucie obcej pozwany Zakład powołał się na treść § 4 ust. 2 zarządzenia Ministra Finansów z dnia 20 maja 1985 r. w sprawie ustalenia szkód w pojazdach mechanicznych osób fizycznych i jednostek gospodarki nieuspołecznionej objętych ubezpieczeniami ustawowymi komunikacyjnymi (M.P. Nr 16, poz. 127)Wyrokiem z dnia 14 października 1986 r. Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo do wysokości 334.530 zł z odsetkami i kosztami procesu w wysokości 23.650 zł oraz obciążył pozwany Zakład obowiązkiem zapłaty na rzecz Skarbu Państwa kwoty 6.799 zł tytułem opłaty sądowej.Jak wynika z uzasadnienia tego wyroku, dla ustalenia wartości części zakwalifikowanych do wymiany, których cena określona została w walucie wymienialnej, przyjął Sąd Rejonowy średnią wartość rynkową bonów towarowych PKO w relacji 550 zł za 1 bon. Podstawę taką stanowił przelicznik stosowany w obrocie wewnętrznym "Peweksu", ustalony decyzją dyrektora togo przedsiębiorstwa. Przy zastosowaniu tego przelicznika wysokość szkody wynosi 462.462 zł i ulega zmniejszeniu o sumę wypłaconą powodowi, tj. kwotę 117.932 i kwotę 10.000 zł z tytułu udziału własnego powoda.Rewizja strony pozwanej zwalczająca zasadność przyjętego kryterium ustalenia odszkodowania w odniesieniu od wydatków związanych z zakupem za obce waluty części samochodowych zakwalifikowanych do wymiany została wyrokiem Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 5 stycznia 1987 r. - oddalona.Powyższe orzeczenie Sądu Wojewódzkiego i poprzedzający je - przytoczony wyrok Sądu Rejonowego dla Wrocławia Śródmieście - zaskarżył po upływie terminu określonego w art. 421 § 2 k.p.c. rewizją nadzwyczajną Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Skarżący zarzucił, że orzeczenie obu Sądów zapadły z rażącym naruszeniem przepisów art. 3 § 2, 233 § 1, 321 § 1 i 381 § 1 k.p.c. w związku z art. 361 k.c. oraz § 4 ust. 2 zarządzenia Ministrów Finansów z dnia 20 maja 1985 r. w sprawie ustalenia szkód w pojazdach mechanicznych osób fizycznych i jednostek gospodarki nieuspołecznionej objętych ubezpieczeniami ustawowymi komunikacyjnymi (M.P. Nr 16, poz. 127).Wskazując na powyższe, skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonych orzeczeń i o przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu dla Wrocławia Śródmieście do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z uwagi na miejsce i rangę ustawy w hierarchii źródeł prawa i jej nadrzędności w stosunku do przepisów powołanego w rewizji nadzwyczajnej zarządzenia Ministra Finansów z dnia 20 maja 1985 r. w sprawie ustalenia szkód w pojazdach mechanicznych osób fizycznych i jednostek gospodarki nieuspołecznionej objętych ubezpieczeniami ustawowymi komunikacyjnymi (M.P. Nr 16, poz. 127), na wstępie przytoczyć należy regulację ustawową. Stosownie do delegacji zawartej w art. 7 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 45, poz. 242) - Radzie Ministrów zostało powierzone - określenie w drodze rozporządzenia w sposób szczegółowy:1)grupy osób,2)rodzaju mienia,3)zakresu zdarzeń losowych objętych ubezpieczeniem,4)postępowania w razie wypadku,5) zasad ustalenia szkód i wysokości odszkodowań oraz sposobu ich wypłaty,6)zakresu obowiązków wynikających ze stosunku ubezpieczenia.Powyższe o charakterze obligatoryjnym upoważnienie ustawowe przesądza o formie rozporządzenia, w jakiej materia ta miała być uregulowana, a także o właściwości Rady Ministrów jako organie uprawnionym do wydania tego właśnie aktu normatywnego. Treść przytoczonego przepisu ustawowego nie daje podstaw do wniosku, aby powyższe uprawnienie w całości lub w określonej części mogło być przekazane innemu organowi. Nie doznaje także wyjątku wyraźny nakaz ustawy co do obligatoryjnej formy rozporządzenia. Oczekiwane rozporządzenie stanowi wprawdzie akt prawny o charakterze ogólnym, lecz usytuowany w hierarchii niżej od ustawy i będąc w stosunku do niej aktem o charakterze wykonawczym powinno - w granicach ustawowo zakreślonych - rozwijać i konkretyzować postanowienia ustawowe. Wydane, na podstawie art. 7 ustawy o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych, rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 lutego 1985 r. w sprawie ubezpieczeń ustawowych komunikacyjnych (Dz. U. Nr 6, poz. 20) - nie wyczerpuje wszystkich kwestii w tymże upoważnieniu ustawowym określonych. Natomiast w § 46 ust. 2 rozporządzenie stanowi, że Minister Finansów w porozumieniu z Ministrem Komunikacji określił szczegółowe zasady ustalenia przez Zakład Ubezpieczeń:1)wartość pojazdu,2)zasad ustalenia wartości pozostałości oraz 3) zakres wyposażenia pojazdu objętego ubezpieczeniem ustawowym auto-casco.Wydane na podstawie tej delegacji zarządzenie Ministra Finansów z dnia 20 maja 1985 r. w sprawie ustalenia szkód w pojazdach mechanicznych osób fizycznych i jednostek gospodarki nieuspołecznionej objętych ubezpieczeniami ustawowymi komunikacyjnymi (M.P. Nr 16, poz. 127) normuje materię powierzoną Radzie Ministrów.W ten sposób nastąpiło przekazanie uprawnień innemu organowi od wskazanego w ustawie. Takie bez upoważniania ustawowego przekazanie kompetencji nie wyczerpuje przyczyn odmowy zastosowania przepisu § 4 ust. 2 zarządzenia przytoczonego w rewizji nadzwyczajnej. Przepis ten co do określenia kursu, w jakim następuje przeliczenie waluty obcej przy ustaleniu odszkodowania w złotych polskich, wykracza poza upoważnienie zawarte w § 46 ust. 2 rozporządzenia w sprawie ubezpieczeń komunikacyjnych.Zarządzenie Ministra Finansów wprawdzie powołuje się na treść § 46 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 lutego 1985 r., lecz konfrontacja § 4 ust. 2 zarządzenia stanowiącego podstawę prawną rewizji nadzwyczajnej z treścią przytoczonego § 46 ust. 2 rozporządzenia w sprawie ubezpieczeń komunikacyjnych potwierdza wniosek, że wymieniony organ resortowy przekroczył zakres przeniesionego na niego upoważnienia. Mianowicie § 4 ust. 2 zawiera określenie kursu walut obcych, wydatkowanych na zakup części pojazdu zakwalifikowanych do wymiany, czyli ustala zasady odszkodowania za te części pojazdu zakwalifikowane do wymiany, które zakupione zostały za waluty obce. Jest to dalsze rozszerzenie - w stosunku do wadliwie przekazanych mu - kompetencji prawotwórczych.Z powyższego wynika, że istnieje podwójna przeszkoda do zastosowania wnioskowanego w rewizji nadzwyczajnej § 4 ust. 2 zarządzenia Ministra Finansów z 20 maja 1985 r.Wprowadza bowiem ono w istocie nowy - nieprzewidziany w rozporządzeniu - sposób ustalenia odszkodowania, co oczywiście nie należy do aktu wykonawczego. Istotą takiego aktu jest konkretyzacja i zapewnienie wykonania aktu prawnego w tym wypadku mającego rangę rozporządzenia stojącego wyżej w hierarchii, od którego czerpie swą moc akt wykonawczy rzędu zarządzenia.Sądy są uprawnione - i po wejściu w życie przepisów o Trybunale Konstytucyjnym - do wyrażania samodzielnej oceny i kontroli legalności aktu prawnego i odmowy zastosowania go w rozpoznawanej sprawie (uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego wpisana do księgi zasad prawnych z dnia 12 czerwca 1972 r. III CZP 47/70, OSNCP z. 1 z 1973 r. poz. 2 i uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 9 września 1986 r. III AZP 4/86, OSNCAP z. 10 z 1987 r. poz. 147). Takie zapatrywanie przeważa i w dotychczasowym piśmiennictwie.Odnośnie zaś dopuszczenia subdelegacji na gruncie obowiązującego prawa polskiego dotychczasowe orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, które uzyskało niemal powszechną aprobatę doktryny, w istocie wyklucza jej dopuszczalność, chyba że dalsze przeniesienie kompetencji na rzecz innego organu znajduje oparcie w akcie ustawodawczym (por. w szczególności orz. z dnia 29 października 1986 r. U 2/86 - pub. w zbiorze Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego PPW "Rzeczypospolita" 1987 r. s. 77). Dlatego zarzuty i wnioski rewizji nadzwyczajnej jako oparte na podstawie niezawierającej cech obowiązującego aktu prawnego nie mogły być podzielone.Wprowadzenie obcej waluty stanowi wyjątek od zasady monopolu pieniądza polskiego. Brak powszechnej wymienialności pieniądza polskiego na waluty obce sprawia, że reglamentacja prawna jest zróżnicowana i przystosowana do tych dziedzin życia gospodarczego, w których przepływ dewiz i pieniędzy zagranicznych jest warunkiem funkcjonowania tych organizacji gospodarczych. Można to odnieść do działalności Przedsiębiorstwa Eksportu Wewnętrznego "Pewex". Przyjęty przez Sądy obu instancji przelicznik w relacji 550 zł, za jeden dolar USA nie może być kwestionowany. Taka relacja przyjmowana była i w orzecznictwie. Cena dolarów traktowanych jako przedmiot sprzedaży dodatkowo przemawia za trafnością rozstrzygnięcia.Jako znamienną można określić treść niepublikowanego zarządzenia Nr 7/88 Prezesa Państwowego Zakładu Ubezpieczeń z dnia 27 stycznia 1988 r. w sprawie zasad ustalenia wartości części zamiennych przy likwidacji szkód w pojazdach samochodowych. Stanowi ono, że w odniesieniu do szkód powstałych po dniu 31 grudnia 1987 r. stosuje się - przy ustaleniu wartości części zamiennych pojazdu zakwalifikowanych do wywiany, których ceny określone są w walucie wymienialnej przelicznik ustalony przez Przedsiębiorstwo Eksportu Wewnętrznego "Pewex". Zmiana zasad ustalania odszkodowania w stosunku do określonych w § 4 ust. 2 omawianego zarządzenia Ministra Finansów z dnia 20 maja 1985 r. (bo taki w istocie skutek wywiera zarządzenie Prezesa PZU), została wydana na podstawie § 4 ust. 1 pkt 4 statutu Państwowego Zakładu Ubezpieczeń. Przepis ten stanowi, że Prezes PZU jest przełożonym wszystkich pracowników tego Zakładu. W tej drodze ustalone zostały nowe zasady obliczenia odszkodowania w sytuacji określonej w § 4 ust. 2 zarządzenia Ministra Finansów z dnia 20 maja 1985 r.Potwierdza to zerwanie związku między regulacją ustawową a dalszymi aktami wykonawczymi, zróżnicowanej rangi, wydania których nie przewidywał ustawodawca. Unormowania te wkraczają w uprawnienia i obowiązki obywateli, lecz przytoczone zarządzenia wskazują, że traktowane są jako przepisy o charakterze wewnętrznym. Należą one jednakże do przepisów prawa powszechnie obowiązującego. Jeżeli nawet sposób przeliczenia dewiz i pieniędzy zagranicznych wymaga częstych zmian, to nic nie stoi na przeszkodzie w udzieleniu ustawowego upoważnienia właściwemu organowi do tej regulacji w drodze wydawania zarządzeń. Przedstawiona sytuacja może w istocie prowadzić do utraty przez ustawodawcę kontroli nad działalnością prawotwórczą organu upoważnionego do wykonania ustawy. Powyższe potwierdza zasadność rozstrzygnięcia o oddaleniu rewizji nadzwyczajnej (art. 421 § 1 k.p.c.).O obowiązku uiszczenia opłaty odpowiadającej wpisowi należnemu od rewizji postanowiono na podstawie art. 35 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.