1 CO 21/54

SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów pytanie prawne wynikłe w sprawie z powództwa Jana P. przeciwko Skarbowi Państwa o należność za pracę:"Czy zarzut przedawnienia może być po raz pierwszy podniesiony w postępowaniu rewizyjnym?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Zarzut przedawnienia może być podniesiony po raz pierwszy w postępowaniu rewizyjnym. Jednakże powoływanie nowych faktów i dowodów na stwierdzenie upływu przedawnienia dopuszczalne jest w postępowaniu rewizyjnym tylko w granicach art. 18 ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 38, poz. 349)."Uzasadnienie faktyczneRozpoznając przytoczone wyżej pytanie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Upływ okresu przedawnienia daje dłużnikowi prawo odmowy spełnienia świadczenia, a w razie wytoczenia o nie procesu może stanowić podstawę zgłoszenia zarzutu przedawnienia.W przepisach prawa materialnego brak jest normy, która przewidywałaby utratę powyższego zarzutu na skutek niepowołania go w pierwszej Instancji. Toteż, oceniając zagadnienie pod kątem prawa materialnego, należy dojść do wniosku, że możliwość powołania się na przedawnienie ustaje dopiero z chwilą uprawomocnienia się wyroku zasądzającego przedawnione roszczenie (art. 367 k.p.c.).Aby odpowiedzieć na postawione pytanie prawne należy jednak jeszcze rozważyć, czy zasady prawa procesowego nie stwarzają przeszkód do wzięcia pod uwagę zarzutu przedawnienia zgłoszonego po raz pierwszy w rewizji lub w toku postępowania rewizyjnego.W tym zakresie konieczne jest przeprowadzenie rozróżnienia między zgłoszeniem zarzutu przedawnienia a wykazaniem jego zasadności. Powołanie się na przedawnienie wymaga bowiem powołania i udowodnienia następujących okoliczności:a)okoliczności faktycznych wykazujących datę (dzień), od której począwszy uprawniony (powód) mógł w myśl przepisów prawa materialnego żądać zaspokojenia roszczenia, od tej daty bowiem w myśl art. 108 przep. og. pr. cyw. rozpoczyna się bieg terminu przedawnienia,b)okoliczności faktycznych wykazujących charakter roszczenia i stosunek prawny, z którego pochodzi, o ile pozwany powołuje się na krótszy od normalnego termin przedawnienia,c)daty wniesienia pozwu.Przedawnienie jest skutkiem upływu przewidzianego ustawą czasu, którego początek liczy się od dnia dającego się ściśle określić dopiero poprzez fakty dotyczące chwili wymagalności roszczenia. Ponieważ pozwany, a nie powód powołuje się na przedawnienie, ciężar przytoczenia i dowodu faktów uzasadniających przedawnienie obciąża w myśl ogólnej reguły z art. 4 przep. og. pr. cyw. pozwanego, gdyż on z tych faktów wywodzi skutki prawne.Nie zmienia takiego rozłożenia ciężaru procesowego sytuacja że niejednokrotnie okoliczności faktyczne, wymienione wyżej pod lit. a) i b), przytoczone zostają przez powoda jako część składowa stanu faktycznego uzasadniającego żądanie pozwu. W tej sytuacji uczynienie zadość obowiązkowi dowodu nie będzie dla pozwanego, praktycznie biorąc, przedstawiało żadnych trudności, wystarczy bowiem przyznanie (choćby w postaci niezakwestionowania) odnośnych twierdzeń pozwu - o ile oczywiście, zdaniem pozwanego, są one zgodne z prawdą, a nie zostały przeznaczone dla unieszkodliwienia zarzutu przedawnienia.Jeśli chodzi o samo wystąpienie z zarzutem przedawnienia, rozstrzygnięcie kwestii, czy dopuszczalne jest zgłoszenie takiego zarzutu po raz pierwszy po zapadnięciu wyroku sądu pierwszej instancji, zależy od odpowiedzi na pytanie, czy charakter postępowania rewizyjnego nie stoi temu na przeszkodzie.Mimo że postępowanie rewizyjne w zasadzie ogranicza się do kontroli prawidłowości rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji na tle skonkretyzowanych już uprzednio żądań oraz twierdzeń obronnych stron, od zasady tej istnieją wyjątki co do niektórych aktów dyspozycyjnych, które strony mogą skutecznie podejmować także w postępowaniu rewizyjnym. W szczególności w postępowaniu rewizyjnym dopuszczalne jest zarówno cofnięcie lub ograniczenie powództwa, jak i uznanie pozwu lub zawarcie ugody. We wszystkich tych bowiem przypadkach następuje ograniczenie zakresu kognicji rewizyjnej w stosunku do tego, co było przedmiotem postępowania w sądzie pierwszej instancji, i z tego powodu uwzględnienie aktów, o których wyżej mowa, nie pozostaje w sprzeczności z charakterem postępowania rewizyjnego. Nie mogłoby natomiast odnieść skutku w postępowaniu rewizyjnym rozszerzenie powództwa, jako prowadzące do rozpoznania w postępowaniu rewizyjnym roszczenia nie objętego dotychczasowym postępowaniem i tym samym kolidujące z istotą postępowania rewizyjnego.Ze względu na to, że wystąpienie z zarzutem przedawnienia nie tylko nie rozszerza zakresu kognicji rewizyjnej, lecz w sposób wydatny zwęża przedmiot postępowania, uwalniając sąd od obowiązku merytorycznego rozpoznania roszczenia (lub od oceny prawidłowości rozstrzygnięcia w tym przedmiocie), przytoczone wyżej rozważania prowadzą do wniosku, że charakter postępowania rewizyjnego nie może stanowić przeszkody do zgłoszenia zarzutu przedawnienia po zapadnięciu wyroku sądu pierwszej instancji.Gdy zaś ponadto żaden przepis prawa procesowego nie ogranicza możności zgłoszenia zarzutu przedawnienia do postępowania w sądzie pierwszej instancji, należy uznać, że wystąpienie z takim zarzutem w rewizji względnie w postępowaniu rewizyjnym, jest dopuszczalne.Jeśli zgłoszony w tych warunkach zarzut przedawnienia znajduje dostateczne oparcie w zebranym w sądzie pierwszej instancji materiale oraz w ustalonym w toku dotychczasowego postępowania stanie faktycznym sprawy, sąd rewizyjny stosownie do art. 386 k.p.c. zmieni wyrok sądu pierwszej instancji jako naruszający w tym stanie rzeczy prawo materialne.Inaczej natomiast przedstawia się sprawa, gdy w związku ze zgłoszonym w postępowaniu rewizyjnym zarzutem przedawnienia materiał zebrany przez sąd pierwszej instancji okaże się nie wystarczający do wykazania zasadności tego zarzutu.W takim przypadku należy uznać, że skuteczność powołania się na okoliczności uzasadniające upływ terminu przedawnienia, jak również dopuszczalność zgłaszania wiążących się z tym dowodów, zależy od istnienia przesłanek przewidzianych w art. 18 ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych, tj. od tego, czy strona zgłaszająca zarzut przedawnienia mogła je powołać w pierwszej instancji. Samo bowiem skorzystanie przez stronę z prawa zgłoszenia zarzutu przedawnienia dopiero po zakończeniu postępowania w tej instancji nie mogłoby jeszcze uzasadnić dopuszczalności zgłaszania nowych faktów i dowodów w postępowaniu rewizyjnym.Nie może natomiast ulegać wątpliwości, że gdy zarzut przedawnienia rozpoznawany jest po raz pierwszy w postępowaniu rewizyjnym, art. 18 cytowanej ustawy o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych stanowi dla strony przeciwnej wystarczającą podstawę do powoływania w tym postępowaniu wszelkich faktów i dowodów potrzebnych do odparcia takiego zarzutu, a w szczególności zmierzających do udowodnienia, że przedawnienie nie nastąpiło na skutek okoliczności, które spowodowały przerwanie lub zawieszenie tego biegu.Z tych zasad Sąd Najwyższy na postawione pytanie prawne udzielił odpowiedzi wyrażonej w sentencji.