1 CO 1/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: W. Święcicki, B. Dobrzański, J. Majorowicz, J. Ignatowicz (sprawozdawca), Z. Warman, J. Szczerski.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów pytanie prawne, wynikłe w sprawie z powództwa Franciszki P. przeciwko Skarbowi Państwa (Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w P.) o ustalenie, że do renty zasądzonej powódce przepisy ustawy z dnia 12.III.1958. r. nie mają zastosowania:"Czy renta przysądzona w zamian za dożywocie (art. 605 § 1 k.z.) obciążające nieruchomość, która uległa przepadkowi na podstawie dekretu z dnia 22.X.1947 r. o przepadku majątku i została przeznaczona na cele reformy rolnej - uległa umorzeniu z mocy art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy iż dnia 12.III.1958 r. o umorzeniu niektórych długów i ciężarów (Dz. U. Nr 17, poz. 72)?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Renta przysądzona w zamian za dożywocie (art. 605 § 1 k.z.) obciążające nieruchomość, która uległa przepadkowi na podstawie dekretu z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku (Dz. U. Nr 65, poz. 390) i została przeznaczona na cele reformy rolnej, nie uległa umorzeniu z mocy art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o umorzeniu niektórych długów i ciężarów (Dz. U. Nr 17, poz. 72)".Uzasadnienie faktyczneW myśl art. 18 dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 13 z późniejszymi zmianami) nabywcy gospodarstw pochodzących z tej reformy otrzymują ziemię w stanie wolnym od wszystkich ciężarów i długów. Nie oznaczało to jednak wygaśnięcia praw rzeczowych, jakie obciążały nieruchomości przejmowane przez Państwo na cele reformy rolnej, zgodnie bowiem z dalszym przepisem tegoż artykułu sprawa odpowiedzialności Skarbu Państwa za dotychczasowe "obdłużenia hipoteczne" miała być uregulowana w odrębnych przepisach, a w myśl § 8 rozporządzenia wykonawczego z dnia 1 marca 1945 r. (Dz. U. Nr 10, poz. 51 z późniejszymi zmianami) Skarbu Państwa nie obciążały jedynie długi "niehipotekowane" (z wyjątkiem należności za pracę), ciążące na byłych właścicielach nieruchomości przejmowanych na cele reformy rolnej. Dodać należy, że przez obciążenia hipoteczne ustawodawca - zgodnie z nomenklaturą przyjętą na terenie mocy obowiązującej Kodeksu Napoleona i ustawy hipotecznej z 1818 r. - rozumiał nie tylko długi zabezpieczone hipoteką, lecz także wszelkie prawa rzeczowe ujawnione w księdze wieczystej (hipotecznej), a przez długi niehipotekowane - zobowiązania o charakterze obligacyjnym.Z przytoczonych przepisów wynika, że prawa rzeczowe, jakie przysługiwały osobom trzecim do nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej, trwały nadal, z tym jednak zastrzeżeniem, że możność ich wykonywania była niejako zawieszona do czasu ustawowego rozstrzygnięcia ich dalszego losu. Prawa te wygasły z mocy przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o umorzeniu niektórych długów i ciężarów (Dz. U. Nr 17, poz. 72), która w art. 1 stanowi, że ulegają umorzeniu m. in. wszelkie długi i ciężary, które były zabezpieczone na nieruchomościach ziemskich, przejętych na własność Państwa na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.Ponieważ do nieruchomości przeznaczonych na cele reformy rolnej należą m. in. nieruchomości ziemskie "skonfiskowane z jakichkolwiek prawnych przyczyn" (art. 2 ust. 1 lit. d dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej), organy administracyjne zaliczały do nich także nieruchomości rolne, co do których został orzeczony przepadek w trybie dekretu z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku (Dz. U. Nr 65, poz. 390). W związku z tym wysunięto sugestię, że z mocy przepisów wymienionej ustawy uległy umorzeniu również długi ciążące na nieruchomościach rolnych przejętych przez Państwo w drodze przepadku.Rozstrzygnięcie tego zagadnienia wymaga rozważenia, jaki jest stosunek ustawy z 12 marca 1958 r. do dekretu o przepadku majątku, a w szczególności, czy można przyjąć, że z mocy przepisów pierwszego z tych aktów uległy umorzeniu także te długi i ciężary, których los został już uprzednio, bo w roku 1947, ustawowo uregulowany. Dodać wypada, że został uregulowany w sposób odmienny, aniżeli to wynika z przepisów o reformie rolnej. W szczególności różnica ta wyraża się w tym, że podczas gdy dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej zachował odpowiedzialność Państwa tylko za długi rzeczowe, obciążające nieruchomości przejęte na cele reformy rolnej, to dekret o przepadku majątku przewiduje w art. 7 odpowiedzialność Skarbu Państwa także za zobowiązania osobiste osoby, której majątek uległ przepadkowi. Szczególna troska o prawa osób trzecich, której ustawodawca dał wyraz w dekrecie z 22 października 1947 r., przejawia się także w tym, że dekret ten przewiduje specjalne postanowienie na wypadek, gdyby omyłkowo objęto przepadkiem majątek osoby trzeciej.Już ta okoliczność, że ustawodawca unormował w dekrecie o przepadku majątku prawa osób trzecich w sposób specjalny i że zapewnił osobom tym większe gwarancje aniżeli wierzycielom osób, których mienie przeszło na rzecz Państwa z mocy przepisów nacjonalizacyjnych o reformie rolnej, nakazuje zachowanie - przy rozstrzyganiu omawianego zagadnienia - szczególnej ostrożności i skłania do stanowiska, że późniejsza ustawa o umorzeniu niektórych długów i ciężarów tych gwarancji nie naruszyła.Ale wykładnia przeciwna pozostaje ponadto w sprzeczności z założeniami, jakie leżą u podstaw omawianego przepisu ustawy o umorzeniu niektórych długów i ciężarów. Przepis ten nie stanowi - jeżeli chodzi o czas, w jakim został powołany do życia - normy odosobnionej, lecz jest jednym z przepisów wydanych w roku 1958, jakie miały na celu uporządkowanie zadawnionych stanów faktycznych. Przepisy te mieszczą się - poza wymienioną ustawą - w ustawie z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37) i w art. 9 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. Nr 17, poz. 71). Pierwsza z tych dwu ustaw przewiduje z jednej strony przejęcie na własność Państwa przedsiębiorstw pozostających w dniu jej wejścia w życie pod zarządem państwowym oraz składników majątkowych wymienionych w jej art. 17, a w szczególności mienia, którego władanie osoby uprawnione utraciły na rzecz Państwa w okresie do dnia 31 grudnia 1954 r., a z drugiej strony umorzenie niektórych roszczeń właścicieli przejętego mienia (art. 10) oraz niektórych ich zobowiązań wobec Skarbu Państwa (art. 11). Zgodnie natomiast z art. 9 drugiej ustawy na własność Państwa przeszły nieruchomości rolne i leśne, objęte we władanie Państwa do dnia wejścia w życie tej ustawy.Jak już zaznaczono, wspólnym założeniem wszystkich tych przepisów było usankcjonowanie długotrwałych stanów faktycznych, a więc z jednej strony przyznanie Państwu własności tych składników majątkowych, które od dawna pozostawały w jego dyspozycji i których zainteresowani w odpowiednim czasie nie windykowali, z drugiej zaś umorzenie - bez względu na to, kto był wierzycielem: obywatel czy Państwo - tych zobowiązań, które przez wiele lat nie były realizowane bądź dlatego, że ustawa (jak np. art. 18 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej) realizację ich wstrzymała, bądź też dlatego, że zainteresowani swych roszczeń faktycznie nie poszukiwali. Celem więc omawianych przepisów było zlikwidowanie praw martwych i usunięcie tym samym rozbieżności istniejących pomiędzy stanem faktycznym a stanem prawnym.Na to, że taki właśnie był w szczególności cel przepisów o umorzeniu długów i ciężarów zabezpieczonych na nieruchomościach ziemskich przejętych na cele reformy rolnej, wskazują także dalsze dyspozycje art. 1 ustawy z 12 marca 1958 r. Z mocy tego artykułu uległy umorzeniu - oprócz długów i ciężarów obciążających nieruchomości przejęte na cele reformy rolnej - także zobowiązania zabezpieczone na nieruchomościach przejętych na własność Państwa z mocy następujących ustaw: dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. Nr 49, poz. 279 z późniejszymi zmianami), dekretu z dnia 5 września 1947 r. o przejęciu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (Dz. U. Nr 59, poz. 318 z późniejszymi zmianami), dekretu z dnia 24 kwietnia 1952 r. o zniesieniu fundacji (Dz. U. Nr 25, poz. 172), dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82) oraz dekretu z dnia 25 października 1948 r. o reformie bankowej (Dz. U. z 1951 r. Nr 36, poz. 279). Bliższa analiza tych przepisów wykazuje, że ustawodawcy chodziło o likwidację zobowiązań Państwa faktycznie nie realizowanych ze względu na to, że ustawa wyłączała taką realizację, albo ze względu na to, że zobowiązania te nie były dochodzone z reguły z tej przyczyny, iż utraciły (głównie ze względu na kolejne, poczynając od wybuchu wojny, reformy walutowe) gospodarcze znaczenie. W szczególności na podkreślenie zasługuje fakt, że w większości wymienionych aktów normatywnych ustawodawca posługuje się niemal identycznym sformułowaniem jak w art. 18 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, stanowiąc, że sprawa odpowiedzialności Państwa ze względu na prawa osób trzecich, zabezpieczone na przejętych przez Państwo nieruchomościach, zostanie uregulowana w odrębnych przepisach.Na to, że celem przepisów art. 1 ust. 1 ustawy o umorzeniu niektórych długów i ciężarów było umorzenie zobowiązań nie realizowanych (lub wyjątkowo realizowanych w sposób opieszały), wskazuje także jego ustęp drugi, w którym - wyjątkowo tylko - utrzymano w mocy służebności gruntowe, a więc te obciążenia rzeczowe, z jakich w praktyce osoby zainteresowane faktycznie korzystały.Jeśli z tego punktu widzenia spojrzeć na długi i ciężary zabezpieczone na nieruchomościach przejętych przez Państwo w trybie dekretu o przepadku majątku, to stwierdzić wypadnie, że wobec uznania przez Państwo ich pełnej skuteczności już w roku 1947 są one z reguły od wielu lat (jak to wynika choćby z niniejszej sprawy, w której wynikło postawione składowi 7 sędziów pytanie prawne) faktycznie wykonywane i przez Państwo honorowane. Dodać przy tym należy, że w rachubę wchodzą prawa mające dla osób zainteresowanych znaczenie. Jeśli bowiem nie liczyć długów zabezpieczonych hipoteką, które - jak to już zaznaczono - utraciły gospodarcze znaczenie, to chodzi głównie o zobowiązanie z tytułu umów dożywocia (w szerokim tego słowa znaczeniu, a więc zarówno pod postacią ciężarów realnych, których treścią są świadczenia z umowy określonej w art. 599 k.z. lub okresowe świadczenie w pieniądzach - art. 221 § 2 i 1 pr. rzecz., jak i pod postacią użytkowania części nieruchomości), o użytkowanie przysługujące osobom starszym z mocy przepisów prawa spadkowego, a zwłaszcza art. 232 kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego, oraz o służebności gruntowe, a wyjątkowo także o służebności osobiste pod postacią służebności mieszkania.Odrębne unormowanie praw rzeczowych, obciążających nieruchomości przejmowane przez Państwo w drodze przepadku, uzasadnione jest także tym, że dekret o przepadku majątku nie był aktem jednorazowej nacjonalizacji na cele reformy rolnej określonych nieruchomości ziemskich, lecz jest ustawą przewidującą stałą możliwość przejmowania na te cele gruntów należących do osób, które zostaną skazane za określone przestępstwo. Wynika z tego, że mienie pochodzące z przepadku przechodziło i nadal będzie przechodzić na własność Państwa także po wejściu w życie ustawy o umorzeniu niektórych długów i ciężarów, a jest rzeczą oczywistą, że ustawa ta umarza tylko zobowiązania istniejące w dacie jej wejścia w życie. A jeśli tak, to przy wykładni przyjmującej, że ustawa z dnia 12 marca 1958 r. stosuje się także do praw osób trzecich uregulowanych poprzednio w dekrecie o przepadku majątku, doszłoby do niczym nie uzasadnionego różnego traktowania praw osób trzecich w zależności od czynnika zupełnie przypadkowego, jakim byłaby data orzeczenia przepadku.Nie bez znaczenia z omawianego punktu widzenia jest także odmienny cel, jakiemu służy instytucja przepadku mienia, od celu przyświecającego aktom nacjonalizacyjnym na potrzeby reformy rolnej. Z mocy tych ostatnich aktów Państwo przejmuje własność określonych grup obywateli, aby w ten sposób przebudować ustrój rolny, natomiast przepadek mienia jest tylko środkiem karania przestępców, a przekazanie tak uzyskanych gruntów na cele reformy rolnej nie jest celem, lecz następstwem tego karania. O ile więc w pierwszym wypadku chodzi o zdobycie na określone cele społeczno-gospodarcze aktywów w postaci wolnego od obciążeń zapasu ziemi, co może uzasadniać nie tylko pozbawienie dotychczasowych właścicieli przysługującego im prawa własności, ale i praw przysługujących ich wierzycielom, o tyle w drugim wypadku chodzi tylko o ukaranie osób winnych, co już nie usprawiedliwia zmniejszenia praw przysługujących osobom trzecim, które winy nie ponoszą.Dodać wreszcie należy, że w wymienionych wyżej aktach normatywnych wydanych w roku 1958, a w szczególności w art. 1 ustawy o umorzeniu niektórych długów i ciężarów, chodziło o likwidację zobowiązań, których ewentualna realizacja mogłaby - ze względu na ich liczebność - wpłynąć w sposób istotny na finanse państwowe. Takiego znaczenia nie może natomiast mieć realizacja praw rzeczowych zabezpieczonych na nieruchomościach pochodzących z przepadku, albowiem - jak to trafnie określił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 2 czerwca 1955 r. Nr 4 CR 455/54 - orzeczenie przepadku należy do zdarzeń odosobnionych. Ponadto interesy Skarbu Państwa zostały dostatecznie zagwarantowane w dekrecie o przepadku majątku, zgodnie bowiem z art. 1 tego dekretu za zobowiązania osoby, której majątek uległ w całości przepadkowi, Skarb Państwa odpowiada do wysokości wartości majątku, jaki przeszedł na Państwo. Dlatego z punktu widzenia interesów finansowych Państwa realizacja zobowiązań, o których mowa, nie ma praktycznego znaczenia.Powyższe argumenty uzasadniają ostateczny wniosek, że obydwa wymienione akty normatywne, tj. dekret z 28 października 1947 r. i ustawa z 12 marca 1958 r., mają inny charakter i normują różną materię. Pierwszy zajmuje się aktualną nadal kwestią przepadku mienia osób pociągniętych do odpowiedzialności karnej i ochroną praw osób trzecich, aby interesy ich, jako osób nie ponoszących winy, nie były narażone na niebezpieczeństwo, drugi - załatwia ostatecznie pewne kwestie związane z reformą rolną, która jest już w zasadzie zakończona. Z tych przyczyn nie sposób przyjąć, aby ustawa o umorzeniu niektórych długów i ciężarów dotyczyła także tych praw, których los został uregulowany w dekrecie o przepadku majątku, co uzasadnia w pełni odpowiedź ujętą w sentencji niniejszej uchwały.