1 CR 120/62

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana P. przeciwko Franciszkowi i Katarzynie S. o eksmisję z ziemi, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego w Kraśniku z dnia 14 kwietnia 1961 r. rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePowód wyjaśnił w pozwie, że jest właścicielem osady rolnej, położonej we wsi W. i sąsiadującej z osadą należącą do pozwanych, że pozwani od kilku lat systematycznie worują się w ziemię powoda i w ten sposób przesunęli linię graniczną rozgraniczającą grunty stron o 3 metry szerokości pola i na całą jego długość z tym, że obecna linia nie jest prosta, i na tej podstawie żądał ustalenia dokładnej przestrzeni i granic zagarniętego przez pozwanych pasa ziemi, ustalenia nowej linii granicznej pomiędzy działkami stron oraz nakazania eksmisji pozwanych z pasa ziemi szerokości około 3 metry i na długości działek stron, utworzenia na tej długości wspólnej miedzy o szerokości 30 cm i oddanie wymienionego pasa ziemi w posiadanie powoda, a miedzy we wspólne posiadanie.Pozwani nie uznali powództwa.Sąd Powiatowy w Kraśniku odrzucił pozew wychodząc z założenia, że przedmiotem żądania powoda jest dokonanie rozgraniczenia nieruchomości stron, a do rozpoznania takiego żądania, stosownie do przepisu art. 3 dekretu z dnia 13 września 1946 r. o rozgraniczeniu nieruchomości (Dz. U. z 1946 r. Nr 53, poz. 298), właściwe są władze miernicze.Rozpoznając sprawę na skutek rewizji powoda, Sąd Wojewódzki przekazał w trybie art. 388 k.p.c. do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawnePrzejąwszy sprawę do rozpoznania Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Według przepisów art. 3 cytowanego dekretu do rozgraniczenia nieruchomości powołana jest powiatowa władza miernicza (obecnie - terenowy organ służby geodezyjnej), a w przypadku przewidzianym w art. 7 dekretu - właściwy jest sąd powiatowy, który rozpoznaje sprawę w postępowaniu niespornym (art. 14 ust. 2 dekretu).Regulowany powyższym przepisem stan prawny jest jasny i nie nasuwa wątpliwości. Powstają one dopiero na tle stosowania art. 15 dekretu, który, stanowiąc wyjątek od wyrażonej wyżej zasady rozstrzygania spraw o rozgraniczenie na drodze postępowania administracyjnego i sądowego niespornego, dopuszcza możliwość dokonania rozgraniczenia w drodze procesu, a to w razie równoczesnego istnienia dwóch przesłanek. Po pierwsze - gdy przed sądem toczy się sprawa o własność lub o wydanie nieruchomości lub jej części. Po wtóre - gdy ustalanie granic jest potrzebne do (rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy. W takim przypadku rozstrzygnięcie o rozgraniczeniu zamieszcza się w sentencji wyroku.Przepis art. 15 dekretu był przedmiotem wykładni przez Sąd Najwyższy w szeregu orzeczeń (por. orzeczenie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 22 grudnia 1949 r. C. 1630/49 (OSN 1950/II poz. 36), orzeczenie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 7 lipca 1951 r. C 659/50 (LexPolonica nr 323382), orzeczenie z dnia 29 listopada 1948 r. C 581/48 i orzeczenie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 6 października 1958 r. 2 CR 872/58 (OSN 1960/III poz. 68), przy czym wykładnia ta nie jest jednolita. Szczególna trudność pojawia się wówczas, gdy jedno żądanie obejmuje równocześnie wydanie lub ustalenie własności nieruchomości oraz rozgraniczenie.Sformułowanie przepisu art. 15 dekretu zdaje się prowadzić do wniosku, że' w tym ostatnim przypadku droga procesu będzie właściwa wówczas, gdy żądanie ustalenia własności lub wydania nieruchomości jest żądaniem głównym i samodzielnym, dokonanie zaś rozgraniczenia ma charakter pomocniczy, niesamodzielny i potrzebne jest jedynie dla rozstrzygnięcia sprawy o własność lub wydanie, której ma służyć.O tym, które żądanie jest żądaniem głównym, decyduje treść żądania, którą jednak należy oceniać nie na podstawie samego sformułowania wniosku, lecz według rzeczywistej intencji strony, jaka może wynikać z istniejącego stanu faktycznego.Nie uzasadnia natomiast drogi procesu samo zgłoszenie żądania wydania przygranicznego pasa gruntu, o ile samo istnienie takiego roszczenia uzależnione ma być dopiero do rozstrzygnięcia sprawy o rozgraniczenie. Wniosek taki należy traktować jako żądanie rozgraniczenia, stanowiące żądanie główne. Jak to bowiem wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyżej przytoczonych orzeczeniach: Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 22 grudnia 1949 r. C. 1630/49 (OSN 1950/II poz. 36) i Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 6 października 1958 r. 2 CR 872/58 (OSPiKA 1959/10 poz. 262) - żądanie rozgraniczenia niejednokrotnie mieści w sobie żądanie wydania pasa gruntu" jaki w wyniku rozgraniczenia przypadnie żądającemu, a jest w posiadaniu przeciwnika. Nie zmienia to jednak charakteru żądania, którego przedmiotem jest ustalenie granicy, żądanie zaś wydania gruntu ma charakter wtórny, którego powstanie jest ściśle uzależnione od dokonania rozgraniczenia.Rozważając sprawę niniejszą na tle wyżej przytoczonej wykładni art. 15 dekretu, Sąd Najwyższy dochodzi do wniosku, że żądanie główne powoda dotyczy ustalenia granicy, natomiast żądanie eksmisji ma za przedmiot jedynie pas gruntu z nieruchomości pozwanego, jaki w wyniku rozgraniczenia przypadnie powodowi. To ostatnie żądanie ma więc charakter wyłącznie wtórny i zależny od ustalenia linii granicznej. Na taką intencję powoda wskazuje jego oświadczenie złożone na.rozprawie przed Sądem Najwyższym, że chodzi mu o ustalenie granicy, bo pozwani worywują się w jego grunt.W tym stanie rzeczy odrzucenie pozwu przez Sąd Powiatowy z powodu niedopuszczalności drogi sądowej było uzasadnione, wobec czego rewizja powoda podlega z mocy art. 383 k.p.c. oddaleniu.[Notka]Orzeczenia Sądu Najwyższego, powołane w uzasadnieniu niniejszego orzeczenia, zawierają następujące wywody w kwestii stosowania art. 15 dekretu z dnia 13 września 1946 r. o rozgraniczeniu nieruchomości.W orzeczeniu z dnia 29 grudnia 1948 r. C 581/48 (Przegląd Notarialny 1949/9-10 str. 346) Sąd Najwyższy uznał, że sprawa o rozgraniczenie należy do postępowania niespornego, chociażby w toku postępowania wyłonił się także spór uczestników o prawo własności do części nieruchomości. Spory o rozgraniczenie przekazywane są sądom przez władze zwierzchnie właśnie w wypadku sporu, co do ustalenia granic, niezależnie do przyczyny tego sporu. Do sporów rozgraniczeniowych zalicza prawo rzeczowe i takie wypadki, w których granice stały się wątpliwe, tak, że stanu prawnego ani spokojnego posiadania nie można stwierdzić, i wtedy ustawodawca podaje sposób przeprowadzenia rozgraniczenia (art. 41 pr. rzecz.). Odwrotnie, w sporze o własność można przeprowadzić rozgraniczenie bez potrzeby odsyłania strony do postępowania niespornego.W orzeczeniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 22 grudnia 1949 r. C. 1630/49 (OSN 1950/II poz. 36) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że spór o linię graniczną z natury rzeczy musi się łączyć ze sporem o to, komu spośród właścicieli sąsiadujących nieruchomości przysługuje prawo własności tego pasa gruntu wzdłuż tych nieruchomości, który według twierdzeń każdego z tych właścicieli byłby objęty granicami jego nieruchomości; istnienie takiego sporu nie przeszkadza rozpoznaniu sprawy w trybie postępowania niespornego zgodnie z dekretem z dnia 13 września 1946 r. o rozgraniczeniu nieruchomości. Natomiast wówczas, gdy zachodzi właściwy spór o własność, chociażby zachodziła jednocześnie wątpliwość, co do granic nieruchomości, spór taki należy rozstrzygnąć w drodze postępowania procesowego. Trzeba zaznaczyć, że w sporze, co do linii granicznej z natury rzeczy kryje się implicite swego rodzaju spór o własność jakiejś cząstki nieruchomości sąsiadujących, co do której każdy właściciel tych nieruchomości twierdzi i dowodzi, że wchodzi ona w skład jego nieruchomości. Tego jednak rodzaju "spory o własność" są właśnie typowymi sprawami o rozgraniczenie, które przekazane zostały trybowi postępowania niespornego. Ich antytezą są np. takie sytuacje, należące do zakresu postępowania procesowego, w których granice nieruchomości sąsiadujących nie są wcale sporne (są one np. oznaczone znakami granicznymi), sporne jest jednak to, kto jest właścicielem nieruchomości. Możliwa jest wreszcie kombinacja obu tych zadań sądu, tj. przypadki, w których rozstrzyga się właściwy spór o własność, ale równocześnie zachodzi wątpliwość, co do granic nieruchomości, tak, że "ustalenie granic jest potrzebne do rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy". Takie przypadki przewiduje i normuje art. 15 dekretu z dnia 13 września 1946 r., stanowiąc w szczególności, że "w tym przypadku sąd zamieści w sentencji wyroku także rozstrzygnięcie o rozgraniczeniu".Zgodnie z tezą orzeczenia Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 7 lipca 1951 r. C 659/50 (LexPolonica nr 323382), strona powinna wytoczyć powództwo windykacyjne, jeśli domaga się przesunięcia granic poza stan posiadania, przy czym z mocy art. 15 dekretu z dnia 13 września 1946 r. sąd w tym wypadku zamieści w wyroku rozstrzygnięcie o rozgraniczeniu. Treść tego orzeczenia została podana w notce J.K. do orzeczenia Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 6 października 1958 r. 2 CR 872/58 (OSN 1960/III poz. 68).Wreszcie wyżej wymienione orzeczenie z dnia 6 października 1958 r. wyraża pogląd, że art. 41 prawa rzeczowego, przewiduje ustalenie granicy także w przypadku, gdy da się stwierdzić ostatni spokojny stan posiadania. W takim przypadku roszczenie o ustalenie granicy mieści w sobie z reguły żądanie wydania przygranicznego pasa gruntu poza sferą posiadania żądającego ustalenia granicy. Jeżeli jednak ustawa i ten przypadek zalicza do przypadków ustalenia granicy, przepis ten jako szczególny nakazuje uznać, że w takim przypadku roszczenie o ustalenie granicy jakby pochłania roszczenie windykacyjne i do roszczenia takiego właściwe jest postępowanie rozgraniczeniowe.Zestawienie poglądów wyrażonych w powyższej judykaturze dało podstawę Sądowi Najwyższemu do stwierdzenia w uzasadnieniu mniejszego orzeczenia, że wykładnia art. 15 dekretu z dnia 13 września 1946 r. nie jest w orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolita. W szczególności, wydają się być rozbieżne stanowiska zajęte przez Sąd Najwyższy w orzeczeniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 7 lipca 1951 r. C 659/50 (LexPolonica nr 323382), z jednej strony, i w orzeczeniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 22 grudnia 1949 r. C. 1630/49 (OSN 1950/II poz. 36) oraz w orzeczeniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 6 października 1958 r. 2 CR 872/58 (OSPiKA 1959/10 poz. 262), z drugiej strony.Tematy związane z rozgraniczeniem poruszają prace: Remigiusza Moszyńskiego: Zasiedzenie i rozgraniczenie (Warszawa 1959) i Ryszarda Czarneckiego: Rozgraniczenie, nieruchomości (Nowe Prawo 1959/7-8 str. 846-859).