1 CO 44/56

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes B. Dobrzański. Sędziowie: M. Lisiewski, J. Szczerski, Z. Resich, H. Dąbrowski, Z. Warman, J. Majorowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał na posiedzeniu w dniu 25 lutego 1957 r. przedstawione składowi 7 sędziów do rozstrzygnięcia następujące pytanie prawne, wynikłe z powództwa Wojciecha N. przeciwko PGR Zarząd Okręgowy we Wrocławiu o 225.861 zł i wydanie rzeczy:"Czy w świetle przepisów dekretu o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. Nr 49, poz. 279/46) oraz rozporządzenia z dnia 9 stycznia 1947 r. w sprawie Komisji Osadnictwa Rolnego na Ziemiach Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. Nr 10, poz. 45) wyłączona jest droga sądowa dla dochodzenia roszczeń z tytułu nakładów koniecznych i użytecznych użytkownika gospodarstwa, który w trybie wyżej cytowanych aktów prawnych na podstawie zarządzenia władzy administracyjnej dostał w użytkowanie gospodarstwo, jednakże następnie orzeczeniem Komisji Osiedleńczej odmówiono mu wydania aktu nadania tegoż gospodarstwa?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Sąd Najwyższy jako sąd rewizyjny przy ponownym rozpoznaniu sprawy związany jest (art. 385 k.p.c.) wykładnią prawa zawartą w jego poprzednim orzeczeniu, w którym uchylone zostało orzeczenie sądu pierwszej instancji i sprawę przekazano do ponownego rozpoznania".Uzasadnienie faktycznePytanie prawne, przedstawione składowi 7 sędziów, opiera się na następującym stanie sprawy:Uchylając wyrok Sądu Wojewódzkiego zasądzający od pozwanego na rzecz powoda odszkodowanie za nakłady dokonane w gospodarstwie ogrodniczo-szkółkarskim, Sąd Najwyższy polecił Sądowi pierwszej instancji poczynić ustalenia, czy strony łączył stosunek cywilnoprawny użytkowania bądź dzierżawy, czy też powodowi przyznano użytkowanie gospodarstwa w trybie aktu administracyjnego władz ziemskich na podstawie przepisów dekretu o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. Nr 49, poz. 279/46). Równocześnie Sąd Najwyższy w swoim orzeczeniu wyraził pogląd prawny, że wprawdzie powód nie otrzymał jeszcze aktu nadania gospodarstwa oraz nie zachodzi wypadek cofnięcia tegoż aktu w myśl art. 26 cytowanego dekretu, niemniej jednak nie może budzić wątpliwości stanowisko, że jeżeli powód był użytkownikiem gospodarstwa zgodnie z decyzją władz ziemskich, wykonujących na podstawie dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych planową akcję przejęcia majątków przechodzących na własność Skarbu Państwa oraz akcję rozporządzania nimi na rzecz osób posiadających przepisane kwalifikacje, przy czym do władz tych należy również rozstrzygnięcie w sprawach inwentarza, nakładów koniecznych i użytecznych itp. - to uprawnienia władzy administracyjnej dotyczą wszelkich stadiów tej akcji i sądy nie mają uprawnień do rozpoznawania sporów w tym zakresie.Rozpoznając ponownie sprawę, Sąd Wojewódzki - ustaliwszy, że powód posiadał i użytkował omawiane gospodarstwo w trybie aktu administracyjnego władz ziemskich - oparł się na wyżej przedstawionej wykładni Sądu Najwyższego co do art. 28 dekretu i postanowieniem pozew odrzucił.Postanowienie to zaskarżył rewizją powód, przy czym Sąd Najwyższy, rozpoznając ponownie rewizję, przedstawił składowi 7 sędziów wyżej przedstawione pytanie prawne dotyczące kwestii, co do której wypowiedział się już w orzeczeniu uchylającym wyrok Sądu Wojewódzkiego.W związku z przedstawionym do rozpoznania pytaniem prawnym wyłania się przede wszystkim kwestia dopuszczalności przedstawienia przez zwykły skład Sądu Najwyższego składowi 7 sędziów zagadnienia, jeżeli już poprzednio w orzeczeniu uchylającym wyrok Sądu pierwszej instancji zostało ono w drodze wykładni odpowiednich przepisów prawnych rozstrzygnięte. W szczególności powstaje pytanie, czy sąd rewizyjny przy rozstrzygnięciu rewizji od orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy związany jest wykładnią prawa zawartą w poprzednim swoim orzeczeniu, uchylającym orzeczenie Sądu pierwszej instancji.Zagadnieniem tym zajmował się już Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 29 grudnia 1955 r. IV CO 49/55, OSN 1956, poz. 58, przy czym na przedstawione w trybie art. 388 k.p.c. pytanie dał odpowiedź twierdzącą.Stanowisko zajęte w sentencji tego orzeczenia, jak również motywy, jakie przytoczono na jego uzasadnienie, należy uznać w pełni za słuszne.W wypadku, gdy Sąd rewizyjny, uwzględniając rewizję w całości lub w części, uchyla zaskarżone orzeczenie i sprawę w uchylonym zakresie przekazuje Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, pomiędzy pierwszym, zwyczajnym postępowaniem przed Sądem I instancji a postępowaniem po odesłaniu doń sprawy zachodzą pewne różnice, które ujmuje art. 385 k.p.c. W szczególności: 1) sąd, któremu sprawa została przekazana, jest związany wykładnią prawa zawartą w orzeczeniu sądu rewizyjnego (art. 385 k.p.c. zdanie pierwsze), 2) ponowne zaskarżenie orzeczenia rewizją nie może być oparte na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa ustaloną przez sąd rewizyjny (art. 385 k.p.c. zdanie drugie).Z powyższych zasad prawnych wynika więc, że Sąd pierwszej instancji obowiązany jest w uzasadnieniu swego orzeczenia przyjąć elementy prawne ustalone przez sąd rewizyjny za podstawę tego orzeczenia i może je uzupełnić jedynie nowymi elementami. Również strony nie mogą opierać zarzutów rewizji od nowego orzeczenia na podstawach sprzecznych z ustalonymi przez sąd rewizyjny elementami prawnymi. Te założenia przyjęte w sposób wyraźny w art. 385 k.p.c. prowadzić muszą z kolei do konsekwentnego wniosku, że wykładnia przepisów prawnych zawarta w uchylającym orzeczeniu Sądu rewizyjnego wiąże również tenże sąd.Zajęcie odmiennego stanowiska byłoby, jak trafnie zaznaczają motywy wspomnianej uchwały z dnia 29 grudnia 1955 r., sprzeczne z całym systemem postępowania rewizyjnego i z celem udziału stron w tym postępowaniu. Prowadziłoby to bowiem do możliwości uwzględnienia przez Sąd z urzędu takich podstaw, na które stronom w ogóle nie wolno byłoby się powoływać.Również postulat pewności i stałości orzeczeń sądu, powagi tych orzeczeń, względy ekonomii procesowej przemawiają przeciwko przyjęciu poglądu odmiennego. Jak trafnie zaznaczają motywy cytowanego orzeczenia z dnia 29 grudnia 1955 r., w razie przyjęcia, że Sąd rewizyjny nie byłby związany wykładnią przepisów prawnych, które w danej sprawie w sposób wiążący narzucił Sądowi pierwszej instancji i stronom, strony byłyby narażone na skutki ewentualnej chwiejności poglądów sądu rewizyjnego i nie byłoby z reguły żadnej gwarancji, że późniejszy pogląd sądu rewizyjnego jest trafniejszy od wyrażonego poprzednio. Tego rodzaju sytuacja godziłaby w interesy stron w procesie, które wobec wyraźnego przepisu art. 385 k.p.c. nie mogą podnosić zarzutów co do wykładni przepisów ustalonej w uchylającym orzeczeniu sądu rewizyjnego, podważałaby zasadę stałości i pewności orzeczeń sądu rewizyjnego, który jako organ kontrolująco-nadzorczy jest uprawniony przede wszystkim do badania zgodności z prawem zaskarżonego orzeczenia i właściwej wykładni przepisów prawnych, godziłaby w powagę orzeczeń sądu i rolę wychowawczą, jaką mają do spełnienia. Zauważyć nadto należy, że postanowienia art. 385 k.p.c. mają na względzie również zasadę ekonomii procesowej, zapobiegają bowiem ponownemu uchyleniu wydanego przez sąd niższy orzeczenia w razie powtórnego zaskarżenia go skargą rewizyjną.Wyżej przedstawione argumenty przemawiają za tezą, że sąd rewizyjny jest również związany wykładnią prawa przyjętą w swoim orzeczeniu uchylającym wyrok sądu pierwszej instancji, przy czym zasada ta rozciąga się również na wypadek omawiany w niniejszej uchwale, to znaczy, że zwykły skład Sądu Najwyższego, który w orzeczeniu uchylającym wyrok sądu pierwszej instancji wyraził pogląd prawny co do aktualnych w sprawie przepisów, nie może przy ponownym rozpoznaniu sprawy zwrócić się z pytaniem prawnym dotyczącym tego samego zagadnienia do składu 7 sędziów.Zauważyć jednak należy, że mogą powstać sytuacje, gdy związanie sądu rewizyjnego wyjątkowo nie będzie zachodziło. W szczególności będzie to miało miejsce wtedy, gdy następnie zostanie wydany nowy przepis, mający zastosowanie w danej sprawie. Wtedy (oczywiście) zapatrywanie prawne sądu rewizyjnego traci swój charakter wiążący sąd niższy, strony, jak również tenże sąd rewizyjny. Podobnie będzie przedstawiała się sytuacja, gdy w okresie między wydaniem wyroku przez sąd rewizyjny a ponownym rozpoznaniem sprawy przez sąd pierwszej instancji, jak również w czasie ponownego rozpoznania rewizji, zaszła wiążąca sąd zmiana wykładni odpowiednich przepisów prawnych mających zastosowanie w sprawie.Będzie to miało miejsce w stosunku do wszystkich sądów w razie wydania wytycznych Sądu Najwyższego, a jeśli chodzi o związanie Sądu Najwyższego, to także uchwały Całej Izby Cywilnej lub uchwały składu 7 sędziów wpisanej do księgi zasad prawnych (art. 25 i 26 u.s.p.), które ustaliły inną wykładnię przepisów prawa niż ta, jaka zawarta została w orzeczeniu sądu rewizyjnego uchylającym wyrok sądu pierwszej instancji.Wreszcie związanie sądu pierwszej instancji, stron oraz sądu rewizyjnego odpadnie wówczas, gdy stan sprawy w postępowaniu po odesłaniu ulegnie tak dalece zmianie, że pogląd prawny sądu rewizyjnego nie będzie mógł już mieć do niego zastosowania.Zajęte w uchwale stanowisko nie zamyka oczywiście możliwości zmiany orzeczenia sądu rewizyjnego, jeśliby przy ponownym rozpoznaniu sprawy i wydaniu orzeczenia tenże sąd doszedł do wniosku, że przyjęta przez niego wykładnia jest błędna. Wówczas obowiązkiem sądu rewizyjnego będzie zwrócenie na to uwagi osób wymienionych w art. 396 § 1 k.p.c., które w myśl tego przepisu uprawnione są do złożenia rewizji nadzwyczajnej.Z wyżej przedstawionych zasad Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów, nie udzielając na przedstawione pytanie prawne odpowiedzi, ograniczył się do uchwalenia zasady prawnej dotyczącej właściwego zastosowania art. 385 k.p.c. - jak w sentencji uchwały.