1 CO 32/56

Skład orzekającyPrzewodniczący: p.o. Prezes Z. Resich. Sędziowie: W. Święcicki, M. Lisiewski (sprawozdawca), B. Dobrzański, J. Marowski, Z. Wiszniewski, S. Gross, J. Pawlak, W. Bryl, J. Szczerski, S. Piotrowski, S. Białek, F. Błahuta, R. Czarnecki, K. Lipiński, S. Fedecki, B. Rejman, Z. Masłowski, J. Tyszka, J. Ignatowicz, A. Meszorer, J. Majorowicz, L. Koprowska, A. Czechowski, L. Moskwa.SentencjaSąd Najwyższy w obecności przedstawiciela Prokuratury Generalnej L. Karłowskiego rozpoznawał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 sierpnia 1956 r. nr N.S.O. 1045/56/IV o wyjaśnienie zagadnienia prawnego:"Czy w sprawach o wydanie majątku uważanego za opuszczony w rozumieniu art. 1 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. (Dz. U. Nr 13, poz. 87) wytoczonych po dniu 31 grudnia 1948 r. wartość przedmiotu sporu stanowi rzeczywista wartość mienia, czy też jego wartość użytkowa?"Sąd Najwyższy w składzie Całej Izby powziął następującą uchwałę:"W sprawach o wydanie majątku opuszczonego w rozumieniu art. 1 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. (Dz. U. Nr 13, poz. 87), wytoczonych po dniu 31 grudnia 1948 r., wartość przedmiotu sporu stanowi wartość dochodzonego prawa. Jeżeli zatem powództwo oparte jest na prawie własności, wartość przedmiotu sporu stanowi wartość dochodzonego mienia".Uzasadnienie faktyczneW powództwie o świadczenie (o takie chodzi w pytaniu przedstawionym do rozstrzygnięcia) przedmiotem sporu nie jest rzecz, której poszukuje powód. W szczególności w sprawach o wydanie majątku nie jest nim mienie objęte żądaniem pozwu. Występując z powództwem, powód dochodzi konkretnego "skutku prawnego" wypływającego w myśl przepisów prawa ze stanu faktycznego, który przytacza w pozwie. Wydanie orzeczenia w tym zakresie jest głównym i ostatecznym celem całego procesu. Dlatego też tylko skutek dochodzony przez powoda stanowi element, któremu przyznać można znaczenie przedmiotu sporu. W powództwach o świadczenie, o które chodzi w pytaniu przedstawionym do rozstrzygnięcia, wynik sprawy doprowadzić ma do zaspokojenia roszczenia. Wartość roszczenia jest zatem wartością przedmiotu sporu. O wartości zaś roszczenia rozstrzyga przede wszystkim jego treść. Ta znowu zależy od prawa, z którego roszczenie wynika. Roszczenie bowiem nie jest prawem samodzielnym, lecz wypływa z praw podmiotowych. Prawa podmiotowe stanowiące źródło roszczeń mogą być absolutne, np. rzeczowe, albo względne, a więc zwłaszcza obligacyjne. Występując z roszczeniem, powód dochodzi swych praw w całości albo w części. Toteż o wartości roszczenia, a tym samym i przedmiotu sporu, rozstrzyga wartość dochodzonego prawa. Gdy powód żąda wydania mu rzeczy, nie wartość tej ostatniej stanowi wartość jego roszczenia, lecz wartość prawa, którego dochodzi poprzez swe roszczenie. Wartość tę określa uzasadnienie żądania. Uzasadnienie może opierać się na tym, że powód jest właścicielem, użytkownikiem, zastawnikiem, dzierżawcą, najemcą, osobą, której rzecz użyczono, itp. Zależnie od tego, jakie z tych praw i w jakim zakresie uzasadnia roszczenie, wartością przedmiotu sporu będzie wartość własności, użytkowania, zastawu, dzierżawy, najmu, użytkowania całości lub części mienia. Jeżeli więc w pytaniu przedstawionym do rozstrzygnięcia mowa jest o rzeczywistej lub użytkowej wartości mienia, sformułowanie jego jest niewłaściwe. Ocenie bowiem pod względem wartości podlega nie majątek, lecz prawo, które powód rości sobie do majątku, a o wartości rzeczywistej lub użytkowej rzeczy można mówić tylko w związku z prawem, do którego względem tej rzeczy powód pretenduje, a zatem - prawem własności, użytkowania, korzystania jako zastawnik, dzierżawca, najemca itd.Przytoczone poprzednio uwagi prowadzą do wniosku, że ocena wartości przedmiotu sporu wymaga wyjaśnienia podstawy prawnej, na jakiej oparte jest żądanie pozwu. Powód może żądać wydania nieruchomości dlatego, że jest jej właścicielem, że jest użytkownikiem, że przysługuje mu prawo do użytkowania na mocy zobowiązania pozwanego. W pierwszym wypadku przedmiotem sporu będzie prawo własności, w drugim - prawo użytkowania, w trzecim - wierzytelność. Nie ma natomiast z punktu widzenia wartości przedmiotu sporu żadnego znaczenia stosunek, jaki istnieje między stronami co do rzeczy, a zwłaszcza, czy pozwany korzysta z niej jako właściciel, czy też z tytułu prawa do posiadania. Przedmiotem sporu nie jest bowiem prawo, jakie sobie pozwany wobec rzeczy przypisuje, lecz prawo, którego powód dochodzi swym żądaniem. Obojętna jest również okoliczność, że w postępowaniu przewidzianym w art. 15 i n. dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich przedmiotem postępowania było samo posiadanie. Z ustaniem bowiem możliwości korzystania z tego postępowania odzyskanie posiadania stało się możliwe tylko w drodze postępowania normalnego, a więc w drodze procesu cywilnego, w którym żądanie pozwu musi być oparte na podstawie prawnej przewidzianej w prawie cywilnym, czyli na prawie, z mocy którego podmiot jego jest uprawniony do posiadania rzeczy. Jak już poprzednio zaznaczono, prawem takim może być tak prawo absolutne, jak i względne, z tym jednak zastrzeżeniem, że gdy podstawą powództwa będzie prawo drugiego rodzaju, pozwany musi być stroną zobowiązaną. Może więc tu chodzić także o prawo oparte na stosunku najmu lub dzierżawy i w tym wypadku do określenia wartości sporu należałoby stosować art. 16 k.p.c. W innych natomiast wypadkach, gdy podstawą żądania będzie prawo własności, użytkowania, zastawu albo wierzytelności innego rodzaju, brak przyczyn, które mogłyby usprawiedliwić ocenę wartości dochodzonego prawa według zasad przewidzianych w art. 16 k.p.c. Skoro zaś nie może wchodzić również w rachubę żaden inny przepis, w którym k.p.c. określa konkretnie wartość przedmiotu sporu (art. 12 § 1, art. 15 i 17 k.p.c.), za podstawę do określenia takiej wartości można przyjąć tylko wartość dochodzonego prawa, które stanowi przedmiot postępowania. W konkretnym wypadku objętym pytaniem, w którym powództwo oparte jest na prawie własności, wartość przedmiotu sporu stanowi pełna wartość dochodzonego mienia, gdyż ona odpowiada wartości prawa własności.