1 CO 11/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: Z. Wiszniewski, S. Gross, F. Błahuta, S. Białek (sprawozdawca), J. Ignatowicz, B. Łubkowski.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał na posiedzeniu jawnym w dniu 28 maja 1962 r. i w dniu 7 czerwca 1962 r. przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów pytanie prawne wynikłe z powództwa Rzymskokatolickiej Parafii w N. o stwierdzenie zasiedzenia:"Czy ustawa z dnia 16.VI.1948 r. o uprawnieniach osób, które przed dniem 13 września 1944 r. otrzymały we władanie grunty, wchodzące w skład nieruchomości ziemskich przeznaczonych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 33, poz. 222), przerywa z mocy samego prawa bieg terminu zasiedzenia nieruchomości oddanych we władanie w trybie wskazanym w art. 1 pkt 1 tej ustawy?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Osoby, które przed dniem 13 września 1944 r. otrzymały we władanie grunty, wchodzące w skład nieruchomości ziemskich przeznaczonych na cele reformy rolnej, nie mogą nabyć własności tych gruntów przez zasiedzenie po dniu wejścia w życie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej."Uzasadnienie faktyczneDekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6.IX.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 4, poz. 17) stanowi w art. 2, że przeznaczone na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskie, nie będące już własnością Skarbu Państwa, przechodzą bezzwłocznie, bez żadnego odszkodowania i w całości na własność Skarbu Państwa. W ten sposób Skarb Państwa stał się właścicielem również tych części owych nieruchomości, które dotychczasowy właściciel oddał przed ogłoszeniem dekretu PKWN (13.IX.1944 r.) we władanie innych osób na podstawie czynności prawnych albo niezupełnych, albo nieformalnych, a więc prawnie bezskutecznych bądź nieważnych, z mocy zatem których nie mogły nastąpić zmiany we własności.Ustawa z dnia 16.VI.1948 r. (Dz. U. Nr 33, poz. 222) umożliwiła posiadaczom takich gruntów legalizację istniejących stanów faktycznych w wypadkach w niej przewidzianych. Ustawa ta jest zatem w stosunku do dekretu PKWN o reformie rolnej (do którego zresztą nawiązuje) dla osób, których dotyczy, źródłem nie dalszych ograniczeń, lecz uprawnień. Z samą tą ustawą nie można by zatem wiązać ujemnych skutków czy to w zakresie możności nabycia własności takich gruntów przez zasiedzenie, czy też co do jego biegu.Zagadnienie na tym się jednak nie kończy, ten sam bowiem problem wyłania się już na tle przepisów dekretu o reformie rolnej, i to nawet w granicach szerszych. Chodzi w szczególności o to, czy ze względu na postanowienia dekretu o reformie rolnej i cele, jakie on realizuje, można w ogóle nabyć przez zasiedzenie własność gruntów przeznaczonych na cele reformy rolnej, czyli zaliczonych do utworzonego dekretem Państwowego Funduszu Ziemi.W przepisach dekretu PKWN z dnia 6.IX.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie ma wyraźnej odpowiedzi na to pytanie, o właściwej jednak treści przepisu prawnego nie rozstrzyga tylko gramatyczna jego wykładnia. Trzeba poza tym przy każdej wykładni mieć na uwadze postanowienia art. 1 p.o.p.c., według którego przepisy prawa powinny być tłumaczone i stosowane zgodnie z zasadami ustroju i celami Państwa Ludowego.Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej realizował dwa zasadnicze cele: likwidował obszarniczą własność ziemską oraz zmierzał do przekształcenia struktury gospodarstw rolnych odpowiednio do potrzeb i zadań Państwa Ludowego. Dla realizacji tych celów dekret oraz wydane na jego podstawie i z jego upoważnienia rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1.III.1945 r. (Dz. U. poz. 51) przeznaczyły określony, a pochodzący głównie z wywłaszczenia własności obszarniczej, areał gruntów na cele reformy rolnej, przepisywały szczególny tryb postępowania, wyznaczały organy państwowe wyłącznie właściwe do przeprowadzenia akcji reformy rolnej (w tym również do orzekania nawet w sprawach z istoty cywilnych, związanych z tą akcją; por. uchwałę składu siedmiu sędziów z dnia 13.X.1961 r. C 427/51 - OSN 1953, poz. 1) oraz ograniczały grono osób uprawnionych do korzystania z reformy rolnej. Chodziło bowiem o stworzenie takich gwarancji, żeby zgodnie z założeniami ustrojowymi Państwa Ludowego ziemia przeznaczona na cele reformy rolnej dostała się w ręce osób, które same będą na niej pracowały, oraz żeby w wyniku reformy powstały silne, zdrowe i zdolne do wydatnej produkcji gospodarstwa rolne.Jest oczywiste, że te cele, których społeczną i polityczną doniosłość dekret wyraźnie podkreśla (art. 2), mogłyby doznać w konkretnych wypadkach istotnego uszczerbku, gdyby własność gruntów zaliczonych do zapasu ziemi przeznaczonej na cele reformy rolnej można było nabyć przez zasiedzenie, co do którego przepisy prawa (art. 50-58 pr. rzecz.) nie przewidują ograniczeń podmiotowych czy przedmiotowych. Uznanie w tych warunkach dopuszczalności zasiedzenia musiałoby zatem przyjmować - jako założenie - przewagę interesów osób pretendujących do własności gruntu nad sprawą należytego przeprowadzenia reformy rolnej, która zasiedzenie na swym odcinku w zasadzie uchyla. Należy ponadto mieć na uwadze, że interesy osób, o których wyżej mowa, jeżeli mieściły się w ramach przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej, mogły być w ramach tych przepisów uwzględnione w akcji reformy.Już to rozumowanie prowadzi do konkluzji, że uregulowane przepisami o przeprowadzeniu reformy rolnej (dekretem z dnia 6.IX.1944 r. i rozporządzenie Ministrów Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1.III.1945 r.) nadanie ziemi przez odpowiedni organ państwowy należy w świetle tych przepisów uznać za jedyną formę i tytuł nabycia własności gruntów przeznaczonych na cele reformy rolnej. Jeżeli zatem do czasu wejścia w życie dekretu PKWN z dnia 6.IX.1944 r. nie doszło do nabycia własności nieruchomości ziemskiej przez zasiedzenie i nieruchomość ta stosownie do postanowień art. 2 dekretu przeszła na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem (już z mocy dekretu) na cele reformy rolnej, to dalszy bieg zasiedzenia co do takich nieruchomości nie jest już, po wejściu w życie dekretu (13.IX.1944 r.), w ogóle możliwy.Że taka jest właściwa treść przepisów dekretu o reformie rolnej, wynika nadto z późniejszych, nawiązujących do niego aktów ustawodawczych, a zwłaszcza z ustawy z dnia 16.VI.1948 r. (Dz. U. poz. 222) i dekretu z dnia 18.VI.1955 r. (Dz. U. poz. 107). Normują one stan prawny nieruchomości przeznaczonych dekretem z dnia 6.XI.1944 r. na cele reformy rolnej w zakresie, w jakim stan faktyczny odbiega od stworzonego dekretem stanu prawnego, według widocznego z nich zamiaru ustawodawcy wyczerpująco i ostatecznie, a przecież brak w nich wzmianki o sytuacjach, jakie stwarzałoby nabycie własności takich nieruchomości czy ich części przez zasiedzenie. Z przyczyn, o których była już mowa, nie można by zgodzić się z poglądem, że ustawodawca uważał jakiekolwiek szczególne unormowanie tego zagadnienia za zbędne i że w związku z tym sytuacje takie podlegają obowiązującym w tym zakresie ogólnym przepisom prawa cywilnego. Przeciw takiej wykładni przemawia zresztą treść zarówno ustawy z dnia 16.VI.1948 r., jak i dekretu z dnia 18.IV.1955 r., w których ustawodawca uwzględnił - co do wszystkich posiadaczy gruntów wchodzących w skład zapasu ziemi przeznaczonej na cele reformy rolnej - ich interesy w zakresie, w jakim tylko dały się one pogodzić ze zliberalizowanymi nawet w tych aktach ustawodawczych wymaganiami wynikającymi z przepisów o reformie rolnej.Przy założeniu, że ustawa z dnia 16.VI.1948 r. i dekret z dnia 18.IV.1955 r. są źródłem nie ograniczeń, ale uprawnień - treść ich przepisów jest w pewnym sensie ustawodawczym potwierdzeniem wykładni, zgodnie z którą już w związku z wejściem w życie przepisów o reformie rolnej, w szczególności dekretu PKWN z dnia 6.IX.1944 r., nabycie własności nieruchomości przeznaczonych na cele reformy rolnej przez zasiedzenie zostało wyłączone.Z tych względów Sąd Najwyższy przedstawione mu zagadnienie rozstrzygnął jak w sentencji.