1 CO 36/59

SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 30 września 1959 r. o wyjaśnienie następującego, budzącego wątpliwości i niejednolicie rozstrzyganego w praktyce sądowej zagadnienia:"Czy w świetle art. 47 i 51 pr. o ks. wiecz., w związku z art. 56 tego prawa i art. 32 § 3 k.p.n. postanowienie sądu powiatowego zarządzające wpis do księgi wieczystej powinno być uzasadnione z urzędu?"Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy w składzie Całej Izby powziął następującą uchwałę.Prawo o księgach wieczystych należy do ustaw, które nie regulują wyczerpująco objętego nimi postępowania. Według art. 56 tego prawa w postępowaniu przy prowadzeniu ksiąg wieczystych stosuje się poza jego przepisami ponadto przepisy kodeksu postępowania niespornego. Jak wynika z treści cyt. art. 56, stosunek prawa o księgach wieczystych do kodeksu postępowania niespornego nie jest tego rodzaju, by w zasadzie postępowanie przy prowadzeniu ksiąg wieczystych kształtowało się na podstawie kodeksu postępowania niespornego, a tylko w niektórych punktach przewidziane byłyby odchylenia od zwykłego postępowania niespornego. Przeciwnie, postępowanie przy prowadzeniu ksiąg wieczystych kształtuje się w specyficznych formach prawa o księgach wieczystych, a tylko tam, gdzie przepisy tego prawa nie są wystarczające, należy luki uzupełniać przepisami kodeksu postępowania niespornego. Dlatego też do ustalenia, jakie przepisy kodeksu postępowania niespornego trzeba stosować przy prowadzeniu ksiąg wieczystych, nie wystarczy mechaniczne porównanie obu ustaw i wyeliminowanie z kodeksu postępowania niespornego tych przepisów, które z przepisami prawa o księgach wieczystych pozostają w sprzeczności. Aby ustalenia powyższego dokonać prawidłowo, należy z samej treści prawa o księgach wieczystych wyprowadzić wnioski, jak dalece w świetle specyfiki uregulowanego w nim postępowania - uzupełniające stosowanie ogólnych przepisów postępowania niespornego jest uzasadnione i konieczne. Przy takim badaniu może się okazać, że nawet te przepisy kodeksu postępowania niespornego, z którymi prawo o księgach wieczystych formalnie pozostaje w zgodzie, przy prowadzeniu ksiąg wieczystych są wyłączone od stosowania dlatego, że kłócą się z założeniami, z jakich wychodzi prawo o księgach wieczystych. Widoczne jest zatem, że przeprowadzenie pod powyższym kątem widzenia oceny poszczególnych przepisów tego prawa nie umożliwi już samo ich brzmienie, lecz że dochodzi się do niej dopiero w drodze pogłębionej interpretacji.Według art. 47 pr. o ks.w. w brzmieniu obowiązującym obecnie postanowienie odmawiające dokonania wpisu lub wyznaczające wnioskodawcy termin do usunięcia przeszkody powinno być uzasadnione z urzędu. Jeżeli przepis ten porównamy z art. 32 § 1 k.p.n., dostrzegamy od razu, że nie "stanowi" on niczego "inaczej", gdyż zarządza to samo, co cyt. art. 32 § 1. Skoro w szczególności według art. 34 k.p.n. od postanowienia odmawiającego dokonania wpisu jako kończącego postępowanie służy rewizja, a w myśl art. 48 pr. o ks.w. na postanowienie wyznaczające termin do usunięcia przeszkody służy zażalenie, orzeczenia te powinny być uzasadnione także na podstawie art. 32 § 1 k.p.n. Powyższa uwaga ma istotne znaczenie dla określenia obowiązku sądu prowadzącego księgi wieczyste uzasadniania swych postanowień. Ze stosunku, w jakim w myśl art. 56 pr. o ks.w. prawo to pozostaje do kodeksu postępowania niespornego, płynie wniosek, że w prawie tym nie powinniśmy znaleźć przepisów, które mieszczą się w kodeksie postępowania niespornego, bo tak dalece, jak są one konieczne w postępowaniu przy prowadzeniu ksiąg wieczystych, włączone zostały one do prawa o księgach wieczystych już mocą art. 56 pr. o ks.w. Jeżeli więc mimo to spotykamy się w prawie o księgach wieczystych z powtórzeniem przepisów mieszczących się w kodeksie postępowania niespornego, stajemy przed pytaniem, czemu należy zjawisko to przypisać. Trudno byłaby kłaść je na karb niedoskonałego sformułowania ustawy. Projekt prawa o księgach wieczystych był pieczołowicie opracowany i przedyskutowany. Powtórzenie zatem w prawie tym przepisów o uzasadnieniu postanowień było zupełnie widocznie celowe i miało służyć uregulowaniu instytucji uzasadnienia postanowień sądu w sposób swoisty, niezależny od sposobu ukształtowania jej w kodeksie postępowania niespornego. Prowadzi to do dalszego wniosku, że wyliczając postanowienia, które należy uzasadniać z urzędu, ustawa pragnęła dać do zrozumienia, że reguluje instytucję tę wyczerpująco i że zatem wszystkie inne postanowienia, czyli i te, które zarządzają wpis, uzasadnienia z urzędu nie wymagają.Wniosek powyższy doznaje istotnego poparcia w historii powstania odpowiednich przepisów prawa o księgach wieczystych. Projekt tego prawa o księgach wieczystych został sporządzony w przedwojennej Komisji Kodyfikacyjnej. W przedmiocie zagadnienia przedstawionego do wyjaśnienia zawierał on następujące przepisy:Art. 379. W postanowieniu, odmawiającym dokonania wpisu, sąd uzasadni odmowę wymieniając wszystkie przeszkody do wpisu.Art. 380. Sąd, stosownie do okoliczności, może wyznaczyć wnioskodawcy odpowiedni termin do usunięcia przeszkody do wpisu. Z ważnych powodów termin ten może być przedłużony. Po bezskutecznym upływie terminu sąd odmówi dokonania wpisu.Art. 381 § 1. Na postanowienia, odmawiające dokonania wpisu albo wyznaczające termin do usunięcia przeszkody, służy zażalenie do sądu okręgowego.§ 2. Zażalenie wnosi się do sądu prowadzącego księgę wieczystą w terminie dwutygodniowym od daty doręczenia postanowienia. Sąd ten może uczynić zadość żądaniu wyrażonemu w zażaleniu.Art. 382 § 1. Na postanowienie sądu okręgowego, wydane w przedmiocie zażalenia, służy skarżącemu skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego.§ 2. Skargę kasacyjną wnosi się do sądu okręgowego w terminie miesięcznym od daty doręczenia postanowienia.Art. 383. Zażalenie przeciw dokonanemu wpisowi nie jest dopuszczalne. Uchylenia lub zmiany wpisu można dochodzić w drodze powództwa, na zasadach ogólnych.Art. 386 § 1. O dokonaniu wpisu zawiadamia się z urzędu wnioskodawcę, osobę, na której rzecz wpis nastąpił, właściciela nieruchomości oraz wszystkie osoby, których prawa jawne z księgi wieczystej zostały wpisem dotknięte. O wpisie właściciela zawiadamia się ponadto wierzycieli hipotecznych oraz osoby, którym służą prawa z ciężarów realnych.§ 2. O wyznaczeniu terminu do usunięcia przeszkody zawiadamia się tylko wnioskodawcę.Art. 391. O ile ustawa nie stanowi inaczej, do postępowania przewidzianego w rozdziale niniejszym stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu postępowania cywilnego.Kodeks postępowania cywilnego w brzmieniu obowiązującym w okresie, gdy Komisja Kodyfikacyjna sporządzała projekt, dopuszczał zażalenie na wszystkie postanowienia, co do których nie zostało ono wyłączone szczególnym przepisem, i stanowił, że postanowienia wydane na posiedzeniu niejawnym podlegające zaskarżeniu należało uzasadniać z urzędu. Jeżeli w takich okolicznościach projekt zawierał w przedmiocie szczególne przepisy, które częściowo nie stanowiły nic innego, niż przepisy k.p.c., skoro regulował zaskarżalność postanowień częściowo również tak samo jak k.p.c. i zawierał przepis o wyłączeniu zaskarżalności dokonanego wpisu, a wreszcie w obu tych przedmiotach nie pozostawiał żadnych luk, to dał tym samym niedwuznacznie do zrozumienia, że przedmioty te, tj. obowiązek uzasadnienia z urzędu postanowień dotyczących wpisu oraz ich zaskarżalności uregulował wyczerpująco, tak iż w tych przedmiotach jakiekolwiek uzupełnienie tych przepisów przepisami k.p.c. w ogóle w grę nie powinno wchodzić.Dekret z dnia 11 października 1946 r. jest oparty na powyższym projekcie, wprowadził jednak do niego zmiany. Obowiązek uzasadnień z urzędu został rozciągnięty także na postanowienie wyznaczające termin do usunięcia przeszkody. Przede wszystkim jednak wprowadzono zaskarżalność dokonanego wpisu, co pociąga za sobą zmianę przepisu o zaskarżalności. Wreszcie uległo zmianie określenie kręgu osób, które należało zawiadomić o wpisie i jako ustawa uzupełniająca prawo o księgach wieczystych wyznaczony został k.p.n. w miejsce k.p.c. Pod wpływem tych zmian zostały odpowiednio sformułowane art. 47 do 51 i 53 prawa o księgach wieczystych w brzmieniu dekretu z dnia 11 października 1946 r. W zmianach powyższych nic nie wskazuje jednak na to, aby razem z nimi porzucona została koncepcja, wynikająca z projektu Komisji Kodyfikacyjnej, że uregulowane w prawie o księgach wieczystych obowiązki uzasadniania postanowień o wpisie i ich zaskarżalności miało być wyczerpujące. Przeciwnie w art. 47 i nast. mieszczą się i takie normy, które w stosunku do k.p.n. nie wnoszą nic nowego, a skoro przepisy w przedmiotach powyższych i dekrecie samym nie zawierają żadnych luk, przeto uzasadniają one wniosek, że nie mają one charakteru fragmentarycznego, że pomyślane są one jako wyczerpujące uregulowanie tych przedmiotów niezależnie od przepisów k.p.n. i że dlatego w tym zakresie jego przepisami w ogóle uzupełniane być nie mogą. Z takiego zaś uregulowania sprawy uzasadnienia postanowień wynika, że jest ono konieczne tylko w przypadkach wymienionych w dekrecie. Gdyby więc dekret wprowadzając zaskarżalność dokonanego wpisu wymagał i w tym przypadku uzasadnienia postanowienia, powinien by był to zaznaczyć.Niemniej Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 2 kwietnia 1954 r. II C 23/54 (Państwo i Prawo 1954 str. 410) stanął na stanowisku, że właśnie pod względem obowiązku uzasadniania postanowień zarządzających wpis, nowela do k.p.c. z dnia 20 lipca 1950 r. wprowadziła zmianę przez to, że zniosła jedną instancję i w miejsce zażalenia na dokonany wpis wprowadziła środek odwoławczy rewizji. Zdaniem Sądu Najwyższego wyrażonym w przytoczonym orzeczeniu, uzasadnienie postanowienia zarządzającego wpis stało się konieczne, albowiem wpis nie podający z samej swej natury przyczyn, dla których go dokonano, nie daje skarżącemu możności należytego uzasadnienia rewizji ani też sądowi rewizyjnemu możności kontroli, czy dokonano go bez naruszenia przepisów prawa materialnego. Sąd Najwyższy jednak, opierając się na tych motywach, przeoczył przede wszystkim, że po nowelizacji art. 428 (obecnego art. 373) k.p.c. w ustawie z dnia 20 lipca 1950 r. istniały orzeczenia, które podlegały zaskarżeniu rewizją, a mimo to sąd nie miał obowiązku ich uzasadniania i że obowiązek ten - ze względów celowości - został ustanowiony dopiero później dodatkowym przepisem. Tą tylko drogą mógłby on być wprowadzony i do postępowania w zakresie prowadzenia ksiąg wieczystych. Nie może natomiast wystarczyć interpretacja zmierzająca do wykazania samej potrzeby uzasadnienia postanowień zarządzających wpis. Poza tym rozumowanie Sądu Najwyższego co do istnienia takiej potrzeby pozostaje w sprzeczności z rzeczywistością. Według prawa bowiem obowiązującego przed wejściem w życie prawa o księgach wieczystych - sądy nie uzasadniały postanowień zarządzających wpis i działo się to bez uszczerbku dla praw osób zainteresowanych jak i dla wykonywania należytej kontroli odwoławczej. Powojenne zaś zmiany ustawodawcze nie uzasadniają odmiennego potraktowania sprawy. W szczególności stan faktyczny, który stanowi podstawę rozstrzygnięcia sądu, mieści się - jako już ustalony - we wniosku, w treści księgi wieczystej i w przedstawionych dokumentach publicznych, mających pełną moc dowodową. Przytaczanie zatem ustaleń w uzasadnieniu postanowienia zarządzającego wpis jest niepotrzebne zwłaszcza, że wgląd w powyższe podstawy stanu faktycznego służy tak każdemu zainteresowanemu jak i sądowi odwoławczemu. Niepotrzebne jest także wskazywanie prawa materialnego, które stąd, rozstrzygając wniosek, stosował. Osoba, która zarządzonym wpisem czuje się dotknięta, musi siłą faktu mieć na względzie konkretną normę prawną, którą sąd naruszył, czyli że zna ona podstawę swego odwołania. Sąd zaś odwoławczy ma obowiązek stosowania wszelkiego prawa materialnego wchodzącego w grę, nie może zatem z jednej strony ograniczyć się do wzięcia pod rozwagę normy wskazanej przez skarżącego jako naruszonej, a z drugiej strony musiałby nawet z urzędu rozważyć prawo, które zdaniem skarżącego zostało naruszone. W ten sposób przedstawiała się sprawa już po wejściu w życie prawa o księgach wieczystych. Po nowelizacji w r. 1950 gdy mamy dwie instancje i środkiem odwoławczym jest rewizja, która nie dopuszcza w II instancji gromadzenia materiału i ustalania stanu faktycznego, skarżący wskutek braku uzasadnienia postanowienia zarządzającego wpis nie jest pod żadnym względem w sytuacji gorszej niż w okresie poprzedzającym. Stan faktyczny bowiem podlegający ocenie odwoławczej nie wymaga w II instancji żadnych uzupełnień czy sprostowań i zakres kontroli nad prawidłowym stosowaniem prawa materialnego jest tak jak poprzednio nieograniczony. Zwolnienie zatem sądu od uzasadnienia postanowień zarządzających wpis odpowiada w zupełności względom celowości.Sąd Najwyższy w swym orzeczeniu z dnia 2 kwietnia 1954 r. nawiązuje ponadto do znowelizowanego art. 53 § 1 pr. o ks.w. dopatrując się w nim potwierdzenia swego poglądu, że postanowienie zarządzające wpis wymaga uzasadnienia, zwłaszcza z uwagi na art. 32 § 2 k.p.n. W tej części motywy powyższego orzeczenia pomijają genezę art. 53 § 1 w brzmieniu przed jego nowelizacją, chociaż historia powstania tego przepisu wyjaśnia należycie jego znaczenie i nakazuje tłumaczyć nowelizujący dodatek do niego wręcz przeciwnie, niż czynią to motywy omawianego orzeczenia. Art. 53 w pierwotnym swym brzmieniu mieścił się (co do treści) jako art. 386 już w projekcie przedwojennej Komisji Kodyfikacyjnej, który odwołania od dokonanego wpisu nie dopuszczał. Znaczenie i cel tego przepisu były w projekcie zupełnie inne, niż w prawie o księgach wieczystych. Według projektu chodziło o to, aby osoby zainteresowane pobudzić do dochodzenia ich praw dotkniętych ewentualnymi błędami sądu w drodze wskazanej w art. 383 zd. 2 projektu i w ten sposób chronić Skarb Państwa od odpowiedzialności za takie błędy.Według obowiązujących bowiem ówcześnie przepisów odpowiedzialność ta wygasła, jeżeli osoba dotknięta błędem ze środków służących obronie jej praw nie skorzystała. Prawo o księgach wieczystych, opierając się na powyższym projekcie, dopuszczając jednak zażalenie na wpis, mogło - pod względem dopuszczalności korzystania z tego środka odwoławczego - obrać drogę normalną i liczyć termin do wniesienia zażalenia od chwili doręczenia postanowienia zarządzającego wpis, a w związku z tym poprzestać na odnośnych przepisach kodeksu postępowania niespornego. W takim razie szczególne zawiadomienie o dokonanym wpisie stałoby się bezprzedmiotowe. Prawo o księgach wieczystych stanowiło jednak w tym punkcie inaczej, bo uregulowało zażalenie wraz z przesłankami korzystania z niego, zwłaszcza i termin do jego wniesienia, samodzielnie, włączając równocześnie treść art. 386 projektu do swoich norm, czyli że w miejsce formalnego doręczenia w myśl przepisów k.p.n. ustawa wprowadziła do postępowania przy prowadzeniu ksiąg wieczystych zawiadomienie o dokonanym wpisie jako czynność, która miała wywołać bieg terminu zażalenia. Przepis art. 53 § 1 zd. 1 rozumiany w ten sposób harmonizuje w zupełności z argumentami, które - jak wykazano poprzednio - przemawiają za zwolnieniem sądu od obowiązku uzasadniania postanowień zarządzających wpis. Właśnie bowiem dlatego, że uzasadnienie postanowienia sądu nie wchodziło w grę, ustawa wybrała w miejsce formalnego doręczenia zwykłe zawiadomienie bez wszelkich motywów. Jeżeli zaś uwzględni się założenie, z jakiego ustawa wychodziła przy formułowaniu art. 53 § 1 w pierwotnym jego brzmieniu, gdy ponadto nie straci się z oczu wszystkich dalszych argumentów przemawiających za tym, że instytucja uzasadnienia postanowień sądu przy prowadzeniu ksiąg wieczystych została uregulowana w ustawie o tychże księgach wyczerpująco, to brak w drugim zdaniu art. 53 § 1 pr. o ks.w. dodanym nowelą z roku 1950, wyraźnej dyspozycji o obowiązku uzasadnienia postanowień zarządzających wpis może - wbrew poglądowi Sądu Najwyższego wyrażonemu w wyroku z roku 1954 - być tłumaczony tylko w ten sposób, że sąd tych postanowień nie uzasadnia i że stosowanie art. 32 § 2 k.p.n. jest w postępowaniu przy prowadzeniu ksiąg wieczystych wyłączone. Wprowadzenie do art. 53 § 1 normy o obowiązku doręczania wymienionych w niej postanowień pozostaje w związku z przejęciem do dwuinstancyjności i systemu rewizyjnego w drugiej instancji. Równocześnie bowiem z tą zmianą zastąpiono w prawie o księgach wieczystych samodzielne uregulowanie w prawie tym instytucji zażalenia odesłaniem w tym zakresie do ogólnych przepisów kodeksu postępowania niespornego o środkach odwoławczych. Zharmonizowanie w tym punkcie obu ustaw wywołało potrzebę uzależnienia biegu terminu odwoławczego od doręczenia postanowienia zarządzającego wpis.Punktem wyjściowym rozważań dotychczasowych jest art. 47 pr. o ks.w., traktujący o postanowieniach, które należy uzasadniać z urzędu. Dlatego i ostateczny wniosek, że postanowienia zarządzające wpis nie wymagają uzasadnienia dotyczy przede wszystkim uzasadniania ich z urzędu. W związku z tym wymaga jeszcze wyjaśnienia kwestia, czy sąd nie powinien uzasadniać ich na wniosek. Odpowiedź na to pytanie powinna być przecząca. Jak wyjaśniono już poprzednio, art. 47 pr. o ks.w. zacieśnia krąg postanowień, które należy uzasadniać, do wypadków wyraźnie w nim wymienionych, czyli że wyłącza konieczność uzasadniania wszelkich innych postanowień. Nie ma natomiast przepis powyższy na względzie wypadków, w których są powinien uzasadnić swe postanowienie z urzędu, w przeciwieństwie do wszystkich innych, w których czyni to na wniosek. Gdyby jednak art. 47 pojmować inaczej, to uzasadnienie na wniosek - wobec braku odpowiedniego przepisu w prawie o księgach wieczystych - byłoby aktualne tylko na podstawie art. 32 § 3 kod. post. niesp. czyli jedynie wówczas, gdyby postanowienie zarządzające wpis i wpis dokonany traktować należało jako dwa odrębne akty, z których każdy z osobna miałby swoją własną egzystencję. Podobne przyznanie obu aktom samodzielnego bytu nie odpowiada jednak ich istocie. Projekt prawa o księgach wieczystych opracowany przez przedwojenną Komisję Kodyfikacyjną, wyliczając postanowienia na które służyć miało zażalenie, stanowił, że zażalenie przeciw dokonanemu wpisowi nie jest dopuszczalne. Ponieważ zaś o rozstrzygnięciu sądu, będącym podstawą wpisu, projekt nic nie wspomina, natomiast bez rozstrzygnięcia takiego dokonania wpisu nie jest do pomyślenia, przeto pod dokonanym wpisem projekt mógł mieć na myśli tylko całość czynności sądu uwzględniającej wniosek, czyli że rozstrzygnięcie o wniosku przez zarządzenie wpisu i wpis sam stanowiłby w rozumieniu projektu jednolity akt rozstrzygania zaś poprzedzające wpis nie miało mieć żadnej samodzielności, a tym samym i charakteru postanowienia nie kończącego postępowanie. W takim ujęciu rozstrzygnięcie o wniosku przedstawia część postanowienia kończącego się wpisem. Na tym samym stanowisku stanęło prawo o księgach wieczystych, czego dowodem jest art. 51 tego prawa, mówiący o rewizji przeciwko dokonanemu wpisowi. Tym samym wyłączony jest obowiązek uzasadniania również na wniosek postanowień zarządzających wpis, a w związku z tym na przedstawione pytanie należało udzielić odpowiedzi sformułowanej w powziętej uchwale.